Tímarit.is
Sřg | Titler | Artikler | Om os | Spřrgsmĺl og svar |
log pĺ | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Fróđskaparrit

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Vis i nyt vindue:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Vertical fit


Din browser understřtter ikke PDF-filer
Klik her for at se siden som JPG
Fróđskaparrit

						17
Omkring formationen afen nation
Færøeme som unikt og komparabelt eksempel
Et forsøg
Hans Jacob Debes
Urtak
í hesi grein verður viðgjørt evnið: Hvussu verður eitt
fólk ein tjóð? Grundarlagið fyri viðgerðini er ein roynd
at lýsa, hvussu føroyingar kundu gerast ein tjóð fyri seg.
Samstundis verður roynt at seta tað føroyska
»dømið« inn í altjóða ástøðiligar vísindaligar hugsanir
um, hvussu tjóðir verða til, t.d. um ásannanin um at vera
ein tjóð er eitt úrslit av drúgvum søguligum samlívi, sum
mátti binda fólk saman í eina kensluliga eind, uttan at
neyðugt var at kenna hvørt annað, ella um sjálvt fyri-
brigdið tjóð er »óektað«, »uppfunnið« ella bara »hugs-
að«. Víst verður alla tíðina til altjóða vísindabókmentir
um hesar spurningar og aðrar, sum hava samband við
høvuðsevnið.
Evnið verður bundið at kjakinum um miðøki og út-
jaðaraøki. í hesum døminum er Danmark fyrst miðøki
og Føroyar útjaðaraøki, men eisini verður víst til eina
føroyska miðju, sum var hin føroyski myndugleikin í
Tórshavn, við bygdasamfeløgunum sum útryðjum og á
samskiftið millum hesar partar.
Dentur verður lagdur á, at í grundini hevði danskur
miðsavnaður myndugleiki lítla ávirkan. Danir vóru bara
heilt fáir í Føroyum, og í Danmark vistu teir lítið ella
einki um Føroyar; teir fylgdu tí vanliga tilráðingum frá
føroyingum. Sostatt kann sigast, at í veruleikanum
ráddu føroyingar sær sjálvum; Føroyar vórðu ikki
stýrdar úr Rentukamarinum ella Kansellinum í Keyp-
mannahavn, so sum vanliga hevur verið hildið.
Víst verður á, at Føroyar ongantíð vóru roknaðar
sum annað enn eitt land undir Noregs krúnu (til 1814) og
føroyingar sum eitt fólk. Føroyingar høvdu altíð havt
orð á sær fyri at vera eitt óvanliga upplýst fólk, og allir
andligir og verkligir streymar bóru við í Føroyum og
fingu ávirkan her.
I gjøgnum øldirnar mátti vaksa fram ein samkensla
og ein samleiki, sum, tá ið tann tíð kom, mátti bera fram
til eina ásannan um, at føroyingar vóru ein tjóð. Alt
annað hevði verið ónatúrligt. Grundarlagið fyri hesi
samkenslu mátti vera hetta drúgva samlív undir nøku-
lunda felags umstøðum og tann serstaka mentan, sum
mátti koma burtur úr tí, fyrst og fremst hitt føroyska
málið, sum gjørdist sjálvur felagsnevnarin, tá ið tann
nýggja kenslan breyt seg fram. Móðurmálið var sjálvt
grundprógvið um fólksins samleika. Mørk stætta
millum vóru ikki so hvøss, at tey forðaðu samleika-
kenslu.
Fremjandi fyri samleikakensluna vóru tær sam-
felagsbroytingar, sum hendu frá miðjari 19. øld. Til-
verugrundarlagið hjá flestum føroyingum broyttist frá
grundini. Hóast fiskiskapurin og alt, sum hevði samband
við hann, tað skjótt vaksandi fólkatalið, í fyrstu syftu
kundi tykjast upploysandi, so var hann samstundis sam-
felagsliga samanbindandi, við tað at samfelagið meira
enn fyrr gjørdist ein eind.
Men samfelagsbroytingarnar kendust eisini sum ein
hóttan móti teirri gomlu mentanini, siðum og máli.
Hesar avbjóðingar máttu fáa eitt mentunarligt aftursvar
- og tað kom við tjóðskaparrørsluni, sum bæði spratt úr
egnum botni og var ávirkað uttaneftir.
Burtur úr ósemjuni um avleiðingarnar av teirri
nýggju kensluni kom grundstøðið undir føroyskum poli-
tikki í 19. øld. Tann politikkur, sum aftaná kom, eisini í
1930- og 1940-árunum, við flokkaspjaðingum og nýggj-
um flokkaskipanum, sum komu burtur úr somu grund-
leggjandi ósemju.
í samanberandi samanhangi verður í ástøðiligum lýsi
roynt at vísa á, at føroysk samleikakensla og føroyskur
tjóðskaparpolitikkur ikki fekk ta endaligu avleiðing,
sum vanliga hevur eyðkent slfkar rørslur aðrar staðir í
heiminum: skipanina av føroyskum ríki. Mett verður um
orsakirnar til, at hetta varð so.
Fróðskaparrit41.bók. 1994(1993): 17-53
					
