Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 . . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						42  LAUGARDAGUR 2. OKTÓBER 1999

MORGUNBLAÐIÐ

Lyfjataka

Rúmlega 60% sjúklinganna

höfðu „miklar áhyggjur" af

því að fá röng lyf.

Á unglingsárum breytist

dægursveiflan sem stjórn

ar svefnvenjum fólks.

Helmingur bandarísku

þjóðarinnar of feitur

innan fárra ára.

Háþrýstingur

Því hærri sem blóðþrýst-

ingur var í upphafi því

meiri beinhrörnun.

Þreyttir

táningar

þurfa

meiri

svefn

Washington, AP.

TÁNINGURINN fullyrðir að hann geti ekki

sofnað fyrr en eftir miðnætti. Á hverjum

morgni þarf hróp og kóll til að vekja hann

svo hann verði ekki of seinn í skólann. Hon-

um finnst mannkynssögutímarnir skemmti-

legir, en það eru fyrstu tímarnir og hann á til

að sofna í þeim.

Svona er tilvera milljóna skólabarna og

foreldra þeirra. Sé einhverjum huggun í að

vita það, þá fullyrða vísindamenn að ekki sé

við táningana að sakast; ástæða óreglulegs

svefns táninga er líffræðileg, og það leysir

engan vanda að skipa unglingnum að fara

fyrr í háttinn.

Umfangsmiklar rannsóknir á svefnvenjum

unglinga hafa leitt í ljós að þeir þurfa meiri

svefn - níu klukkustundir og fimmtán mínút-

ur - en þær átta klukkustundir sem mælt er

með fyrir fullorðna. En þegar líður á kyn-

þroskaaldurinn leysir líkaminn hormónið

melatónín, sem hefur áhrif á svefn, úr læð-

ingi á öðrum tímum en venjulega, og þá

breytist hin venjulega dægursveifla sem

stjórnar svefnvenjum fólks. Þótt táningurinn

fáist til að slökkva ljósið klukkan tíu er allt

eins líklegt að hann liggi vakandi fram yfir

miðnætti.

Bandarískir unglingar sofa að meðaltali 6,5 klukkustundir á nóttu, sumir mun minna.

Reuters

í mörgum framhaldsskólum í Bandaríkj-

unum hefst kennsla klukkan 7.15 og ungling-

ar þar í landi sofa að meðaltali 6,5 klukku-

stundir á nóttu, sumir mun minna. Svefn-

leysi dregur úr minni og heftir sköpunargáf-

una, þannig að þreyttir unglingar geta ekki

lært mikið.

Svefnskortur venst ekki

Einnig bendir margt til þess að nægur

svefn sé mikilvægur fyrir öflugt ónæmiskerfi.

Það gerir svo illt verra, að margir vansvefta

unglingar aka í skólann á morgnana, þegar

þeir vildu helst vera sofandi. Ekki er vitað

hversu mörg bílslys, þar sem unglingar eiga í

hlut, má rekja til svefnskorts, en vísinda-

menn segja nauðsynlegt að rannsaka það.

Talið hefur verið að líkaminn aðlagist

minni svefni, en dr. Mary Carskadon við

Brown-háskóla í Bandaríkjunum segir svo

ekki vera. Hún hefur gert ítarlegar rann-

sóknir á svefnvenjum unglinga. „Heilinn í

manni venst þessu ekki," segir hún.

Komið hefur í ljós, að margir unglingar

geta sofnað djúpum svefni mun hraðar en

fullorðnir. En um hálfátta á kvöldin hætta

unglingarnir að geta blundað, þegar hin

óvenjulega dægursveifla þeirra fer að hafa

áhrif og þeir verða glaðvakandi. Þessar nið-

urstöður hafa leitt til þess að í sumum skól-

um í Minnesotaríki hefur byrjun skóladags-

ins verið seinkað frá 7.20 til 8.30 á morgnana.

Þótt enn sé of snemmt að fullyrða nokkuð

segja rannsakendur að einkunnir nemenda

hafi hækkað og dregið hafi úr hegðunar-

vandamálum.

Hvað er „borderline" persónuleikaröskun?

GYLFI ÁSMUNDSSON SALFRÆÐINGUR SVARAR SPURNINGUM LESENDA

Spurning: f niðurstöðum geð-

rannsókna, sem gerðar eru af

ýmsu tilefni, m.a. fyrir dómstóla,

kemur stundum fram að viðkom-

andi einstaklingur sé haldinn per-

sónuleikaröskun. Ef slík röskun

er nánar skilgreind sem

„borderline" þykir það bera vott

um alvarlegt geðrænt ástand,

sem svari illa meðferð. í hverju

felst „borderline" persónuleika-

röskun aðallega?

Svar: I þessum pistlum hefur

nokkrum sinnum verið reynt að

svara spurningum um persónu-

leikaröskun, bæði almennt og af

sérstöku tagi. Aldrei hefur þó

sérstaklega verið fjallað um svo-

kallaða „borderline" röskun. Eins

og nafnið bendir til er þetta sjúk-

dómsástand á einhvers konar jað-

arsvæði í geðsjúkdómakerfinu og

þá helst á milli geðveiki (psyklos-

is) og hugsýki (neurosis). íslensk

heiti á þessu sjúkdómsheilkenni,

t.d. hambrigðapersónuleikarösk-

un og jaðarheilkenni, hafa enn

ekki náð fótfestu í málinu.

