Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Fréttablašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Fréttablašiš

						3. maí 2014  LAUGARDAGUR| HELGIN | 36
FLÆKJUSAGA
Illugi Jökulsson 
heldur áfram 
að rekja sögu 
Herúla og 
þeirrar 
kenningar 
að þessi 
dularfulla 
þjóð hafi 
endað 
hér uppi 
á Íslandi.
A
ldrei þessu vant er þessi 
flækjusaga framhald af 
greininni frá því fyrir 
viku. Þá hóf ég að segja 
frá Herúlakenningunni 
en hana setti Barði Guð-
mundsson, sagnfræðingur og þjóð-
skjalavörður, fram um og upp úr 
miðri síðustu öld. Kenningin gekk 
í örstuttu máli út á að þegar Ísland 
var numið af norrænum mönnum á 
ofanverðri níundu öld, þá hafi ekki 
verið á ferð tilfallandi búandkarlar 
og uppflosnaðir víkingahöfðingjar 
frá Noregi endilöngum, heldur hafi 
verið um að ræða sérstaka þjóð sem 
tók sig upp og fluttist í heilu lagi 
hingað út. Barði nefndi ýmislegt til 
sönnunar kenningu sinni, ekki síst 
að landnámsmenn hefðu smíðað 
sér samfélag sem var að ýmsu leyti 
furðu ólíkt samfélagi þeirra Norð-
manna sem eftir urðu. Nefnum bara 
menninguna: Af hverju varðveitt-
ist ævaforn norrænn bókmennta- og 
söguarfur á Íslandi en ekki Noregi? 
Af hverju héldu Íslendingar áfram 
að þróa þann bókmenntaarf og end-
aði með bæði Heimskringlu og svo 
hinum einstöku Íslendingasögum, 
en í Noregi var ekkert nýtt skrifað 
svo öldum skipti?
Og þar var komið sögunni að 
Barði hafði fundið þjóðina sem hann 
taldi að hefði búið í þessum vestur-
fjörðum Noregs á níundu öld en 
þá ákveðið af einhverjum dular-
fullum ástæðum að skárra væri að 
byggja útsker þetta en hina frjó-
sömu norsku firði. Það voru Her-
úlar, lítil en herská germönsk þjóð 
sem þvældist um Evrópu með sverð 
á lofti frá þriðju öld og örlítið fram 
á þá sjöttu, þegar hún hverfur úr 
sögunni. Þá höfðu Herúlar fyrst 
farið ránshendi um frægar borg-
ir eins og Aþenu og um leið lagt í 
rúst hof Díönu í Efesus, sem var 
eitt af sjö undrum fornaldar, síðan 
verið í slagtogi með hinum alræmdu 
Húnum um langt skeið og loks stofn-
að sitt eigið ríki í Mið-Evrópu sem 
skrimti þó ekki nema fáeina áratugi.
Saga Herúla púsluð saman
Fljótlega eftir að Herúlakóngur-
inn Ródolfó féll fyrir Langbörðum 
hurfu Herúlar úr evrópskum heim-
ildum eins og jörðin hefði gleypt þá. 
Þá var komið fram á sjöttu öld og nú 
tóku við verstu flúðirnar sem Barði 
Guðmundsson þurfti að vaða með 
Herúlakenningu sína. Gat það sem 
sé átt sér að einhver hópur Herúla 
hefði haldið aftur alla leið til Norð-
urlanda, sest að í Noregi og haldið 
þar þjóðarvitund sinni (og varð-
veitt sinn einstaka frumgermanska 
menningararf) í hátt í fjórar aldir 
og svo rokið út til Íslands seint á 
níundu öld?
Og nú fór að vandast málið. Saga 
Herúla, eins og hún var púsluð 
saman á 19. og 20. öld, er að vísu 
ögn flóknari en ég hef hingað til 
gefið í skyn. Í fyrsta lagi eru til 
heimildir um ?Herúla? sem hafa 
flust til Niðurlanda (nú Hollands og 
Belgíu) þegar meginhluti þeirra á að 
hafa farið í austurveg til Póllands. 
