Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 . . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						42  LAUGARDAGUR 2. OKTÓBER 1999
MORGUNBLAÐIÐ
Lyfjataka
Rúmlega 60% sjúklinganna
höfðu „miklar áhyggjur" af
því að fá röng lyf.
Á unglingsárum breytist
dægursveiflan sem stjórn
ar svefnvenjum fólks.
Helmingur bandarísku
þjóðarinnar of feitur
innan fárra ára.
Háþrýstingur
Því hærri sem blóðþrýst-
ingur var í upphafi því
meiri beinhrörnun.
Þreyttir
táningar
þurfa
meiri
svefn
Washington, AP.
TÁNINGURINN fullyrðir að hann geti ekki
sofnað fyrr en eftir miðnætti. Á hverjum
morgni þarf hróp og kóll til að vekja hann
svo hann verði ekki of seinn í skólann. Hon-
um finnst mannkynssögutímarnir skemmti-
legir, en það eru fyrstu tímarnir og hann á til
að sofna í þeim.
Svona er tilvera milljóna skólabarna og
foreldra þeirra. Sé einhverjum huggun í að
vita það, þá fullyrða vísindamenn að ekki sé
við táningana að sakast; ástæða óreglulegs
svefns táninga er líffræðileg, og það leysir
engan vanda að skipa unglingnum að fara
fyrr í háttinn.
Umfangsmiklar rannsóknir á svefnvenjum
unglinga hafa leitt í ljós að þeir þurfa meiri
svefn - níu klukkustundir og fimmtán mínút-
ur - en þær átta klukkustundir sem mælt er
með fyrir fullorðna. En þegar líður á kyn-
þroskaaldurinn leysir líkaminn hormónið
melatónín, sem hefur áhrif á svefn, úr læð-
ingi á öðrum tímum en venjulega, og þá
breytist hin venjulega dægursveifla sem
stjórnar svefnvenjum fólks. Þótt táningurinn
fáist til að slökkva ljósið klukkan tíu er allt
eins líklegt að hann liggi vakandi fram yfir
miðnætti.
Bandarískir unglingar sofa að meðaltali 6,5 klukkustundir á nóttu, sumir mun minna.
Reuters
í mörgum framhaldsskólum í Bandaríkj-
unum hefst kennsla klukkan 7.15 og ungling-
ar þar í landi sofa að meðaltali 6,5 klukku-
stundir á nóttu, sumir mun minna. Svefn-
leysi dregur úr minni og heftir sköpunargáf-
una, þannig að þreyttir unglingar geta ekki
lært mikið.
Svefnskortur venst ekki
Einnig bendir margt til þess að nægur
svefn sé mikilvægur fyrir öflugt ónæmiskerfi.
Það gerir svo illt verra, að margir vansvefta
unglingar aka í skólann á morgnana, þegar
þeir vildu helst vera sofandi. Ekki er vitað
hversu mörg bílslys, þar sem unglingar eiga í
hlut, má rekja til svefnskorts, en vísinda-
menn segja nauðsynlegt að rannsaka það.
Talið hefur verið að líkaminn aðlagist
minni svefni, en dr. Mary Carskadon við
Brown-háskóla í Bandaríkjunum segir svo
ekki vera. Hún hefur gert ítarlegar rann-
sóknir á svefnvenjum unglinga. „Heilinn í
manni venst þessu ekki," segir hún.
Komið hefur í ljós, að margir unglingar
geta sofnað djúpum svefni mun hraðar en
fullorðnir. En um hálfátta á kvöldin hætta
unglingarnir að geta blundað, þegar hin
óvenjulega dægursveifla þeirra fer að hafa
áhrif og þeir verða glaðvakandi. Þessar nið-
urstöður hafa leitt til þess að í sumum skól-
um í Minnesotaríki hefur byrjun skóladags-
ins verið seinkað frá 7.20 til 8.30 á morgnana.
Þótt enn sé of snemmt að fullyrða nokkuð
segja rannsakendur að einkunnir nemenda
hafi hækkað og dregið hafi úr hegðunar-
vandamálum.
Hvað er „borderline" persónuleikaröskun?
GYLFI ÁSMUNDSSON SALFRÆÐINGUR SVARAR SPURNINGUM LESENDA
Spurning: f niðurstöðum geð-
rannsókna, sem gerðar eru af
ýmsu tilefni, m.a. fyrir dómstóla,
kemur stundum fram að viðkom-
andi einstaklingur sé haldinn per-
sónuleikaröskun. Ef slík röskun
er nánar skilgreind sem
„borderline" þykir það bera vott
um alvarlegt geðrænt ástand,
sem svari illa meðferð. í hverju
felst „borderline" persónuleika-
röskun aðallega?
Svar: I þessum pistlum hefur
nokkrum sinnum verið reynt að
svara spurningum um persónu-
leikaröskun, bæði almennt og af
sérstöku tagi. Aldrei hefur þó
sérstaklega verið fjallað um svo-
kallaða „borderline" röskun. Eins
og nafnið bendir til er þetta sjúk-
dómsástand á einhvers konar jað-
arsvæði í geðsjúkdómakerfinu og
þá helst á milli geðveiki (psyklos-
is) og hugsýki (neurosis). íslensk
heiti á þessu sjúkdómsheilkenni,
t.d. hambrigðapersónuleikarösk-
un og jaðarheilkenni, hafa enn
ekki náð fótfestu í málinu.
