Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						í>

194

TÍMINN, lawgardaginn 13. maí 1944

50. Mað


Laugardagur 13. maí

E L ÍAS   M A Rs

Samaaburður komm

únista á S.I.S. og

hef!d*<)!hin«m

Aðalmálgagn kommúnistanna

er samt við sig, þegar það ræðir

um samvinnumál. Þann 4. þ. m.

víkur það að þeirri spillingu í

innflutningsverzluninni, að viss

firmu hér í bænum hafa mynd-

að milliliðafélög erlendis til þess

að láta þau selja sér vörurnar

hækkuðu verði, svo að þau gætu

fengið sem mestan álagningar-

gróða. Telur blaðið þetta stafa

af því, að verzlunin hafi verið

„einokuð fyrir heildsalana og S.

í. S.", er síðan noti þessa að-

stöðu til hvers konar okurs og

klækja.

Þessi ummæli blaðsins sýna,

að það vill skapa það almenn-

ingsálit, að S. í. S. og heildsal-

arnir séu eitt og hið sama. Það

sé enginn munur á þessum

tveimur aðilum gerandi. Þeir

vilji einoka verzlunina til hags-

bóta fyrir sig. Þeir beiti verstu

klækjum til að okra á neytend-

unum. Neytendur verði að líta á

báða þessa aðila sem fjandmenn

sína.

Það þarf ekki að taka fram, að

allur þessi samanburður kom-

múnistablaðsins á S. í. S. og

heildsölunum, er eins rangur og

hugsast getur. Hann er upp-

fundinn í hinum byltingarsýktu

heilabúum , kommúnistafor-

sprakkanna, sem finna réttilega,

að umbótastarf samvinnuhreyf-

ingarinnar er ein öflugasta

hindrun byltingarinnar.

Þær innflutningsreglur, sem

nú gilda, og ekki er fjarri lagi að

kalla megi „einokun", eins og

Þjóðviljinn gerir, eru settar í

fyllstu andstöðu við samvinnu-

hreyfinguna og bitna líka sér-

staklega á henni. Þær eru settar

af Birni Ólafssyni í þágu heild-

salanna, og eru í aðalatrið-

um þær, að innflutningsleyfi

skuli veitt í samræmi við inn-

flutning fyrirtækjaná seinustu

árin fyrir stríð og fyrstu stríðs-

árin. Þannig er verzlunin raun-

verulega „fryst". Jafnt léleg-

um og góðum verzlunarfyrir-

tækjum er veittur hlutfallslega

sami innflutningur og áður.

Þetta er sama fyrirkomulagið

og í tíð dönsku einokunarinnar,

þegar landinu var hlutað í

verzlunarsvæði pg þau síðan

framseld einu verzlunarfyrir-

tæki. í stað verzlunarsvæðis

þá kemur nú viss hundraðs-

hluti verzlunarinnar. Öll þróun

og eðlilegur vöxtur heilbrigðra

fyrirtækja er stöðvaður til hags

fyrir ónytjunga og okrara. Alveg

sérstaklega bitnar þetta á sam-

vinnuhreyfingunni, sem er í

vexti. Innflutningsreglur þess-

ar hindra að eldri kaupfélög geti

vaxið eða ný kaupfélög risið

upp, nema þá með því móti að

leita á náðir heildsalanna. Sjálf

getur samvinnuhreyfingin ekk-

ert aukið innflutning sinn. Það

er því ekkert undarlegt, þótt

samvinnuhreyfingin berjist gegn

þessari kúgunarreglu og það því

fremur, að reynslan hefir sýnt,

að hægt er að hafa verzlunina

frjálsa, þótt höfð séu innflutn-

ingshöft, með því að úthluta

innflutningsleyfum í samræmi

við félagsmanna- og viðskipta-

mannatölu. Þá geta hin heil-

brigðu fyrirtæki haldið áfram

að vaxa, en hin lélegu heltast

úr lestinni. Samvinnuhreyf-

ingin berst fyrir slíkum inn-

flutningsreglum, og þess

vegna er það eins 'rangt og

ósvífið og hugsast getur, þegar

kommúnistablaðið segir, að hún

hafi óskað eftir núgildandi inn-

flutningsreglum eða þau séu

sett henni til hagsbóta. Meiri

öfugmæli eru ekki til.

