Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						TIPARANPI I ALDARLOK, 2. HLUTI
MÓDERNISMINN
RÍS OG HNÍGUR
EFTIR
KRISTJAN KRISTJANSSON
Módemisminn þróaóist
smám saman yfir í ramm-
gjörna, alltumlykjandi
menningarheimspeki.
Allar listspírur og
menningarvitar sem vildu
láta aó sér kveóa uróu
aó hervæóast þessum
hugsunarhætti.
SÉ     SPURT     hvaðan     alda
póstmódernismans         (pm-
ismans) rann liggur beint við
að huga að bylgju módernis-
mans sem reis og hneig á
undan henni. Ekki verður því
undan ekist að rifja upp dá-
litla hugmyndasögu - sem
verður þó rúmsins vegna að vera stutt. Það
skal og gert með þeim varnagla er sleginn
var í fyrsta hluta að við erum ekki lengur
að tala um hugmyndasögu í hefðbundinni
merkingu sem framfarasögu vísinda og
heimspeki heldur sem yfirlit viss tida.ra.nda.
í menningu, listum og (sumum) mannvísind-
um. „Módernismi" á ekki sveitfesti í hefð-
bundinni heimspeki og raunvísindum; það
er ekki til nein sérstök „módernísk" bresk-
bandarísk heimspekihefð. Hugtakið er í raun
komið undan tungurótum listfræðinga þó að
pm-istar kjósi að nota það í mun víðtækari
hugmyndasögulegri merkingu. En þar sem
ég er að rekja sögu pm-ismans verð ég að
vissu marki að fylgja söguskilningi boðbera
hans (að svo miklu Ieyti sem þeir viðurkenna
nokkurn réttan söguskilning!). Eftirfarandi
„hugmyndasaga" verður því í senn í mý-
flugumynd og innan gæsalappa.
Viðtekið er að rekja upphaf nútímans til
upp/ýs/ng-araldarinnar átjándu þegar mann-
leg skynsemishyggja og framfaratrú reis
hvað hæst. Kant lýsti kjarna hennar svo í
frægri ritgerð, er margir líta á sem „stofn-
skrá nútímans", að upplýsingin sé „lausn
mannsins úr viðjum þess ósjálfræðis sem
hann á sjálfur sök á".' í stað dulúðar og
trúarkredda miðalda átti nú að reisa hlutlæg
vísindi og algilda siðfræði á grunni mannlegr-
ar skynsemi. Alþýðan skyldi upplýst, saman-
lagðri þekkingu mannsins safnað í aðgengi-
leg alfræðirit og bönd samfélagsins treyst í
krafti hugsjónanna um frelsi, jafnrétti og
bræðralag. Heimspeki upplýsingaraldar
kristallaðist í orðinu mannhyggja eða húman-
ismi. Á miðöldum hafði orð þetta fyrst vísað
til rannsókna á klassískum fræðum en síðan,
á endurreisnartímanum, til þeirrar hugmynd-
ar að mannlífið hefði sjálfstæðan tilgang hér
á jörðinni, óháð fyrirheitinu um annað líf. Á
upplýsingaröld varð „húmanismi" hins vegar
lýsing á sjálfsmynd mannsins sem frjálsrar
skynsemisveru er skilið gæti sjálfa sig og
heiminn og breytt hvoru tveggja að vild: Við
búum samkvæmt þeirri mynd í heimi sem
er þekkjanlegur og höndlanlegur á veraldlega
vísu og þar sem sameðli manna og þjóða
yfirgnæfír allan mun menningarsvæða og
einstaklinga.
Ærin dæmi um hugsjónir upplýsingarinn-
ar er að finna á íslandi 18. og öndverðrar
19. aldar: Ferðabók Eggerts og Bjarna,
Jarðabók Árna og Páls, stofnun Hins ís-
lenska bókmenntafélags og fleira. Enginn
hefur þó læst hugsjónir upplýsingarinnar
skýrar í orð en síðalningur hennar, skáldið
Stéphan G. Stephansson, er sá inn í björt
MEÐ KÚBISMANUM og síðar súrrealismanum í myndlist snemma á þessari öld birtist
meginhugmynd módernismans í fullnaði sínum: hugmyndin um aö engin nauðsynelg
tengsl séu milli táknheims okkar og ytri veruleika. Myndin: Kona með gítar, málverk
frá 1912 eftir Georges Braque, einn af brautryðjendum kúbismans.