Og nokkrum öldum seinna spyrst til 
þessa hóps að herja suður á Spáni 
eftir að hafa siglt á herskipum frá 
Niðurlöndum. Ekki verður betur 
séð en þar hafi eins konar frum-vík-
ingar verið á ferð. Það er reyndar 
stuðningsmönnum Herúlakenn-
ingarinnar til gleði að oftar en einu 
sinni er minnst á dugnað Herúla við 
siglingar, þeir komu sér til dæmis 
upp flota í Svartahafi og Eyjahafi 
þegar þeir voru að herja þar með 
Gotum á ofanverðri þriðju öld. Gæti 
fortíð Herúla við siglingar, spyrja 
menn, ekki bent til þess að þeir 
hafi ekkert látið sér vaxa í augum 
að leggja út á Atlantshaf um 870 er 
þeir ákváðu skyndilega að setjast 
að á hinni nýju eyju sem þar hafði 
fundist úti í hafi?
Agalausir villimenn
Og þá eru líka til heimildir sem 
benda til þess að meðan Herúl-
ar voru á þvælingi sínum langt 
suður í Evrópu, þá hafi þeir haldið 
tengslum við frændur sína í norðri. 
Latneski sagnaritarinn Procopius 
greindi frá því: ?Herúlarnir sýndu 
nú sitt villimannlega og ofsafengna 
eðli gagnvart sínum eigin konungi 
sem nefndist Ochus. Fyrirvara-
laust drápu þeir hann, án nokkurrar 
annarrar ástæðu en að þeir óskuðu 
að vera framvegis konungslausir. 
Hafa ber í huga að þó að konungur 
Herúla hefði konungs nafnbót hafði 
hann í reynd nákvæmlega engin for-
réttindi fram yfir aðra þegna. Allir 
nutu þess réttar að sitja að snæð-
ingi með honum og atyrða hann ef 
þeim svo sýndist, því engir menn 
í veröldinni eru síður bundnir sið-
venjum eða agalausari en Herúlar. 
Þegar illvirkið hafði verið framið 
urðu þeir strax fullir iðrunar. Þeir 
áttuðu sig á því að án foringja og 
herstjórnanda gætu þeir ekki verið. 
Þess vegna varð niðurstaða þeirra 
sú, eftir ítarlegar umræður, að best 
væri að kalla til konungdóms einn 
úr konungsfjölskyldu þeirra frá 
Thule [Norðurlöndunum].?
Síðan segir Procopius frá komu 
nýs konungs að norðan. Í Svíþjóð 
VILJUM VIÐ VERA HERÚLAR?
1 Herúlar búsettir í Danmörku eða Suður-Sví-
þjóð á fyrstu öld e.Kr. Þaðan hröktust þeir 
undan Dönum. Einhver hluti Herúla varð þó 
eftir í Svíþjóð.
2 Hluti Herúla sest að í Niðurlöndum. 
Nokkrum öldum síðar eru þeir sagðir hafa 
farið siglandi í ránsferðir allt til Spánar.
3 Flestir Herúlar setjast að í Póllandi og slást í 
för með Gotum.
4 Gotar og Herúlar fara í herleiðangur á 
Balkanskaga. Þeir koma sér meðal annars 
upp flota og ræna árið 267 Aþenu, Spörtu 
og borgina Býsans sem nokkrum áratugum 
síðar verður ný höfuðborg Konstantíns 
mikla. Tveimur árum síðar sigrar Kládíus 
keisari II Herúla og Gota við Ni? í Suður-
Serbíu.
5 Eftir að hafa hrökklast af Balkanskaga flytjast 
Herúlar og Gotar til Úkraínu þar sem Húnar 
leggja undir sig ríki þeirra um 370. Næstu 
áratugi fylgja Herúlar Húnum, meðal annars 
í herferð til Frakklands þar sem Atli Húna-
kóngur tapar mikilvægri orrustu við Chalons 
451. 
