Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						|_ 36.  tbl.  29.  nóvember  1964 —  39.  árg. |
J
kenningar óhaggaðar. Eina af frumregl-
um Aristótelesar vil ég vitna i. Hún
hljóðar svo í þýðingu Jóhanns Hannes-
sonar prófessors:
„Ekkert er það í vitsmununum sem
hefur ekki áður verið í skynjuninni."
Þessi regla stendur enn föstum fótum
í raunvísindum, og er þá vitaskuld átt
við, að skynjunin hafi orðið beint og
óbeint með tækjum og sætt ítrustu gagn-
rýni.
Mr- egar rætt er um vísindi nútím-
ans, verður ekki komizt hjá a'ð tvískipta
vísindahugtakinu eftir því hvort byggt
er á sannanlegum tilgátum eða ekki.
Um þá grein vísinda, sem hlotið hefur
nafnið   raunvísindi,   eru   á   einum  stað
TRU OG VÍSINDI
Trúmál og vísindi hafa verið
ofarlega á baugi hér í
blöðum, meira og minna síðan um-
ræður um trú og vísindi fóru fram
í Stúdentafélaginu. Síðan barst deil
an inn á það svið, hvort spíritisma-
rannsóknir ættu heima í trúarbrögð-
um. Ritdeilan um þessi mál, sem fór
aðallega fram milli tveggja guðfræð
inga, þótt sálfræðingur legði einnig
orð í belg, kom mér til þess að
hripa niður það, sem hér fer á eftir.
Það ér þó ekki ætlun mín að taka
upp þráðinn úr þeirri deilu.
Það kom strax fram í Stúdentafé-
laginu að meginsjónarmiðin snerust
um trúmál og efnishyggju. En það
vildi svo óheppilega til, að sá lærði
maður, sem mætti af hálfu vísinda-
mannanna, var gróinn efnishyggju-
maður, en ekki trúhneigður, sem
hef ði sennilega sett annan blæ á við
ureignina. En hvers vegna hef ði trú-
hneigður eða bara trúvirðandi vís-
indamaður átt meiri rétt á sér? Það
vil ég reyna að sýna fram á hér síð
ar.
I il ég þá byrja með því að skil-
greina trúraál, ekki einungis sem mál-
efni guðstrúar, heldur einnig dulspeki,
guðspeki og heimspeki, því þetta eru
reyndar málefni sama eðlis.
Sá greinarmunur, sem niú er gerður
milli trúar, sem hins ímyndaða, og vís-
inda, hins skynjaða og sannanlega, þekkt
ist ekki á tímum hinnar fornu, grísku
epeki. Viturmiennið Aristóteles, sem var
uppi íyrir um 2300 árum, er sú vartSa
í aögunni sem oftast er numið staðar við,
þegar leita skal samanburðar milli forn-
al.dar og nútíma, því þótt lengra megi
eflaust rekja aftur í tímann, til fleiri
Jjósbera í heimi mannvits, er slíkt á-
stæðulaust í samibandi við það sem ég
hef fram að færa.
Jóhanrt prófessor Hannesson getur
pessa gríska vitmanns í grein í Lesbók
Morgunblaðsins 7. júlí 1963, sem fyrir-
itiyndar að hugleiðingum Tómasar Ak-
vínasar 1600 árum síðar, en Akvínas átti
drýgstan þátt í a'ð opna heimspeki Ari-
Któtelesar leið inn í kaþólsku kirkjuna.
Mig langar einnig að staldra við þennan
jnerka, gríska speking. Aristóteles var
slíkur alhyggjumaður, að fáir munu
þekkjast hans líkar. Hann fræddi um
náttúruleg fyrirbæri, atíhuganir og skynj
Effir   Ásgeir   Þorsfeinsson,   verkfræðing
ARISTÓTELES
anir 1 nátiúrunni, og dró ályktanir, sem
að sumu leyti gætu heyrt undir raun-
vísindi nútímans. Ennfremur um yfir-
skilvitleg efni, en það eru þeir flokkar
máJa sem ég nefndi hér sem trúmál
einu nafni. Þá fjallaði Aristóteles einnig
um stjórnarfarsmál og jafnvel listir. All-
staðar Ijómaði af skírleik hugsunar hans
og hæíni ti'l þess að draga upp Ijósar og
greindarlegar kenningar. Hann var
jafnvígur á þau mál, sem iúta að þekk-
ingu, og hin, er kröfðust andagiftar, og
enn standa margar ályktanir hans og
gefnar eftirfarandi reglur í tveimur að-
aliiðum I og II.
(M.   Pyke:   Boundaries   of      Science,
19G1):
I. A.    Söfnun á staðreyndum og skynj-
unum, helzt í mælanlegu formi.
B.    Framsetning á tilgátu til aB
skýra samhengi staðreyndanna
hverrar til annarrar.