framtíðarlönd og orti um skyldleika allra
þjóða - þó að „móðurmál og föðuriand svo
fjarlæg/ að þær skildi að menn vissu, að
hefði ei/ þeirra milli nokkur ferja farið".2
Á upplýsingaröldinni komu fram fágaðar
kenningar um mannlega skynjun og um sam-
band hugar og heims. Pm-istar hafa hins
vegar lítinn gáning á þessum kenningum og
túlka söguna svo að fyrir tíma módernis-
mans hafi ríkt frumstæð raunsæishyggja um
samband tákna og tilvísunar: orð tungunnar
vísuðu truflunarlaust til hinnar raunverulegu
„skipunar hlutanna" í heiminum.3 Rétt er
að hafa þennan söguskilning þeirra í huga
í framhaldinu.
Fyrir pm-ista - og raunar fleiri - markar
heimspekingurinn Friedrich Nietzsche
(1844-1900) þáttaskil í hugmyndasögunni
sem tengiliður upplýsingar og módernisma.
Hjá honum reis húmanisminn í hæstar hæð-
ir, í hugmyndinni um „ofurmennið" sem
göfgað hefði hvatir sínar og náð fullkomnu
valdi yfir sjálfu sér: hugsjón sem allir gætu
raungert í lífi sínu ef þeir legðu sig eftir
því. En hjá honum hné húmanisminn einnig
í dýpstu djúp, með hugmyndinni um að bak
við grímu skynseminnar byggju tryllt lífsöfl,
ekki síst hinn miskunnarlausi vilji til valds,
er bæri í senn í sér mátt til sköpunar og
eyðileggingar. Það er, að dómi Nietzsches,
engin knýjandi skynsemiskvöð að verða frek-
ar göfugt ofurmenni en dýrslegt fól; og með
sifja- eða fornminjafræði sinni sýndi hann
fram á að jafnvel háleitustu gildi siðmenning-
arinnar ættu sér einatt rætur í grimmúð-
legri græðgi og óslökkvandi lífsþorsta. Mæli-
kvarði gilda og gæða væri á endanum fagur-
fræðilegur, „handan góðs og ills". Á sama
tíma spurðu rithöfundar á borð við
Dostojevskí hvort allt hlyti ekki að vera leyfi-
legt ef Guð væri ekki til; og skáld jafnt sem
málarar kepptust við að hnekkja goðsögn-
inni um beint samband tákna og tilvísunar,
hugar og heims: engin ein lýsing veruleikans
væri skilyrðislaust rétt.
I þessari deiglu varð módernisminn til sem
tíðarandi, fyrst meðal skálda, listamanna og
menntamanna - annarra en heimspekinga
og vísindamanna sem flestir hirtu lítið um
heilaköst brjálæðingsins Nietzsches! Lista-
menn tóku hins vegar boðskap hans fagn-
andi. Ef dýpstu þræðir manneðlisins lágu
að tundri sköpunarmáttar og tortímingar-
hvatar, fremur en hlutlægri skynsemisgáfu,
þá hlaut það jafnframt að vera hlutverk list-
ar, fremur en hefðbundinnar heimspeki, að
vísa mannkyninu leið fram á við. Hefur það
ekki jafnan verið meginverkefni listamann-
anna að afhjúpa hulin lífsöfl? Eru þeir ekki
hinir raunverulegu þekkíngarfræðingar og
framtíðarsjáendur! Hér hafði því, í fyrsta
sinn í sögunni, sprottið upp hugmynd um
listamanninn sem heimspeking, hugmynd er
átti eftir að setja svo mjög mark sitt á tíðar-
anda 20. aldar. Eða eins og sumir myndu
orða það: Skáldfíflamálið hafði haldið inn-
reið sína í heimspekina!
