Tímarit.is   | Tímarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrá inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Vísbending

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoğa í nıjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ağlaga hæğ


Vafrinn şinn styğur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til ağ skoğa blağsíğuna sem JPG
Vísbending

						D

ISBENDING

með mælingum sem fengust óháð

brotunum sjálfum. Areiðanleiki, aðlögun

og ábyrgðartilfinning greindu til dæmis

hópana að. Athyglisvert er að brota-

mennirnir virtust félagslyndari en þó

tortryggnari í garð annarra en hinir.

Sá mælikvarði sem best reyndist var

tiltölulega stuttur spurningalisti á al-

gengu áreiðanleikaprófi. Með slíkum

prófum eru könnuð viðhorf til óheiðar-

legrar hegðunar. Þeir sem fá lága einkunn

telja óheiðarlega hegðun algenga, enda

tamt að sjá veröldina líkt og frumskóg

þar sem siðagildi eru afstæð. Þeir eru því

umburðarlyndir í garð afbrota og hafa

tilhneigingu til að réttlæta óheiðarleika.

Rannsóknir hafa almennt bent til þess að

þessir eiginleikar tengist óæskilegri

hegðun af hálfu starfsmanna, svo sem

þjófnaði og vinnusvikum (Ones,

Viswesvaran & Schmidt, 1993).

Fíkn og siðblinda

Margir sem dæmdir hafa verið fyrir

efnahagsbrot eða spillingu eru s vo efnaðir

að erfitt er að skýra hegðun þeirra nema

sem einhvers konar ffkn. Menn geta sótt

í þá áhættu sem fylgir misferli, eða notið

þeirrartilfinningaraðþeirgetispilaðmeð

umhverfi sitt.

Og loks þarf að minnast á þá sem á

íslensku eru kallaðir geðvilltir eða sið-

blindir. Þá skortir hæfileika til að setja

sig í spor annarra og finnst sem þeir séu

hafniryfirlög ogrétt. Nýlegarrannsóknir

benda til þess að hjá þeim sé starfsemi

óvenjudauf á heilasvæðum sem móta

tilfinningaleg viðbrögð, eins og kvíða,

iðrun og réttlætiskennd. Sjaldgæft er að

þetta ástand sér greint hjá manni fyrr en

eftir að hann hefur brotið ítrekað af sér.

Reyndar er hugtakið siðblinda iðulega

notað sem merkimiði á síbrotamenn,

fremuren til forvarna. En næsta vísterað

blygðunar- og óttaleysi er ekki alltaf til

trafala í viðskiptum og sumir álíta - án

þess að það sé fræðilega staðfest - að

siðblindir menn njóti oft velgengni. Eðli

málsins samkvæmt er erfitt að vara sig á

slíkum mönnum, tunguliprum, ótta-

lausum og blygðunarlausum, og því er

sem stendur erfitt að veita önnur ráð en

almenna varkárni til að verjast slfkum

sendingum. Þó gæti verið til leiðsagnar

að það er ekki rétt sem oft er haldið fram

að flestir efnahagsbrotamenn brjóti að-

eins einu sinni af sér (Weisburd, Chayet

og Waring, 1990) og því óvarlegt að

treysta mjög á bót þeirra og betrun.

Heimildir:

Croall, H. (1989). Who is the white collarcriminal?

British Joumal of Criminology, 29 (2), 157-174.

Greenberg.J. (1990). Employeetheftasareaction

to underpayment ínequity: The hidden cost ofpay

cuts. Journal of Applied Psychology, 75 (5), 561-

568.

Hollinger, R.C. og Clark, J.P. (1983). Thefl by

Employees. Lexington, MA: Lexington Books.

Hollinger, R.C., Slora, K.B. & Terris, W. (1992).

Deviance in the fast food restaurant: Correlates of

employee theft, altruism and counterproductivity.

Deviant Behavior, 13, 155-184.

Jones, J. W., Slora, K.B. & Boye, M. W. (1990). Theft

reduction through personnel selection: A control

group design in the supermarket industry. Journal

of Business and Psychology, 5 (2), 275-279.

Kamp,   J.   &   Brooks,   P.   (1991).   Perceived

organizational      climate      and      employee

counterproductívity.   Journal of Business and

Psychology, 5 (4), 447-458.

Murphy, K.R. (1993). Honesty in the workplace.

Pacific Grove, CA: Brooks/Cole.

Ones, D.S., Viswesvaran, C. & Schmidt, F.L.

(1993). Comprehensive meta-analysis ofintegrity

test validities: Findings and implications for

personnel   selection   and   theories   of  job

períormance.   Journal of Applied Psychology

[Monograph], 78 (4), 679-703.

Tucker, J. (1989). Employeetheftassocialcontrol.

Deviant Behavior, 10, 319-334.

Weisburd, D., Chayet, E.F. & Waríng, E.J. (1990).

White collar crime and críminal careers: Some

preliminary findings. Crime and Delinquency, 36

(3), 342-355.

