Akranes - 01.12.1942, Qupperneq 8

8
AKRANES
Síðasta torfkirkja í Görðum.
Það fær ef til vill ekki mikinn hljóm-
grunn í hugum manna, nú á þessari
vargöld víga og fjárgræðgi, að grafa upp
rykfallin bókfell eða skýra upp gamlar
myndir frá löngu liðinni tíð.
Á þetta verður þó hætt, og á þá bezt
við að gera það í þessu fyrsta jólablaði.
Ef það gæti orðið oss einskonar rökkur-
saga svo sem þær tíðkuðust til skamms
tíma, þó nú sé af sú öld, að segja rökk-
ursögur. Margar af rökkursögunum
lifðu lengi í minnum þeirra, sem heyrðu
og urðu stundum áþreifanlegar og ljós-
liíandi, meira að segja í lífi og starfi
þeirra, sem heyrðu þær, og komu þann-
ig lifandi í „endurbættri útgáfu“.
Enda þótt stundum sé klifað á þeirri
„þjóðtrú“ að ekki megi líta til baka,
„horfa um öxl“ af hræðslunni við að
verða að „steini“, þá er það nú óvéfengj-
anlegt, að framför hverrar kynslóðar
var ekki minnst minningunum að kenna
eða þakka, hvort sem þær voru ljúfar
eða leiðar.
Það mun einhverntíma hafa verið
sagt, að með Hannesi prófasti Stephen-
sen hafi fallið í valinn „síðasti höíðingi
á ísJandi“. En hvað sem um það er, þá
var sr. Hannes höfðingi og mikilmenni,
sem þjóð vor á vangert við; að hafa enn
ekki ritað rækilega ævisögu hans, svo
merkileg sem hún þó annars er, ekki
aðeins fyrir þetta byggðarlag, — sem
hann ól allan sinn aldur í, — heldur og
engu síður vegna þeirra miklu áhrifa,
sem persóna hans, andlegir yfirburðir
og starf, hafði á löggjöf vora og ,,/reís-
isstríð“, fyrstu árin eftir að það var haf-
ið.
Hér koma eins og áður segir nokkrar
myndir, sem sögð verða nokkur deili á.
Þriðja myndin er af bœ Hannesar próf.
Stephensen á Ytra-Hólmi. Sr. Hannes
fluttist að Ytra-Hólmi líklega rétt eftir
1830 og fluttist þangað frá Innra-Hólmi.
í æviágripi Hann-
esar, eftir Sighvat
Grímsson, Borg-
firðing, segirhann:
„Hann tók þegar
til húsagjörðamik-
illa á Ytrahólmi og
og reisti þar bæ
forkunnar mikinn
og útihús önnur að
því skapi“. Þetta
virðist og koma
vel heim við þá
mynd, sem hér er
sýnd af bæ Hann-
Horft
um öxl
esar. Hann hefur því verið reistur rétt
ettir 1830, og hefur mest af honum stað-
íö iram imatr siöustu aldamot, er faðir
Péturs Ottesen reií hann til grunna og
byggði þar hið stóra timburhus, er Pét-
ur umDyggði og endurbætti íyrir nokkr-
um árum..
Af þessum bæ var engin mynd til, en
þessi mynd er þannig til komin: Jon
„Vptundur“ Sigurðsson á Vindhæli var
noKKur ár á Ytra-Hólmi eftir 1890, man
nann naxvæmtega útlit bæjarins ög
stærð hans alla. En Sigríður Kona hans
Lárusdóttir Ottesen, sem er fædd á
Ytra-Holmi 8. jan. 1870 og var í þessum
bæ meira og minna til tvítugs aldurs,
man svo náKvæmlega her bergj askipun,
hvern kroK og Kima, að Jon var eKKi
iengi að gera írumrit þeirrar teikning-
ar, sem her kemur íyrir almennmgs-
sjonir og er „útiærð“ af Tryggva mál-
ara Magnússyni.
