Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						HEKMANM PALSSON PRÓF.:
NÝJAR
SKÝRINGAR A              Efll   I
fSLENZKRA
FORNSAGNA
Þeir sem vilja kanna menningaráhrif
einnar þjóðar á aðrar verða að gefa
igaum að töfcuorðum, ,því að þau gefa oft
furðu glögga vísbendingu um samskipti
manna með sundurleitu tungutaki. Að
þessu leyti hefur íslenzk tunga lengst-
um verið þiggjandi: þau orð sem hún
hefur gefið öðrum eru næsta fá hjá ara-
grúa af orðum, sem hún hefur þegið úr
öðrum tungum, svo sem latínu, engku
og dönsku. Þó er eitt orð íslenzkt, sem
mun hafa verið tekið upp í allar þjóð-
tungur álfunnar og raunar víðar, en
það er orðið saga. Með því að gera
þetta íslenzka orð að fullrétta þegni í
orðaforða símum hafa menningarlþjóðir
álfunnar viðurkennt merkasta skerf,
sem íslendinigar hafa lagt til bókmennta
(heimsins: orðið saga er ekki eimungis
frægasta orð íslenzkrar tumgu, heldur
eru íslenzkar fomsögur frumlagustu
bókmenmtirnar, sem sknáðar hafa verið
á tungum Norðurlandabúa.
Vegur íslenzkra forrusagna með öðr-
um þjóðum hefur aldrei verið meiri en
nú: á hiverjiu ári sem líður bsetast við
nýjar þýðingar og útgáfur víðs vegar
um heim, og útlemdir sérfræðimgar á
sviði bófcmennta og memmingarsögu gefa
þeim sí'fellt meiri og meiri gaum. Fyrir
mofckrum árum var ilest það sem ritað
var af gagni um íslendingasögur er-
lendis annaðlhvort á norðurlamdiamlálum
eða þýzku, en nú ber ósjaldan við að
fræðknenn fjalli um þær á ítölsku,
frönsku eða rússnesku. Og allmikill
hhiti af því, isem er unnið á þessum
vettvamgi kemur út á ensfcu, sem leyst
hefur þýzkuna af hólmi að verulegu
leyti. Þessi aukni álbugi á sögunum er-
lendis mun óhjákvæmilega hafa mikil
óhrif á skilning manna á sögunum
sjálfum: þeim mun fleiri góðir fræði-
menn sem fjalla um þær, þeim mun fjöl-
toreyttari skýringair á eðli þeirra get-
•um vér vænzt að fá, og þeim mun víð-
ar sem fengizt er við sagnarannsóknir,
þeim mun fleiri h.ugmyndum hlýtur að
vera beitt. JÞví mun óhætt að staðhæfa,
að sú mikla áherzla sem nú er lögð á
slik fræðistörf á eftir að breyta huig-
mymdum manna um sögurnar að veru-
legu leyti. En hér mun ég ekki reyna
a3 ráða fram úr neinum spádómum um
afleiðingar af fram'tíðarrannsófcnum á
sögunum, heldur einungis að fjalla um
einn þ-átt, sem skýrzt hefur nokkuð að
undanförnu: þá skuld sem íslendinga-
sögur eiga að gjalda evrópskri menn-
ingu á tólftu og þrettándu öld.
Fyrir nokkrum áratugum hófst sú
tízka sem nú mun hafa lagzt niður, að
fJokka fræðimenn í tvo hópa eftir huig-
myndum þeirra um uppruna fornsagna
vorra: annars vegar voru svökallaðir
sagnfestumenn sem héldu jþvd fram að
sögurnar hefðu sprottið af sjlálfum sér
og síðan varðveitzt í munnmælum, og
hins vegar voru svo bókfestumenn, sem
töldu sögurnar vera samdar af einstöfc-
um höfundum. Skipting þessi er nú orð-
in úrelt af tvennum sökum: í fyrsta lagi
mun sagnfestufcenningin enga eða fáa
formælendur eiga sér lengur og má nú
heita liðin undir lok. Og í öðru lagi
hefur komið í ljos, að sumar verstu veil-
urnar í kenningum beggja eru einmitt
atriði, sem enginn ágreiningur var um.