C.    Söfnun frekari hæfilegra skynj-
ana eða athugana og framkvæmd
tilrauna, í því skyni að fuUreyna
éða sanna réttmæti tilgátunnar.
II.         Sú   ér   ennfremur._ forsénda,   a8,
atheimur sé jafnvægisbundinn og
skipulegur   vettvangur,   og   sér-
hverri skynjun eða  athugun, án
tillits til hve óvænt hún er, megi
skipa í búning skynsamlegrar til
gátu,  sem hægt  er að  sanna,  éf
ekki samstundis, þá eftir að lok-
ið er söfnun nauðsynlegra gagna.
Gagnrýni á skynjunum sbr.  I. A.  er
feikna  þýðingarmikið   atriði  í  upphafi.
Um það má taka dæmi úr daglegu lífi,
þegar um sjónarvotta  að  atburði  er  að
ræ'ðc..  en af eldri dæmum eru merkust
þau reginskil, sem urðu á viðhorfinu til
jarðar  og   sólar,   eftir  að   fallizt   var   á
að  jörðin  væri  hnöttur   og  snerist   um
ás   sinn.      Danski   stjörnufræðingurinn
Tyoho Brahe, sem var uppi í byrjun 16.
aldar, og aðstoðarmaður hans, Þjóðverj-
inn Jóhannes Kepler,  sáu báðir og at-
huguðu   samtímis   fyrirbæri'ð   sólarupp-
rás sem við öll þekkjum. Brahe skynjaði
fyrirbærið   sem   ferð   sólar   umhverfis
jörðu.   en  Kepler  sem  ferðalag  jarðar-
yfirborðs á snúningi jarðar um möndul
sinn.
Þetta er eitt hinna mörgu dæma úr
aögunni um mismunandi viðhorf til
skynjana mannsins. í fyrsta lagi sýnir
þetta dæmi að sjónskynjun í sjálfu sér
er ekki sönnun um ákveðna sta'ðreynd
eða sannindi. Augun eru aðeins tæki,
eins og ljósmyndavélin, og þau sjá ekki
neitt. heldur er það skynsemin sem sér
og kveður upp dóminn. í öðru lagi er
hér komið að veigamiklu atriði í vis-
indum, í öllu falli rauhvísindum, að þau
eru framþróunareðlis. Margvíslegar at-
huganir höfðu farið fram öldum saman
á ferSum himintungla og tiigátur um
þær komið fram, Og var það sá arfur,
sem féll báðum hinum nefndu vis-
indamönnum í skauit.
E,
Jn vísindin leita stöðugt að nýj-
um og einfaldri skýringum á fyrirbær-
um náttúrunnar, og þegar sýna mátti á
stærðfræðilegan hátt, að með stöðu sól-
ar sem miðdepils í stað jarðar var öll
myndin af gangi himintungla ger'ð miklu
einfaldari, fé'U hin gamla skoðun að
lokum niður og átti aldrei afturkvæmt.
Þetta er dæmi um framþróunareðli
raunvísindanna, sem kemur í ljós á öll-
um sviðum. Það er þróunareðlið sem
greinir raunvísindin frá allri annarri
þekkingu. Þróun raunvísindanna er ein-
stefnubundin. Ætíð fram á leið frá hinu
gamla, sem verður sumpart ógilt og
fe'lur dautt, eða tekur á sig nýja mynd
og ætið stærri mynd. Þa'ð er þetta eðli
raunvísindanna, sem gerir kleift að
aðgreins þau miklu nákvæmar frá ann-
arri skynsemihugsun en áður gerðist. Á
tímum Aristótelesar var slík aðgrein-
ing naumast til.
I hinni fornu heimspeki ægði öllu
saman, raunvísindum, náttúruskoðun-
um, sem ekki voru raunvísindi, hvers
kyns hugvísindum, trúfræðum, stjörnu-
fræðum, stjórnfræðum, siðfræðum og
listum. Stær'ðfræðin skar sig út úr vegna
þess að grundvöllur hennar var g.efinn
eða valinn af mannvitinu sjálfu, skyn-
seminni, en ekki sóttur í náttúrufyrir-
bærin umhverfis manninn eða í honum.
Stærðfræðin ein, út af fyrir sig, er
hrein hugvísindi, en sem skýring og í
sambandi við raunvísindin er stærðfræð
in öflugasta hjálparhella þeirra.
?3 keikulleiki mannlegrar dóm-
greindar hefur það í fór með sér. að
raunvisindum.má aldrei treysta alger-
iega. Það verður ætfð að slá þann var-
nagla gagnvart hverri þeirri opinberun
eða sannindum, sem raunvísindin boða,
að þau geti breytzt síðar. Máski ekki orð-
ið ógild, en tekið stakkaskiptum eða
viðbótum.
Mönnum er það tamt að telja vis-
indin sönn. Raunvísindin eru einnig
sönn að því leyti, að þau framkalla sann
Framhaid á bls, 13.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16