Megineinkenni persónuleika-
raskana, sem skilur þær frá öðr-
um geðsjúkdómum, er að ein-
kenni þeirra koma niður á um-
hverfi sjúklingsins, öðru fólki,
fremur en honum sjálfum. Hann
lagar sig illa að siðum og reglum,
hefur laka stjórn á hvötum sínum
og löngunum og á erfitt með að
tengjast öðrum nánum tilfinn-
ingaböndum.
Alþjóðleg flokkun geðsjúk-
dóma hefur breyst talsvert á und-
anfórnum áratugum. Ekki á þetta
síst við um persónuleikaraskanir.
Fyrir fáum áratugum var þeim
skipt annars vegar í psykopatia,
sem á íslensku var nefnd geðvilla,
og hins vegar í skapgerðartrufl-
anir af ýmsu tagi, sem voru væg-
ari gerð og skyldari hugsýkinni.
Geðvilla var gjarnan talin með-
fædd, en skapgerðartruflanir
orðnar til fyrir áhrif umhverfis og
uppeldis. I geðvillu fólst oftast
andfélagsleg hegðun, siðblinda og
samviskuleysi. Orðið psykopat
var iðulega notað sem skammar-
Persónu-
leikaröskun
yrði. Nú er það ekki notað lengur,
en andfélagslegur persónuleiki er
sérstakur arftaki þess.
I nýjustu útgáfu af bandaríska
sjúkdómaflokkunarkerfinu DSM-
IV, sem er hvað mest notað sem
viðmiðun um þessar mundir, eru
skilgreindar 11 tegundir persónu-
leikatruflana. Mörgum þykir að
reynt sé að greina á milli of
margra tegunda, enda skarast
þessar gerðir, þar sem sami ein-
staklingurinn hefur oft einkenni
margra tegunda. „Borderline"
persónuleikaröskun er tiltölulega
nýr flokkur meðal persónuleika-
raskana og hefur verið að mótast
á undanförnum 20 árum, en er í
dag með algengustu tegundum
truflana af þessu tagi. Sumir telja
þessa greiningu jafnvel ofnotaða,
en einkenni hennar eru mjög
blönduð. Samkvæmt DSM-IV eru
megin einkenni þessarar per-
sónuleikaröskunar óstöðugleiki í
mannlegum samskiptum, óljós
sjálfsmynd, stjórnlitlar tilfinning-
ar og hvatvisi. Sjálfseyðileggjandi
hegðun er algeng, svo sem stjórn-
laus eyðsla, óhóflegt kynlíf, of-
neysla áfengis og lyfja og ofát.
Sjálfsvígstilraunir eða hótanir um
slíkt eru algengar og einnig eiga
sjúklingar með þessa greiningu
til að skaða sjálfa sig líkamlega.
Tilfmningasveiflur eru miklar,
allt frá miklu þunglyndi og kvíða,
sem á það síðan til að hverfa að
skömmum tíma liðnum, en við-
varandi er tómleikakennd. Þessir
sjúklingar eiga oft erfitt með að
hafa stjórn á reiðitilfinningu,
kenna öðrum um og finnst fólk
vera á móti sér.
Þetta eru margvísleg einkenni
sem koma fyrir í öðrum tegund-
um persónuleikaraskana og
reyndar öðrum geðsjúkdómum.
Eitt öruggasta skilmerkið sem
liggur að baki hinum ýmsu ein-
kennum,   er  líklega  hin   óvissa
sjálfsmynd einstaklingsins. Hann
á erfitt með að afmarka sig,
landamæri hans gagnvart öðru
fólki eru óviss. Sjálf (ego) hans er
veikt. Hann hefur því oft tilhneig-
ingu til að verða háður öðrum,
þarfnast annarra og leitar eftir
nánd, sem hann á þó erfitt með að
nýta sér. Þótt persónueinkenni
sjúklingsins komi niður á öðrum,
er óhætt að segja, að hann er yfir-
leitt sjálfum sér verstur.
Þeim, sem vilja kynna sér
„borderline" persónuleikaröskun
nánar, er bent á ágæta og ítar-
lega umfjöllun Magnúsar Skúla-
sonar geðlæknis í afmælisriti
Davíðs Davíðssonar prófessors,
Bók Davíðs (Rv. 1996), bls. 395-
434.
• Lesendur Morgunblaðsins geta spurt
sálfræðinginn um þaðsem þeim liggur á
hjarta. Tekið er á móti spumingum á
virkum dögum milli klukkan 10 og 17 í
síma 569 1100 og bréfum eða sfmbréfum
merkt: Vikulok, Fax: 569 1222. Ennfrem-
ur símbréf merkt: Gylfi Ásmundsson,
Fax: 560 1720.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88