Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Ķsafold

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Ķsafold

						Ksmur út 1—2
i viku. VerSárg.
' 5 kr., erlendis 71/,,
| kr. eSa 2 dollar;borg- '
Ist fyrir iniSjan júlí
erkndls fyrlrfram
Lausasala 10 a. eint
ísafolaarpremsmiðia.
AFOLD
Kiístiári:  Ólafur Biörnssan.                                          Talslmi nr  455.
Uppsögn (skrifl.
bundin við áramót,
er ógild nema kom-
in sé til útgefanda
fyrir 1. oktbr. og
sé kaupandi skuld-
laus við blaSiS.
^^M^*^*^*«^^^
XLV. árg.
Reykjavík   laugardaginn 14- desember 1918.
6o. tölublað.
Hver ber ábvrqíina
1?
Vík, nóvember' 1918.
Vágestir þeir, er sigla í kjölfar styrj-
aldarinnar eru nú farnir að gera vart við
sig um lönd álfunnar, er striðinu mikla
linnir. Þeir verða margvíslegir áður
en lýkur. Einn þeirra er »pest« sú,
sem nú er hingað komin og geysar
am landið, hin svo nefnda «spanska
sýki*. Sá er voðalegastur gesturinn.
__Og hvað er heimsstyrjöldin sjálf
iyrir oss, sem reyndar að miklu
höfum enn sloppið við þrengingar
pær, sem hún hefir þegar löngu leitt
yfir önnur lönd, jafnvel þau er hlut-
laus ahafa verið sem vér! Hvað er
Kötlugosið eða aðrar slíkar ógnanir
náttúrunnar, þótt stórskemdum valdi;
þær eru þó að ýmsu leyti bætan-
legar og ná aðeins yfirtakmarkað
svæði. Hvað er þetta móts við drep-
sóttir, sem ef til vill meira og minna
eyða bygðir landsins fólki og valda
ósegjanlegum hörmungum meðal
manna! Á meðan vér höfum lífið
kærast, líf sjálf vor og annara, eru
þær það ægilegasta, sem að höndum
getur borið.
Margt er það, sem við ráðum ekki
við. Öfl náttúrunnar eru oss of
vaxin, er þau koma i algleymingi.
Ög vér íslendingar að minsta kosti
höfum verið þess ómegnugir að hafa
nokkur áhrif á gang styrjaldarinnar
og verðum að taka þegjandi flestum
þeim óþægindum, er hún veldur.
£n við þetta böl réðum vér áreið-
anlega.    — Það var oss í lója laqið
Gsstur Einarsson
að hindra pað, að pessi sjki kamist
til landsinsl Að raunin hefir orðið
önnur á, er að kenna sumpart óleyfi-
legri fávizku og sumpart vitaverðu
sinnuleysi, ef ekki hreinu kæruleysi
hjá þeim, er þessi mil koma mest
undir.
Svo vill til, má í þessu sambaudi
segja, að vér liggjum hér úti i regin-
hafi, íslendingar, allskostar »einangr-
aðir«. Skipakomur eru svo fáar og
strjálar milli landa nú, að hvert
mannsbarn getur haft auga með þeim
og yfirlit yfir þær. Vér höfum frétt
til þessarrar veiki í álfunni á þeim
stöðum meira að segja, sem vér höf-
um talsverð mök við, og vissum, að
hún var þar svo skað, að drepsótt
mátti kalla (ekki sizt i fólki á bezta
aldri), hvaða nafn sem læknarnir
annars vilja gefa henni.
Og svo koma skip þau að landi,
sem siglt höfðu á þessum slóðum,
r, 2 og jafnvel 3, og menn vita að
þau eru að koma og að sýkin er í
þeim! Okunnugir mættu ætla, að
þau hefðu komið á einhvern útkjálk-
ann, þar sem þess var varla að vænta,
að menn hefðu ljósa hugmynd um
hvað á seiði var, né heldur tök á að
hefjast handa, fjarri þeim stöðum
þar sem þekkingin og menningin
ríkir. En svo var eigi. Skipin komu
til Reykjavikur, til höfuðstaðarins,
par sem alt var til taks, e/ með purfti.
Og þar varð það fljótt að niður-
stöðu, að alt skyldi drasla og fárinu
hleypt yfir landið á hættulegasta
tíma ársins!
Nú spyr eg og sjálfsagt fleiiimeð
mér um land alt: hver á sök á
þessu? Þvi að alveg vafalaust er
hér   einhverjum   um   að kenna, 03;
á Hæli.
„Maðurinn, af konu fæddnr, lifir
stutta stund og mettast óró-
semi".             Úr Jobsbók.
Ymsutn veitti etfitt að trúa and-
íátsfregn hans.