6 Eftir lát Atla 453 gera germanskar þjóðir upp-
reisn gegn Húnum. Herúlar mynda ríki í Mið-
Evrópu en síðasti konungur þeirra, Ródolfó, 
tapar fyrir Langbörðum, nýrri germanskri 
uppgangsþjóð, um 508. Hluti Herúla fylgir 
síðan Langbörðum suður á Ítalíuskaga 568 
þar sem þeir hrekja Austur-Gota frá ríkjum. 
Annar hluti sest að við Belgrad í Serbíu en 
hverfur brátt í þjóðahafið. Enn annar hluti 
Herúla gengur í þjónustu austurrómverska 
keisarans í Konstantínópel og sinnir þar her-
mennsku næstu áratugi.
7 Allan tímann sem Herúlar voru suður í álfu 
misstu þeir aldrei alveg tengslin við frændur 
sína á Norðurlöndum. Hluti þjóðarinnar 
heldur nú aftur á heimaslóðir og gerist þar 
konungsætt Ynglinga. Segir kenningin!
8 Herúlar flytjast til vesturfjarðanna í Noregi.
9 Á 8. öld e.Kr. taka Herúlar sig upp og flytjast 
til Íslands, þar sem þeir verða hryggjarstykkið 
í landnáminu.
FERÐIR HERÚLA
samkvæmt heimildum og hugmyndum
  Herúl-
arnir sýndu 
nú sitt villi-
mannlega og 
ofsafengna 
eðli gagnvart 
sínum eigin 
konungi sem 
nefndist 
Ochus. Fyrir-
varalaust 
drápu þeir 
hann, án 
nokkurrar 
annarrar 
ástæðu en að 
þeir óskuðu 
að vera 
framvegis kon-
ungslausir.
eru til kenningar um að þangað 
hafi Herúlar hrökklast eftir að hafa 
misst lönd sín í Mið-Evrópu og síð-
ast í kringum Belgrad, og orðið hafi 
fagnaðarfundir með þeim og hinum 
Herúlunum sem orðið höfðu eftir 
á fornum slóðum sænskum. Herúl-
arnir hafi síðan orðið að yfirstétt 
í landinu og frá þeim sé komin sú 
konungsætt sem lengi á að hafa ríkt 
yfir Svíþjóð og kallast hafi Yngling-
ar. Sú kenning er studd vitnisburði 
ekki minni manns en Snorra Sturlu-
sonar, því í Heimskringlu hans er 
rakin för forfeðra Ynglinga sunn-
an úr álfu og norður til Svíþjóðar. 
Og viti menn, það var einmitt eitt 
einkenni Ynglinga, hve snöggir þeir 
voru stundum að aflífa kónga sína 
ef þeir stóðu sig ekki í stykkinu, rétt 
eins og Procopius segir um Herúla.
Hér ber svo einnig í framhjá-
hlaupi að geta þess að svipað ferða-
lag sunnan úr álfu rekur Snorri 
Sturluson líka í blábyrjun Eddu 
sinnar, þar sem upphaf hinna fornu 
Ása er rakið suður á Balkanskaga ? 
en sumir djarflegir túlkendur sög-
unnar vilja halda lengra og finna 
þeim stað í Aserbaídsjan, og erum 
við þá komin á slóðir Thors Heyer-
dahls og hinna ?alternatífu? kenn-
inga hans um hvaðeina í sögunni. 
Þar hafa Herúlar blandast inn í, 
og til að sannreyna það ættu fróð-
leiksfúsir að fara á YouTube og slá 
inn nafni Freysteins Sigurðssonar. 
Hann hefur útbúið snotra fyrir-
lestra um Herúlakenninguna og 
rakið hana allt aftur til Heyerdahls 
og Ása. En þá er og skylt að geta 
þess að flestöllum fræðimönnum 
munu þykja vísindi eins og þau sem 
Freysteinn boðar eiga meira skylt 
við dulræn fræði en mannkynssögu.