Hide thumbnails
Side 5
Side 5
Side 6
Side 6
Side 7
Side 7
Side 8
Side 8
Side 9
Side 9
Side 10
Side 10
Side 11
Side 11
Side 12
Side 12
Side 13
Side 13
Side 14
Side 14
Side 15
Side 15
Side 16
Side 16
Side 17
Side 17
Side 18
Side 18
Side 19
Side 19
Side 20
Side 20
Side 21
Side 21
Side 22
Side 22
Side 23
Side 23
Side 24
Side 24
Side 25
Side 25
Side 26
Side 26
Side 27
Side 27
Side 28
Side 28
Side 29
Side 29
Side 30
Side 30
Side 31
Side 31
Side 32
Side 32
Side 33
Side 33
Side 34
Side 34
Side 35
Side 35
Side 36
Side 36
Side 37
Side 37
Side 38
Side 38
Side 39
Side 39
Side 40
Side 40
Side 41
Side 41
Side 42
Side 42
Side 43
Side 43
Side 44
Side 44
Side 45
Side 45
Side 46
Side 46
Side 47
Side 47
Side 48
Side 48
Side 49
Side 49
Side 50
Side 50
Side 51
Side 51
Side 52
Side 52
Side 53
Side 53
Side 54
Side 54
Side 55
Side 55
Side 56
Side 56
Side 57
Side 57
Side 58
Side 58
Side 59
Side 59
Side 60
Side 60
Side 61
Side 61
Side 62
Side 62
Side 63
Side 63
Side 64
Side 64
Side 65
Side 65
Side 66
Side 66
Side 67
Side 67
Side 68
Side 68
Side 69
Side 69
Side 70
Side 70
Side 71
Side 71
Side 72
Side 72
Side 73
Side 73
Side 74
Side 74
Side 75
Side 75
Side 76
Side 76
Side 77
Side 77
Side 78
Side 78
Side 79
Side 79
Side 80
Side 80
Side 81
Side 81
Side 82
Side 82
Side 83
Side 83
Side 84
Side 84
Side 85
Side 85
Side 86
Side 86
Side 87
Side 87
Side 88
Side 88
Side 89
Side 89
Side 90
Side 90
Side 91
Side 91
Side 92
Side 92
Side 93
Side 93
Side 94
Side 94
Side 95
Side 95
Side 96
Side 96
Side 97
Side 97
Side 98
Side 98
Side 99
Side 99
Side 100
Side 100
Side 101
Side 101
Side 102
Side 102
Side 103
Side 103
Side 104
Side 104
Side 105
Side 105
Side 106
Side 106
Side 107
Side 107
Side 108
Side 108
Side 109
Side 109
Side 110
Side 110
Side 111
Side 111
Side 112
Side 112
Side 113
Side 113
Side 114
Side 114
Side 115
Side 115
Side 116
Side 116
Side 117
Side 117
Side 118
Side 118
Side 119
Side 119
Side 120
Side 120
Side 121
Side 121
Side 122
Side 122
Side 123
Side 123
Side 124
Side 124
Side 125
Side 125
Side 126
Side 126
Side 127
Side 127
Side 128
Side 128
Side 129
Side 129
Side 130
Side 130
Side 131
Side 131
Side 132
Side 132
Side 133
Side 133
Side 134
Side 134
Side 135
Side 135
Side 136
Side 136
Side 137
Side 137
Side 138
Side 138
Side 139
Side 139
Side 140
Side 140
Side 141
Side 141
Side 142
Side 142
Side 143
Side 143
Side 144
Side 144
Side 145
Side 145
Side 146
Side 146
Side 147
Side 147
Side 148
Side 148
Side 149
Side 149
Side 150
Side 150
Side 151
Side 151
Side 152
Side 152
Side 153
Side 153
Side 154
Side 154
Side 155
Side 155
Side 156
Side 156
Side 157
Side 157
Side 158
Side 158
Side 159
Side 159
Side 160
Side 160
Side 161
Side 161
Side 162
Side 162
Side 163
Side 163
Side 164
Side 164
Side 165
Side 165
Side 166
Side 166
Side 167
Side 167
Side 168
Side 168
Side 169
Side 169
Side 170
Side 170
Side 171
Side 171
Side 172
Side 172
Side 173
Side 173
Side 174
Side 174
Side 175
Side 175
Side 176
Side 176
Side 177
Side 177
Side 178
Side 178
Side 179
Side 179
Side 180
Side 180
Side 181
Side 181
Side 182
Side 182
Side 183
Side 183
Side 184
Side 184