Núgildandi innflutningsreglur

eru eigi aðeins ranglátar, heldur

lítt framkvæmanlegar. Það er

farið eftir skýrslum verzlunar-

fyrirtækjanna sjálfra um inn-

flutning þeirra á undanförnum

árum, án þess að réttmæti

þeirra hafi verið sannprófað til

hlítar. Jafnframt er miðað við

krónutölu innflutnirigs, en ekki

vörumagn, og þannig er beinlín-

(Framh. á 4. siðu)

Tvö íslenzk hljóðíærí

Tónmennt íslendinga hefir ekki staðið á háu stigi, en þó

hefir hér ofðið til talsvert af fallegum þjóðlögum, er Bjarni

Þorsteinsson tónskáld safnaði, eins og kunnugt er, og tvö

hljóðfæri, þótt ófullkomin væru, hafa verið fundin upp og

notuð hérá landi. Ungur námsmaður, Elías Mar, segir sögu

þessara tveggja hljóðfæra, íslenzku fiðlunnar og langspils-

ins, að svo miklu leyti sem hún verður rakin, í grein þeirri,

sem hér birtist.

Tvö eru þ'au hljóðfæri, sem

ætla má, að við íslendingar eig-

um heiðurinn af að hafa fundið

upp. Þau eru: fiðla og langspil.

Bæði þessi hljóðfæri er nú

löngu hætt að nota, og þau fáu,

sem enn eru til, munu öll vera

komin í söfn.

Ég mun hér í stuttu máli

segja örlítið 'frá þessum hljóð-

færum, en heimildir þær, sem

ég styðst við, eru hvorki margar

né itarlegar; og lítið mun hafa

verið ritað um þau áður, þótt ó-

trúlegt sé.

• .                     *

Af þessum tveim hljóðfærum

mun fiðlan hafa verið full-

komnari og, að öllum líkindum,

eldri. í íslenzku veizlukvæði frá

fyrrihluta 18. aldar er þó getið

um langspilið. Auk þess er í

sama kvæði nefnd gígja; hljóð-

pípa, harpa, bumba og símfónn,

svo að gera má ráð fyrir, að öll

þessi hljóðfæri hafi verið not-

uð hér á landi þá. En aftur á

móti er fiðlan ekki nefnd. Þetta

þarf þó ekki að brjóta í bága,

við þá skoðun Bjarna Þorsteins-

sonar tónskálds, að fiðlan muni

vera eldri. Um bæði þessi hljóð-

færi skrifaði hann í inngangi

að „íslenzkum þjóðlögum", sem

orentuð voru í Kaupmannahöfn

1906—1909.

Þar gefur hann nokkra lýs-

ingu á langspilinu og fiðlunni,

og mun ég aðallega styðjast við

þá lýsingu hér.

Piðlan var aflangur, mjór

kassi, nokkru breiðari í annan

endann, og úr frekar þunnum

fjölum. Hann hefir að jafnaði

verið tæpir 80 cm. að lengd og

17 cm. að breidd í breiðari end-

arín. Dýptin á að gizka 14 cm.,

en það fór þó nokkuð eftir

lengdinni.

Á fiðlunni voru oftast tveir

strengir, með „stól" undir. Var

stóllinn venjulega jafnbreiður

fiðlunni, og stundum útskorinn.

Var hann laus og mátti því taka

hann úr, ef sá, er spilaði, vildi

ná lægri tónum. Þó er til, í þjóð-

minjasafninu, fiðla með 4

strengjum og 2 stólum.Er reynd-

ar óvíst, hvort annar þeirra á

að vera.

Strengirnir voru í annan end-

ann- festir í sívala, rennda tré-

nagla, sem voru um 13 cm. há-

ir, en í hinn endann í samskon-

ar nagla, hreyfanlega, svo að

hægt væri að snúa strengjun-

um upp á þá og herða með því

á   þeim.   Var  oftast  nær   hert

eins mikið á strengjunum sem

menn treystu þeim til að þola.