Ekkert er þó trúlegra undir sól-
unni en það, að maður deyi, þótt
röskur sé Og hraustur og i blóma
lífs. Sískelfir vor mannanna, dauð-
inn, hafði auk þess boðið Gss Reyk-
víkingum sitt af hverju dagana áður
en lát hans spurðist hingað. Menn
hefði þvi ekki hvað sizt nú mátt
reka minni til þeirrar eldgömlu
reynslu, að dauðanum er á öllum
tímum trúandi til alls. En samt
pótti sumum næsta ótrúlegt, að
Gestur á Hæli væri dáinn.
Af þessu smávægilega atriði má
að nokkru manninn marka.
Vinir hans og knnningjar hér —
«g þeir vóru margir — vildu
ekki með nokkru móti festa trúnað
i s*o ill tíðindi. Þeir kveinkaðu"
.sér við að trúa þvi, að þeir sæu jafn-
íiörgandi anfúsugest aldrei framar
reka höfuðið jnn urn dyrnar hjá sér,
og sumnm þdrra fanst, sem þeim
Jrði hsettara á vígvellinum fyrir frá-
fall hans.
þá er skylt — gagnvart þeim, sem
iifs eru og einnig gagnvart hinum, sem
lifið hafa látið af völdum veikinnar,
að leita þann sama fram i dagsljósið
og sjá hverju hann má þar fyrir
bera.
Þegar   veiki   þessi   kom á fyrsta
skipinu til Reykjavikur, vildi svo til,
að   eg   átti  tal í síma við lögreglu-
stjórann í bænum (um alt annað efni),
og segir hann mér þá í frétta skyni,
að   menn   liggi   nokkrir   á skipsfjöl
þar   á   höfninni í sýkinni og sé nú
verið   að   tala   um  að   sóttkvía
skipið og hleypa henni ekki á land,
að   því   er   mér   tókst eftir honum.
Þótti   mér   þetta   hið eðlilegasta og
sjáifsagðasta og lét eg þess getið við
hann.  Ummæli hans sýndu fyllilega,
að hann hefir ekki verið fjarri þessu
þá, þótti   mér sé alsendis ókunnugt
um   aðgerðir   hans   í   málinu síðan.
Skömmu seinna náði eg taliafskrif-
stofustjóranum   á   fyrstn   skrifstofu
sjórnarráðsins,   en undir hana hniga
þessar   ráðstafanir  að framkvæmdar-
valdinn til, ef sóttkvíun eða sóttvörn
á að gerast að iögum á alþjóðarkostn-
að.    hg   spurði   hann   um   hvað til
stæði   að   gera   hjá þeím þar syðra.
Eg   skildi   hann   svo, að hann væri
öllum   vörnum   hlyntur,    en   hann
kvað  „liæknavöldin"   eigi telja
þess neina   þörf,   né nein tök á að
fara   að   braska í sliku, og yrði það
því   eigi   gert.    Hafði hann það og
eftir   þeim,   að   veiki   þessi  ætti að
vera sú   sama,   sem   gengið hefði í
sumar í Reykjavík og nokkrum stöð-
um   öðrum   á  landinu;   stæði  yfir
í   nokkra   daga,   en   væri   að   öðru
leyti tiltölulega meinlaus,   »ef menn
færu   sæmilega með   sig«!    Eg inti
En annað olli þó meir vantrú
þeirra. Fátt virtist fjarlægara cn
dauðinn og Gestur á Hæli. Hann
mátti enn kallast ungur og var ung-
legur eftir aldri, svo að orð var á
gert. Hann ólgaði af lífsfjöri, hann
iðaði af óþreyju, hann gneistaði gleð-
inni, sísögull, sískemtinn, sífyndinn,
síhæðinn, gat varla kyrr verið, lát-
laust á fetð og flugi. Var sizt kyn,
þótt kunnmenn hans áttuðu sig
ekki undir eins á, að slikt fjör væri
alt í einu slokuað, horfið, og að
þeim væri örðugt að hugsa sér jafn-
kvikan mann og léttan i spori
liggja nú grafkyrran og stirðnaðan
á »þegjanda fjölum«
Ef vér læsum i skáldsögu fjöruga
og nákvæma lýsing á persónu, er
væri að öllu skftpi farin sem Gestur
á Hæli, fjölhæf og fjölþætt sem
hann, myndi oss flestum þykja slik
frásögn hin skemtilegasta og girni-
leg til skiinings. En þótt vel væri
gengið frá slíkri mannlýsingu, efa eg,
að mörgum þætti hún sennileg, að
minsta kosti i fyrstu. Hann var t.
d. einn þeirra manna, er var ekki
sjálfum sér samkvæmur. Eða það
væri Hklega réttara að segja, að hann
var bæði samkvæmur sér og ósam-
kvæmur, stundum »eitt í dag og
annað á morgun*, en þó tryggur og
stefnufastur. Hann átti í þvi sam-
merkt við ýmsa mikilhæfa menn,
að hann var auðugur að andstæðum
skrifstofustjórana eftir þvi, hvort
hann með »læknavöldum« ætti aðal-
lðga við landlækni, og neitaði hann
því eigi, enda veiður það að teljast
eðlilegt.