Listheimspekingurinn Danto talar um að
skeið módernismans hafi staðið frá 1905-
1964." Rætur þess liggja þó lengra aftur,
svo að nemur að minnsta kosti þremur tií
fjórum áratugum. Hitt er satt að það er
vart fyrr en með kúbismanum og síðar súr-
realismanum í myndlist snemma á þessari
öld sem ein meginhugmynd módernismans
birtist í fullnaði sínum: hugmyndin um að
engin nauðsynleg tengsl séu milli táknheims
okkar (í myndlist, bókmenntum eða daglegu
máli) og ytri veruleika; hinum síðarnefnda
verði ekki lýst á neinn hátt milliliðalaust
með þeim táknbúnaði sem við höfum á valdi
okkar. Þessari þekkingarfræðilegu afstæðis-
hyggju fylgdi hins vegar einatt meðal mód-
ernista einhvers konar dulhyggja um að
unnt væri að „vekja hugboð um" eða „vísa
óbeint til" hins sanna veruleika með snjallri
list. Þetta kemur hvergi skýrar fram en í
fágaðri frumspeki súrrealista sem töldu að
listin gæti veitt okkur sýn yfir í handanveru-
leik þess „súr-reala", sambreiskju draums
og hversdagsreynslu í æðri einingu: veröld
stórfengleikans.5
Heimspeki módernismans var í raun lítið
annað en ómenguð upplýsing (áhersla á
framför, sammannlegan skilning, einingu
þjóða og einstaklinga og sjálfræði mannsins)
að viðbættri hugmyndinni um firringu al-
mennings frá upplifun hins sanna veruleika.
Múgurinn hélt enn í vonarlygina um að heim-
urinn liti út nokkurn veginn eins og við
sæjum hann; það var listamannanna að frelsa
fólk undan þessari lygi og oki sjálfsblekking-
anna sem hún 61 af sér. Þeir voru framvarðar-
sveit þekkingarinnar, framúrstefnumennirnir
(„avant-garde"), dæmdir til að vera fyrirlitn-
ir af lýðnum, eins og spámenn allra föður-
landa, en jafnframt útvaldir til að mylgra
ofan í þennan sama lýð kornum sannleikans
uns hann næmi spekina. Tónskáldið Schön-
berg viðurkenndi þannig fúslega í bréfí til
málarans Kandinskys árið 1911 að fjöldinn
hæddi verk hans. En það kæmi ekki að sök;
hinir örfáu, upplýstu einstaklingar skildu þau
nú þegar og sú tíð myndi renna upp að þau
nytu almennrar hylli.6 Sams konar úrvals-
og forsjárhyggja einkenndi módernísku af-
strakt-málarana og atómskáldin á íslandi,
eins og við munum svo glöggt.
Módernisminn þróaðist smám saman yfir
í rammgjöra, alltumlykjandi menningarheim-
speki - en sem fyrr að mestu til hliðar við
viðtekna heimspeki og raunvísindi. Allar
listspírur og menningarvitar sem vildu láta
að sér kveða urðu að hervæðast þessum
hugsunarhætti; ella höfðu þeir slitnað aftan
af seilinni sem hérvillingar gærdagsins. Mód-
ernisminn varð fremur stofnun en stíll, stofn-
un er eignaðist sitt eigið musteri i upphafi
fimmta áratugarins eftir að Nútímalistasafn-
ið í New York hafði verið opnað og sinn eig-
in spámann í líki bandaríska listrýnisins
Clements Greenberg.
Greenberg (f. 1909) var svo áhrifamikill
talsmaður módernismans að í kringum 1950
var sjálft nafnið „módernismi" orðið lítið
annað í munni margra en samheiti yfír form-
hyggju Greenbergs og upphafningu hans á
bandarískum afstrakt expressjónisma (ekki
hvað síst í verkum málarans Jacksons
Pollock) sem hátindi nútímalistar. Greenberg
var enginn venjulegur listgagnrýnandi, eins
og við þekkjum þá af síðum Morgunblaðs-
ins, heldur hugsjónamaður og heimspeking-
ur. Lykilhugtök hans voru sótthreinsun og
sjálfsgagnrýni. Sótthreinsunin vísaði til þess
að hvert listform yrði í senn að rækta sér-
leik sinn og að dauðhreinsa sig af vísunum
til ímyndaðs ytri veruleika. Öll sönn list, jafnt
4    tESBÓK  MORGUNBtAÐSINS ~ MENNING/tlSTIR     13.   SEPTEMBER   1997
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20