*

Einhverja elztu lýsingu á ís-

lenzku fiðlunni er að finna í

ferðasögu Uno v. Troil, erki-

biskups frá Uppsölum, sem út

kom 1777. Hafði biskupinn ferð-

azt um ísland tveim árum áð-

ur. En lýsing hans á fiðlunni er

frekar óglögg. Sama máli gegn-

ir um lýsingu Magnúsar Steph-

ensens, en hann segir að

strengirnir hafi verið úr hross-

hári, og sömuleiðis hrosshár í

fiðluboganum. Munu þó oftar

hafa verið notaðir örmjóir vír-

strengir, enda þótt hrosshárs-

strengir kunni að hafa þekkzt,

einhverntíma á 18. öld.

Á fiðlubogann var borin myrra

"við og við, þegar spilað var, og

á strengiría líka.

Engin fiðla mun vera til frá

elztu tímum, en þær sem til eru,

munu vera smíðaðar eftir minríi

þeirra manna, er séð höfðu fiðl-

ur og heyrt leikið á þær í ung-

dæmi sínu.

*

Hvernig leikið var á fiðluna,

lýsir Bjarni Þorsteinsson m. a.

þannig, og tek ég frásögn hans

orðrétta:

„Fiðlan snýr þannig frá þeim,

sem spilar á hana, að breiðari

endinn er til vinstri handar, en

fjölin litla og mjórri endi hljóð-

færisins snýr til hægri. Bogann

hefir maður í hægri hendi, og

dregur hann ^onist yfir annan

strenginn eða báða, vinstra

megin við litlu fjölina (sem

oft var kölluð „bretti"). Vinstri

handar fingur gefa nóturnar

þannig, að hendin er hálfkreppt

milli botnsins á fiðlunni (fiðlu-

dekksins) og þess strengsins,

sem nær manni er, og veit

handarbakið niður, Því næst

lætur sá, er spilar, röð fremstu

kjúku þumalfingurs styðjast upp

í strenginn, en snertir strenginn

með hinum fjócum fingrunum,

þannig, að kúlur naglanna slái

strenginn á víxl, eftir því, sem

lagið heimtar; sumir brúkuðu

og kjúkuflötinn ofan við negl-

urnar til þess að gefa tónana.

Oft kemur fyrir, að sá, er spilar,

þarf að færa þumalfingurs röð-

ina til á strengnum, ef lagið

gengur yfir mörg tónbil. Venju-

legast var fiðlan látin standa

á borði, þegar spilað var, og

stóð þá oft sá, er spilaði, eri gat

einnig setið. Sumir fiðluleikar-

ar létu fjöl (rúmfjöl eða annað)

Bókabálkur

VOPN GUÐANNA.

Jólaleikur Leikfélags Reykja-

víkur    síðastliðinn    vetur    var


Fiðla, séð  ofanfrá og neðanfrá.   Fiðla þessi er í þjóðminjasafninu, en er

ekki hin algenga gerð islenzku fiðlunnar, eins og sjá má á því, að streng-

irnir eru fjórir og „stólarnir" tveir.

Langspil.  Þetta er sú gerð, sem þótti vandaðri og var ólíkari fiðlunni, hvað

snertir útskotið út úr annari hlið breiðarí endans.

Elías Mar

yfir kné sér, þar sem þeir sátu,

settu fiðluna þar á og spiluðu

síðan. Tveir strengir voru á

hverri fiðlu, -og snertu fingurn-

ir aðeins annan þeirra, þ. e.

þann, sem nær manni var; aftur

á móti var boginn oft dreginn

yfir þá báða í einu, einkum í

sálmalögum og þeim öðrum lög-

um, er hægt gengu, og mun það

líklega hafa verið af þeirri

ástæðu, að þá hafði spilarinn

meira vald yfir bogadrættinum,

enxef lögin gengu fljótt; í

kvæðalögum óg þeim lögum, er

gengu fljótt, var boginn ekki

látinn snerta nema fremri

strengínn, og fór það oft veL

Handarbakið var látið hvíla á

kassaröðinni til léttis; af því er

auðsætt, að stórhentir ' menn

þurftu að hafa stærra bil frá

fiðlunni upp að strengjunum en

þeir, er höfðu smáa hönd; en

stærð þessa bils var komin und-

ir hæð trénaglanna og breidd

litlu, lausu fjalarinnar, svo og

undir því, hve miklu brúnin á

mjórri gaflinum (er strengirnir

lágu yfir) var hærri en botn

fiðlunnar. Strengirnir voru báð-

ir stemmdir jafnhátt, að

minnsta kosti minnist núlifandi

fólk ekki annars; þó er hugsan-

legt að undantekning hafi ver-

ið frá þessu, hafi fiðlan verið

notuð í tvísöng."