Megineinkenni persónuleika-

raskana, sem skilur þær frá öðr-

um geðsjúkdómum, er að ein-

kenni þeirra koma niður á um-

hverfi sjúklingsins, öðru fólki,

fremur en honum sjálfum. Hann

lagar sig illa að siðum og reglum,

hefur laka stjórn á hvötum sínum

og löngunum og á erfitt með að

tengjast öðrum nánum tilfinn-

ingaböndum.

Alþjóðleg flokkun geðsjúk-

dóma hefur breyst talsvert á und-

anfórnum áratugum. Ekki á þetta

síst við um persónuleikaraskanir.

Fyrir fáum áratugum var þeim

skipt annars vegar í psykopatia,

sem á íslensku var nefnd geðvilla,

og hins vegar í skapgerðartrufl-

anir af ýmsu tagi, sem voru væg-

ari gerð og skyldari hugsýkinni.

Geðvilla var gjarnan talin með-

fædd, en skapgerðartruflanir

orðnar til fyrir áhrif umhverfis og

uppeldis. I geðvillu fólst oftast

andfélagsleg hegðun, siðblinda og

samviskuleysi. Orðið psykopat

var iðulega notað sem skammar-

Persónu-

leikaröskun

yrði. Nú er það ekki notað lengur,

en andfélagslegur persónuleiki er

sérstakur arftaki þess.

I nýjustu útgáfu af bandaríska

sjúkdómaflokkunarkerfinu DSM-

IV, sem er hvað mest notað sem

viðmiðun um þessar mundir, eru

skilgreindar 11 tegundir persónu-

leikatruflana. Mörgum þykir að

reynt sé að greina á milli of

margra tegunda, enda skarast

þessar gerðir, þar sem sami ein-

staklingurinn hefur oft einkenni

margra tegunda. „Borderline"

persónuleikaröskun er tiltölulega

nýr flokkur meðal persónuleika-

raskana og hefur verið að mótast

á undanförnum 20 árum, en er í

dag með algengustu tegundum

truflana af þessu tagi. Sumir telja

þessa greiningu jafnvel ofnotaða,

en einkenni hennar eru mjög

blönduð. Samkvæmt DSM-IV eru

megin einkenni þessarar per-

sónuleikaröskunar óstöðugleiki í

mannlegum samskiptum, óljós

sjálfsmynd, stjórnlitlar tilfinning-

ar og hvatvisi. Sjálfseyðileggjandi

hegðun er algeng, svo sem stjórn-

laus eyðsla, óhóflegt kynlíf, of-

neysla áfengis og lyfja og ofát.

Sjálfsvígstilraunir eða hótanir um

slíkt eru algengar og einnig eiga

sjúklingar með þessa greiningu

til að skaða sjálfa sig líkamlega.

Tilfmningasveiflur eru miklar,

allt frá miklu þunglyndi og kvíða,

sem á það síðan til að hverfa að

skömmum tíma liðnum, en við-

varandi er tómleikakennd. Þessir

sjúklingar eiga oft erfitt með að

hafa stjórn á reiðitilfinningu,

kenna öðrum um og finnst fólk

vera á móti sér.

Þetta eru margvísleg einkenni

sem koma fyrir í öðrum tegund-

um persónuleikaraskana og

reyndar öðrum geðsjúkdómum.

Eitt öruggasta skilmerkið sem

liggur að baki hinum ýmsu ein-

kennum,   er  líklega  hin   óvissa

sjálfsmynd einstaklingsins. Hann

á erfitt með að afmarka sig,

landamæri hans gagnvart öðru

fólki eru óviss. Sjálf (ego) hans er

veikt. Hann hefur því oft tilhneig-

ingu til að verða háður öðrum,

þarfnast annarra og leitar eftir

nánd, sem hann á þó erfitt með að

nýta sér. Þótt persónueinkenni

sjúklingsins komi niður á öðrum,

er óhætt að segja, að hann er yfir-

leitt sjálfum sér verstur.

Þeim, sem vilja kynna sér

„borderline" persónuleikaröskun

nánar, er bent á ágæta og ítar-

lega umfjöllun Magnúsar Skúla-

sonar geðlæknis í afmælisriti

Davíðs Davíðssonar prófessors,

Bók Davíðs (Rv. 1996), bls. 395-

434.

• Lesendur Morgunblaðsins geta spurt

sálfræðinginn um þaðsem þeim liggur á

hjarta. Tekið er á móti spumingum á

virkum dögum milli klukkan 10 og 17 í

síma 569 1100 og bréfum eða sfmbréfum

merkt: Vikulok, Fax: 569 1222. Ennfrem-

ur símbréf merkt: Gylfi Ásmundsson,

Fax: 560 1720.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88