Fjórða myndin er grunnteikning af
Bæ sr. Hannesar. Þar er greinileg her-
bergjaskipun merkt með rómverskum
tölum. I. er Litlastofa, eða svefhstofa
fyrir gesti. (Þegar Jón Thoroddsen var
hér sýslumaður og var nætursakir á
Ytra-Hólmi svaf hann í þessari stofu.)
II. aðal-gestastofa. III. skriístofa pró-
íastsins. IV. svefnstofa hjónanna. V.
eldhús, þar var skorsteinn mikill yfir
tvennum hlóðum. (Þetta var samskon-
ar skorsteinn sem var yfir maskínu í
eldhúsinu í Guðrúnarkoti.) Þar sést og
markað fyrir stigum upp á loftið. VI.
búr VII. svonefndur svartigangur. VIII.
hvítigangur, þar var gengið inn í skrif-
stofu prófasts. IX. bæjardyr. X. fremra
eldhús, (voru þau þannig tvö, enda var
oft margt heimilismanna og gesta á
Ytra-Hóimi í tíð sr. Hannesar.) XI.
piltaloft, síðar geymsla. XII. skemma.
XIII. smiðja. Þá sést næst grunnmynd
Einasta timburkirkja,
sem byggð var í Görðum.
af loiti ytir aðalbænum. XIV. svarta-
loit, (áöur stúlknaloit). XV. stúlkna-
loit. XVI. piltaloít.
Mynd þessa af Bæ sr. Hannesar sýndi
ég Asmundi á Háteig, án þess að láta
hann vita af hverju hún væri, og spurði
hann, hvort hann þeKKti þessa mynd.
Asmunaur sagoi þegar, án þess að hugsa
sig um, að þetta væri Bær Hannesar
proiasts a Ytra-Hólmi; sem hann sagð-
ist oft hafa komið í. Af því má marKa,
hve mynain er nákvæm og vel gerð.
Fyrsta myndin er af síðustu torfkirkju
í Goroum, sem rifin var 1858. Þessi torf-
kirKja var þá orðin mjög af sér gengin.
Ajtiaoi sr. nannes að lata byggja nýja
kirKju og var enda búinn að iá nokkurt
eini tii hennar áður en hann dó. Þessi
kirKja er eins og flestair torfkirkjur
gerðust á þeirþ: tið. Myndin er líka
gerð eftir Tryggva Magnússon, eftir
minni AsmUndar Þórðarsonar á Háteig,
sem er eiztur núlifandi manna á Akra-
nesi, senn y2 ára. Maður undrar sig ef
til vili eKKi í íljótu bragði yiir þessum
aldri, en undrunin vaKnar íyrst, þegar
farið er að hugleiða ýmislegtísambandi
við þennan háa aldur, eins og t. d. það,
að þessi sami Asmundur hefur 1855
setið í þessari gömlu torfkirkju (þá að-
eins 5 ára gamall). Nógu greindur og
eftirtökusamur til þess að muna síra
Hannes Stephensen og heillast af hon-
um. Ásmundur kom nokkrum sinnum
síðar í þessa sömu torfkirkju og átti því
hægt með að gefa lýsingu af kirkjunni,
sem dugði til að geta gert þessa mynd.
Frá þessari torfkirkju var sr. Hannes
graiinn. Við þá athöfn voru 3—4 hundr-
uð manns, heíur því lítill hluti þess
fjölda komist í kirkjuna. Það var á-
nægjulegt að geta eignast mynd af þess-
ari seinustu torf-
kirkju í Görðum,
áður en það var
um seinan.
Önnur myndin
er af hinni fyrstu
timburkirkju, sem
byggða var í Görð
um árið 1858, á
grunni þeirrar
kirkju, sem hér
hefur verið sýnd.
Þessi mynd er
líka teiknuð. eftir
Tryggva málara,
Bær prófasts Hannesar Stephensen á Ytra-Hólmi.