Litla, lausa fjölin, sem Bjarni

segir, að kölluð hafi verið

„bretti", er nú oftast nefnd

„stóll", og er það viðkunnan-

legra nafn, og að því er ég held,

réttara.

*

Ætla má, að langspilið haf i að

miklu leyti útrýmt fiðlunni.

Strax í byrjun nítjándu aldar

fer notkun fiðlunnar að minnka'

frá því, sem áðuf var, og um

miðja öldina er hún mikið til

horfin úr notkun. Kringum 1840

er, þeirra mjög lítið getið í

sóknalýsingum t. d. En þá er

langspilunum að  fjölga.

Ýmsir menn urðu sæmilega

leiknir í fiðluspili, miðað við all-

ar aðstæður. Plestir urðu að

nema af sjálfum sér og kennslu-

bók var engin.

Ég minnist hér eins alþekkts

flakkara, sem hét Björn og var

kallaður Fiðlu-Björn. Um hann

skrifar Gísli Konráðsson: „Björn

hét maður skagfirzkur og kall-

aður Piðlu-Björn fyrir því, að

hann lék manna bezt á fiðlú;

lagði hann það eitt fyrir sig og

fór um héruð með íþrótt þá, og

hélt sér uppi við það; en það var

forn trúa, að álfar og ýmsar

vættir sæktu þar mjög að er

fiðla var leikin."

Einnig er þess getið, að Björn

hafi sungið við fiðluspilið, enda

mun það oftast hafa verið gert.

Vitað er um nöfn nokkurra

manna, sem þóttu leika vel á

fiðlu, og er þeirra getið í „ís-

lenzkum þjóðlögum" Bjarna

Þorsteinssonar, sem áður er

minnst á.

*

Nú sk&l vikið að langspilinu.

Það var smíðað hér á landi,

eins og fiðlan, og fundið upp

hér. Ekki er þó vitað, hver fyrst-

ur hefir fundið það upp, né hvar

á landinu það vhefir verið.

Blómatími langspilsins var á

fyrri hluta og um miðja öldina

síðustu. En til hafa þau einnig

verið á 18. öld.

Eftir 1860 tekur blásturshljóð-

færum frekar að fjölga í land-

Davíð Stefánsson

„Vopn guðanna" eftir Davíð

Stefánsson. Vakti hann mikla

athygli og umtal í höfuðstaðn-

um og hlaut góða aðsókn.

Nú hefir Þorsteinn M. Jóns-

son, bókaútgefandi á Akureyri,

gefið leikritið út, og mun það

komið í bókabúðir um land allt.

Leikrit þetta fjallar um bar-

áttu hins frjálsa anda, sem ekki

verður hnepptur í fjötra, og

harðstjórans, sem treystir á

sverðið og svipuna og nærir veldi

sitt á blóði og tárum. Þessari

baráttu lyktar með því, að

krossinn, tákn hins siðræna

þroska, frelsis og vaxtarþrár,

sigrar sverðið. Þegnar hins sig-

ursæla harðstjóra flykkjast um

Barlaam, spámanninn útlæga,

og þjóðin gerir uppreisn. Þá

lýstur niður eldingu, sem drepur

konunginn. Hin refsandi hönd

sjálfrar náttúrunnar hittir

hann, þegar fólkið hefir risið

upp, og má vera að í þessari

lausn leikritsins, sem af sumum

hefir þó verið talin veila, felist

ein hin magnþrungnasta túlkun

þess, sem gerist, þegar veldi

harðstjóranna hrynur til grunna

Þótt höfundurinn reyni hvergi

að milda eigindir kúgarans, er

trú hans á sigurmátt hins

frjálsa anda, furðu-djörf. Garð-

yrkjumaðurinn segir um hinar

tvær manngerðir, sem hann tel-

ur að séu til í heiminum: „Garð-

yrkjumaðurinn nemur af nátt-

úrunni og vitkast með hverjum

degi. Um slátrarann er öðru

máli að gegna. Og þó er ég ekki

frá því, að jafnvel hann geti

staðið til bóta,"