Afleiðingarnar af endurskoðuðum hug-
myndum fræðimanna um eðli fornsagn-
anna hafa meðal annars valdið því, að
nú eru feomnir fram tveir sfcólar. Ann-
ars vegar er germanski Skólinn og hins
vegar hinn evrópski. Samkvæmt ger-
manska skólanum (hvort sem menn að-
hyllast sagnfestuna eða bókfestuna) er
hugmyndaheimur fslendinga sagna inn-
lendur, efcki einungiis íslenzkur, heldur
af Skandinavísbum og germönskum rót-
um. Afstaða slíkra fræðimanna til sagn-
arma er svipuð og hugmyndir þeirra
málfræðinga sem neita að fjaUa um
tungur nema frá sögulegu sjónarmiði,
enda hefur germanski skólinn goldið
þess, að íslenzfc tunga og bókmenntir
hafa einkum verið stundaðar af málfræð
iiiigum, sem höfðu   sérstakan   áhuga   á
germaniskri samanburðarmálfræði. Og
mönnum hefur oft orðið á að hugsa á
þessa leið: allar germans'kar þjóðir tala
tungur sem eitt sinn fyrir löngu voru
ein og hin sama: á sömu lund má ætla
að germönsk menning hafi verið ein og
hin sama í öndverðu. Að vísu tíðkaðist
ekki sagnaritun nema á fslandi og lít-
ils háttar í Noregi, en sumir skýra það
á þann einfalda hátt að fslendingar
hafi verið frumstæðari en aðrar ger-
maniskar þjóðir og raunar sé saignaHst-
in arfur frá tíð frumgermana. Þótt bók
festumenn leggi nokkuð annan skilning
í þátt arfsagnanna en sagnfestumenn,
þá þykir þeim eigi síður sjálfsagt að
gera ráð fyrir því, að norrænar hug-
myndir úr heiðni ráði miklu um anda
f ornsagnanna. Því taka þeir ýmiss kon
ar fyrirbæri í sögunum á svipaðan hátt
og sagnfestumenn. Þurfa menn til að
mynda efcfci að lesa ýkja lengi í ís-
lenzkum sagnaskýringum um undanfar-
in 30-40 ár til að rekast á hugtök á
borð við „hugsjónir hetjualdar", „ofur-
mátt örlaganna", „norrænan hetjuanda"
4.^/j l*^*—ít^-i f£
o.s.frv. Vafalaust má verja notkun
slíkra hugtaka é einstaka stöðum, en
þegar þeim er beitt í því skyni að sýna
fram á að sögurnar séu heiðnar frem-
ur en kristnar, og germanskar fremur
en evrópskar, þá er verið að fara út á
næsta hálan ís.
Samkvæmt evrópska skólanum verð-
ur að kanna sögurnar í sambandi við
heildarmenningu fslendinga á þeim tíma,
sem þœr voru slkrá'ð'ar. Með þessu móti
verður að sjálfsögðu að gefa fyllsta
gaum að eðli íslenzks þjóðfélags á tólftu
og þrettándu öld. í öðru lagi er ekki
hjá því fcomizt, að grundvallarskýring-
ar á sögunum hljóta að verða kristn-
ar. Ef einhver vill halda fram heiðnum
atriðum í sögunum, þá hvilir sönnunar-
byrðin á slí'fcum manni. Með öðrum orð-
um: oss ber að fjalla um sögurnar sem
kriistnar bókmenntir, þótt sumar þeirra
séu látnar gerast í heiðnu umhverfi.
Evrópsk menning á tólftu og þrettándu
öld .var höfundunum að sjálfsögðu
miklu nær en norræn og germönsik villi-
mennska í heiðnum sið. Þó er hugsan-
legt, að einstök heiðin viðhorf fcunni að
hafa varðveitzt, en aldrei má ganga út
frá þeim sem sjálfgegnum hlut, heldur
verður einungis að grípa til heiðinna
skýringa þegar kristnar hugmyndir
þrýtur.
3
Astæðurnar fyrir því, hve illa mönn-
um hefur gengið að átta sig á kristnu
eðli sagnanna, eru margar og sundur-
leitar. Eðliilegt var, að íslendingar á síð-
sri öldum, meðan þjóðin var undir út-
lendri ánauð, legðu sérstaka áherzlu á
að fegra hugmyndir sínar um forna
gullöld. Slíkri afstöðu hlaut að fylgja
oftrú á sagnfræðilegu gildi sagnanna,
og þá var skammt til þess, að menn
tryðu á heiðinn boðskap þeirra. Gunn-
ar á Hlíðarenda var sannur fulltrúi
heiðinnar menningar að hyggju slíkra
manna. Um frændþjóðir vorar á Norð-
urlöndum og Þjóðverja er það einsætt
að slíkar þjóðir gátu ekki „eignað" sér
sógurnar með öðru móti en því að gera
þær sem norrænastar og germanskastar.
Þeim mun frumstæðari sem sögurnar
voru taldar, þeim mun auðveldara var
að telja þær samaign kynstofnsins. Er
það og skiljanlegt hvers vegna Norð-
mönnum var svo mikið í mun að trúa
gömlum konungasögum: Snorri Sturlu-
son og aðrir íslenzkir sagnamenn á mið-
öldum .gáfu Norðmönnum lifandi mynd-
ir af fornri sögu þeirra: án þessara
sagna væri norsk fortíð harla myrk um
margar aldir, og því þótti sjálfsagt að
trúa þessum sögum.
Oftrúin á sannleiksgildi sagnanna hef
ur mjög hamlað iþví, að menn legðu ann-
ars konar skilning á hugmyndaheim
þeirra og tilgang. Því hefur hvað eftir
annað verið slegið föstu að höfuðtil-
gangur sagnanna væri að fræða menn
um fortíðina. Auðvelt væri að telja
nokkur dæmi um slíkt, en hér skal l.átið
nægja að vitna til Sigurðar Nordals
<Hrafnkatla, 1940), sem telur Hrafnkels
sög-u vera skáidrit, en þó hafi höfundur
ritað   hana   í   þeim   tilgangi   að   hún   sé
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16