Asta stundar framhaldsnám í

vinnusálfrœði í Bandaríkjunum

Sigurður er dósent í sálfrœði við

Háskóla lslands

Siðleysi í við-

skiptum

Guðmundur Heiðar

Frímannsson

Viðskipti af öllu tagi á frjálsum

markaði eru sennilega mikil

vægasti þáttur í samfélagi nú-

tímans. H vað er átt við með s vona losara-

legu orðalagi að tala um „mikilvægasta

þátt"? Merkir það nokkurn skapaðan

hlut? Jú, ég held að benda megi á tvennt

sem skýrir þetta orðalag. Annars vegar

er frjáls markaður efnahagslegra sam-

skipta, öðru nafni viðskipta, mikil-

vægasta framlag samfélagsins til að

skapa velmegun einstaklinganna. Hins

vegar þá er orðaforði og líkingar úr við-

skiptum að þrengja sér inn á önnur svið

mannlífsins. Viðerumþvífarinaðhugsa

um okkur sjálf í ríkara mæli en áður með

þeim tækjum hugsunarinnar sem hafa

orðið til á frjálsum markaði.

Hvað er siðleysi?

Siðleysi getur verið af tvennum toga.

Annars vegar getur siðleysi þýtt að ein-

hver athöfn sé ekki seld undir siðferði-

lega mælikvarða um rétt og rangt eða

gott og illt. Hún er þá siðlaus í þeim

skilningi að hugtökin gott og illt, rétt og

rangt, eiga einfaldlega ekki við, mat á

athöfninni er óháð þeim. Matið verður

aðreisaáöðrumviðmiðunumensiðferði-

legum. Tökum dæmi. Ef við ættum að

taka ákvörðun um að leggja varanlegt

slitlag á vegarspotta, þá þyrftum við að

velja einn slíkan spotta umfram aðra. Á

hverju byggðist slíkt val? Það ætti

umfram allt að byggjast á hagkvæmniút-

reikningum sem miðast við líklegan

fjölda bíla sem um veginn færi. Einnig

kunna að koma til önnur sjónarmið eins

og tenging við aðra hluta vegakerfisins.

En hagkvæmnin er eðlilegasta við-

miðunin. Hér er ekki á ferðinni neinn

siðferðilegur mælikvarði að öðru jöfnu

heldur er þetta tæknilegt úrlausnarefni

sem hægt er að mæla, reikna og komast

að niðurstöðu um.

Hins vegar getur siðleysi þýtt var-

mennska eða illmennska. Siðleysi í

þessari merkingu er einfaldlega af

ásetningi um að valda öðrum sársauka

eða skaða að þarflausu. Við erum ekki

að tala um dæmi sem allir kannast við

eins og þegar við völdum öðrum sárs-

auka af gáley si eða í bræði enda fáum við

venjulega samvizkubit vegna þeirra. Hér

er um að tefla dæmi þar sem það er

beinlínis markmiðið með því sem maður

gerir að meiða eða skaða annan og manni

er það ljóst frá upphafi til enda. Það er

mikil blessun mannlífsins að það er afar

fátítt að rekast á siðleysi í þessari

merkingu, og eru þá viðskipti ekki undan-

skilin.

Eru frjáls viðskipti

siðlaus?

Því mætti vel halda fram að frjáls

markaður sé siðlaus í þeim skilningi að

níðst sé á tilteknum hópum samfélagsins

vísvitandi. Ég held að þessi skoðun hafi

alltaf verið röng, þótt hún hafi verið ein

uppistaðan í þjóðfélagshreyfingu marx-

ista fyrr á öldinni. En það sem er rétt í

henni er að dreifing lífsgæðanna í frjálsu

markaðskerfi er ekki jöfn, en það er

enginn fyrirfram útilokaður frá því að

njóta þeirra gæða sem verða til í því. Ég

tel reyndar að við getum sagt að allir

þegnar samfélagsins njóti gæðanna í

þeim skilningi að almenn velferð ermeiri

en þekkist við aðrar leiðir sem samfélög

hafa valið í efnahagslífi sínu. Það er því

fráleitt að tala um að frjáls viðskipti séu

siðlaus að þessu leyti.

Spilling í viðskiptum

Það eru almælt tíðindi í alþjóðlegum

viðskiptaheimi að níundi áratugur

þessarar aldar hafi verið tími siðleysis,

sérstaklega í Bandaríkjunum. Siðleysið

komhelztframfþvíaðgræðgieðaágirnd,

sem var ein af dauðasyndunum sjö, var

talin til höfuðdyggða í viðskiptum. Það

þarf því engum að koma á óvart að í lok

þess áratugar og upphafi þess tíunda voru

					
Fela smámyndir
Blağsíğa 1
Blağsíğa 1
Blağsíğa 2
Blağsíğa 2
Blağsíğa 3
Blağsíğa 3
Blağsíğa 4
Blağsíğa 4