Hagmæltir og duglegir
Eins og sjá má á ramma þeim sem 
hér fylgir á síðunni, þá er svo loka-
stig Herúlakenningarinnar að frá 
Svíþjóð hafi Herúlar flust til Noregs 
og hingað út. Því miður fyrir stuðn-
ingsmenn kenningarinnar verður 
að viðurkenna að fátt eða ekkert af 
nýlegum rannsóknum styður kenn-
ingu Barða og sporgöngumanna 
hans, en margt mælir í mót henni. 
Nýlegar fornleifarannsóknir benda 
til að landnámið hafi tekið lengri 
tíma en áður var talið og því hafi 
ekki verið um að ræða hina snöggu 
landflutninga sem Barði taldi sig 
þurfa að skýra, og DNA-rannsókn-
ir benda ekki til þess að sá hluti 
landnámsmanna sem kom frá Nor-
egi hafi verið í neinu ólíkir öðrum 
Norðmönnum. Þrátt fyrir að ýmsar 
spurningar standi eftir (svo sem 
eins og af hverju hinn germanski 
sagnaarfur varðveittist hér betur 
en annars staðar, en því hefur 
aldrei verið svarað á viðhlítandi 
hátt) þá verðum við því líklega að 
leggja Herúlakenninguna á hilluna. 
Eða afhenda hana Litháum, nú er 
nefnilega risin upp Herúlakenning 
í Litháen, þeir eru sagðir forfeð-
ur Samógitíana sem dúkkuðu upp 
á strandlengjunni upp af hafnar-
borginni Klaípeda löngu eftir 1000 
? prófið að slá inn ?heruli? og ?sam-
ogitians? á Google.
Hér hefur því miður ekki gef-
ist tóm til að ræða spurninguna 
um hvort og að hve miklu leyti 
hinir fornu Herúlar hafi getað tal-
ist ?þjóð? á nútímavísu, en það er 
raunar alveg óvíst, kannski voru 
þeir upphaflega stétt úrvalsher-
manna af einhverju tagi eða ?her-
úlfar? frekar en sérstakur ættbálk-
ur. En hverjir sem þeir voru, þá 
verðum við að íhuga málið vand-
lega áður en við förum að sækjast 
eftir því að tilheyra þeim eða til-
einka okkur arf þeirra. Þeir voru 
nefnilega ekki aðeins hagmæltir 
og duglegir til manndrápa, heldur 
segir og um þá í rómverskum heim-
ildum að Herúlar hafi verið ?svik-
ulir, undirförulir, drykkfelldir og 
villimenn í kynlífi?.
Og mundum við láta þvíumlíkt 
um okkur spyrjast?
1
2
3
6
7
89
5
Chalons
Róm
Ni?
Belgrad
Efesus
Klaipeda
Býsans/Konstantínópel
Aþena
Sparta
0 e.Kr.-300 e.Kr., skv.
rómversku  heimm ildum.
370-530 e.Kr., skv. róm-
verskum heimildum.
550-870 e.Kr., skv.
Herúlakenningunni
Ísland Noregur
Danmörk
England
Svíþ ój ð
Grikkland
Ítalía 4Balkansk ga i
Litla-Asía
Spánn
Gallía
Germanía
Svarta haf
Úkraína
Litháen
Aserbaídsjan
Miðjarðarhaf
Atlantshaf

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88
Blašsķša 89
Blašsķša 89
Blašsķša 90
Blašsķša 90
Blašsķša 91
Blašsķša 91
Blašsķša 92
Blašsķša 92
Blašsķša 93
Blašsķša 93
Blašsķša 94
Blašsķša 94
Blašsķša 95
Blašsķša 95
Blašsķša 96
Blašsķša 96
Blašsķša 97
Blašsķša 97
Blašsķša 98
Blašsķša 98
Blašsķša 99
Blašsķša 99
Blašsķša 100
Blašsķša 100
Blašsķša 101
Blašsķša 101
Blašsķša 102
Blašsķša 102
Blašsķša 103
Blašsķša 103
Blašsķša 104
Blašsķša 104