Samkvæmt   lögum   frá   16.   nóv.
1907   (nr.   24)  um varnir gegn út-
breiðslu   næmra   sjúkdóma   (2.  gr.),
er það   fullvíst,   að   sýki   þessi telst
ekki   til   þeirra   sjúkdóma sem yfir-
völdum af sjálfsdáðum er skylt (eða
leyft) að verja almenning fyrir á al-
þjóðarkostnað   og  með fullum laga-
krafti.    Að svo mikla leyti sem hún
á skylt við »inflaenzuf er það undir
öðrum komið, hvort þetta skuli sjett,
eða,   eins   og  lögin   segja:     »Þykji
landlækni nauðsyn til bera, qetur
stjórnarrdðið   fyrirskipað  að   vörnum
skuli   beita*   (gegn   þar   tilgreindum
sjúkdómum).     Með   öðrum   orðum,
það  er landlæknir, sem hefir ráðin;
hann ræður þvi hvað gera skuli, og
hefir þá og vitasknld i þessu tilskilda
'tilfelli ráðið því hvað gera skyldi —
eða  að  ekki neitt var qertl   Þvi að
þótt sýkin væri enn annað en nokkur
influenzuveiki,   þá   hefir   hann  ekki
siður úrskurðarvaldið,  hann og eng-
inn annar, undir hinni raunverulegu
ábyrgð   laganna.     Þetta   hefir   lög-
gjafinn talið vera eitt af þeim mál-
um,   sem algerlega ættu að leggjast
undir   hans verkahring,  landlæknis-
ins,   þótt   önnur stjórnarvöld lands-
ins önnuðust um framkvæmdir sam-
kvæmt sóttvarnartiHögam hans.
Hvort fleiri hafa verið hér með i
ráðum úr læknastétt er mér með
öllu ókunnugt um, enda raskar það
ekki höfuðatriði málsins, því sem sé,
að hér hefir orðið á einhver sá ein-
stakasta oq ajleiðinqarikasta vanræksla,
sem sögur fara aý með pjóð vorri.
og mótsögnum. Hann var í senn
fjárafhmaður og hugsjónamaður,
óvenju keskinn og meinyrtur alvöru-
maður, varkár og óvarkár, trúhneigð-
ur og háðjárn, óbilgjarn dreng-
skaparmaður, stórorður stundum og
bersögull, er honum mislíkaði, kænn
að koma fram ráðum sinum og
fyrirætlunum. Og eg ætla, að undir
gárungshreistrinu hafi leynzt mikil
viðkvæmni. En tvent var það i
skapuaði hans, er aldrei brást í and-
stæðursinar: Hann varframkvæmda-
maður og böfðingi, hvorttveggia svo,
að hann bar þar langt af nær öllum
samtiðarmönnum sinum innanlands.
Smásálarskapur var ekki til i eðli
hans.
Og andlegir hæfileikar hans voru
að sama skapi. Hann var hraðgáf-
aður og fjölgáfaður, bæði til munns
og handa, skjótur til skilnings og
ráða, hugkvæmdamaður mikill og
frjósamur, meinfyndinn, orðheppiun,
hraðsvörull, hagorður, merkilega vel
ritfær af manni, er hafði lítt iðkað
ritstörf og lítillar mentunar notið,
alt lék í höndum honuœ, hamhleypa
við vinnu, er hann gekk að henni.
í honum virtist efniviðnr, er nota
mátti í margt, og mismunandi lifs-
kjör hefðu getað gert úr ýmisskonar
menn.
Kyn hans var líka sundurleitt.
Hann var í föðurætt kominn af
bændum,   er  búið  hafa á Hæli frá
Þegar eg sá að þessum ófögnuði
var slept lausum af þeim, sem átta
að reisa skorðarnar, fór eg að hugsa
upp á mínar eigin spítur. Hingað
kom þá til Vikur, fyrstu dagana í
nóvember báturinn »Skaftfellingur<,
frá Reykjavík, og var skipstjórinn
svo hugulsamur að láta þess getið í
símtali frá Vestmannaeyjum, aðskips-
menn hefða nokkrir tekið veikina.
Bannaði eg þá þegar öll persónuleg
samskipti við skipið, en vörur voru
teknar hér á land og fluttar á skips-
fjöl á strengjum eftir sjónum í lok-
uðam tunnum. — Með bátnum flutt-
ist sýkin til Vestmannaeyja að því
er liklegt má hyggja.
En þetta var auðvitað ekki faíl-
nægjandi. Sóttin var komin á austur-
leið frá Reykjavik og fór hart yfir
syslurnar — varnir þurfti því að
setja á iandi í snatri. Enn náði eg
tali í sima af áðurnefndum skrif-
stofustjóra í stjórnarráðinu og skýrði
honum frá, að nd vildi eg fá heim-
ild til þess að setja samstundre opm-
bera sóttvörslu við endamörk sýsl-
unnar, Skaftafellssýslu, að utan, sem
sé við Jökulsá á Sólheimasandi. Brást
hann hið bezta við og hét mér leyfi
stjórnarráðsins að þvi er hann mætti
víð gera, — en sjálfur yrði ef að ýá
tíllöifur landlaknis, sem vari óhjd-
kvamilegt, ef petta atti að qeta orðið.
En þar sem hann, landlæknir, hefði
við stjórnarrdðið ráðið Jrd öllum sótt-
vornum við sýki pessari, þá þýddi
þeim ekki að tala meira um það
við hann.
því á 18. öld, en í móðurætt af
lærðum mönnum og valdsmönnum
í marga kynliðn. Var móðir hans
af Melsteðs- og Thorarensensættun-
um, er kent hefir í margra grasa,
og er Thorarensensættin miklu merk-
ari. Faðir hans, Einar Gestsson,
lifir enn, hálfáttræður, vandaður og
merkur maður, að allra rómi. Föður-
faðir hans, Gestur Gislason á Hæli,
hafði verið einkennilegur maður,
meinyrtnr og glettinn, var uppsigað
við fyrirmenn og stórbokka og bekt-
ist til við þá. Ganga skemtilegar
sögur af honum austan fjalls. Móðir
Gests unga var Steinunn, dóttir Vig-
fúsar sýslumanns Thorarensens og
Ragnheiðar, dóttur Páls amtmanns
Melsteðs og systir Páls Melsteðs,
söguritara. Dóu þau systkin bæði
sama mánaðardag (9. febr.) á sama
aldursári, nærri þvi tiræð (á 98.
ári). En þeir vóru systrungar, dr.
Helgi Péturss og Gestur á Hæli, og
hafa þær systur, mæður þeirra, alið
landinu gervilega sonu og fágætlega
gefna. En bræður Vigfusir sýslu-
manns, móðurföður Gests, vóru þeir
sira Stefán Thorarensen, sllmaskáld,
og sira Gisli Thorarensen, er var
háðskur mjög og skáldmæltur og
til er ljóðakver eftir (Rvik 1885).
Keskni var þvi 1 báðum ættum Gests,
og ekki furða, þótt hann hefði nokkra.
Faðir Vigfúsar sýslumanns var sira
Sigurður Thorarensen i Hraungerði,
er kallaður var fégjarn, sem mágur
hans og frændi, Bjarni skáld Thor-
arensen, vottar ófrændsamlega í
skammavisum um hann og prentað-
ar eru i ljóðmælum hans:
»Miðlar öllu í punginn
kæsiskoppur og smjera«,
kveður hann um sira Sigurð. En
drengskaparmaður hafði hann verið
i aðra röndina. Hafa þeir Thoraren-
senar margir verið miklir fésýslu-
menn. Um ættföður þeirra, Þórar-
in sýslumann Jóosson á Grund,
segir Bogi Benediktsson, að hann
hafi verið »mesti litsjónar og afla-
maður, hafði 0% mikil vixli baði d
útlendum oq innlendtm vörunu —
— — so^ keypti tðluvert jarðaqóz*.
Menn sjá, að Gesti hefir svipið ekki
litið til þessa forföður síns, þótt
fimm kynliðir og mikið á aðra öld
sé i milli frænda. Bogi kallar Þór-
arin sýslumann »flugskarpan« og
»góðhjartaðan við auma ogvolaðac,
og mun hiklaust segja mega sima
um Gest. Er, ef til vill, ekki óeðli-
legt, að honum kipti mest í kyn
þeirra Thorarensena, því að hann
var kominn af þremur sonum Þór-
arins sýslumanns. Eru frændgift-
ingar kynfylgja þessarar ættar, og
vafasamt, hve holl er. Bjarni Thor-
arensen var langömmubróðir Gests
og framkvæmdajötuninn mikli, Skúli
Magnússon, einn forfeðra hans.
í  æfi  hans  voru  og andstæður,
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4