Sagt hefir verið, að þessi leik-

ur geti gerzt hvar og hvenær

sem er, en eigi að síður er nokk-

urn veginn ljóst, að höfundur-

inn hefir haft samtíð sína og

samtíðarmenn í huga.

Davíð Stefánsson er vinsæl-

asta skáld þjóðarinnar. Mestrar

frægðar og ástsældar hafa Ijóð-

in aflað honum. En hann hefir

einnig getið sér mikinn orðstír

fyrir skáldsagna- og leikritagerð

og ekki ólíklegt, að hann hyggi

á fleiri afrek á því sviði. Sérhver

ný bók frá Davíðs hendi á því

vísa þjóðarathygli, og enn sem

komið er hafa líka allar bækur

hans hlotið þjóðarhylli.

SKINFAXI.

Skinfaxi, tímarit Ungmenna-

félags íslands, er nú að hefja 35.

árið. Er fyrra hefti þessa árs

nýkomið, stórt og vandað hefti,

helgað         lýðveldisstofnuninni.

Hefst það á ávarpi frá stjórn U.

M. F. í. og fara síðan á eftir

sextán greinar .um lýðveldis-

málið eftir forseta U. M. F. í. og

formenn allra héraðssamband-

anna. Er þar rætt um sjálf-

stæðismál okkar íslendinga og

stofnun lýðveldisins frá ýmsum

hliðum, en niðurstaða allra

greinanna er ein og hin sama:

einhuga hvatning til þjóðarinn-

ar um að gera endurreisn ís-

lenzka þjóðveldisins sem glæsi-

legasta og eftirminnilegasta.

í síðari hluta heftisins eru síð-

an greinar um ýms önnur efni.

Kristjárn Eldjárn á þar grein

um örnefnaskráningu, Þórarinn

Þórarinsson skólastjóri minnist

tuttugu og fimm ára afmælis

Eiðaskóla, Jón Magnússon skrif-

ar um bréfaskóla og Þorsteinn

Einarsson ritar íþróttaþátt.

Tvö kvæði eru í heftinu, ann-

að eftir Guðmund Inga Krist-

jánsson, hitt eftir Kristján Jóns-

son á Snorrastöðum.

Með þessu ári verður sú

breyting á, að Skinfaxi verður

aðeins seridur föstum áskrifend-

um, en ekki ungmehnafélögun-

um sjálfum, eins og áður var.

Koma tvö væn hefti út á ári

hverju og mun árgangurinn

kostar fimm krónur til nug-

mennafélaga, en tíu krónur til

annarra.

Síðasta Skinfaxahefti, er sent

var út um land með gamla fyr-

irkomulaginu, kom út um ára-

mótin síðustu. Var það 34. ár-

gangur ritsins allur. Þetta hefti

var að verulegu leyti helgað 1-

þróttamálum og meðal annars

birtist í því ýtarleg frásögn um

Hvanneyrarmótið síðastliðið

sumar og íþróttaafrek þau, sem

þar voru innt af höndum.

Það   er   gott   frásagnar,   hve

mikill myndarbragur er á tveim

síðustu heftum Skinfaxa. Ættu

(Framh. á 4. síSu)

inu. Sömuleiðis segir Benedikt

Jónsson frá Auðnum, að fiðlum

taki að fjölga um líkt leyti, og

mun hann eiga við erlendar

fiðlur, því að innlendu fiðlurnar

voru þá að hverfa úr sögunni.

Útvegaði hann sjálfur þesshátt-

ar hljóðfæri, og söngké'nnslu-

bækur og nótnabækur á erlend-

um málum. En árið 1855 kemur

út á Akureyri „Leiðarvísir til að

spila á langspil," tekin saman

af Ara Sæmundsen umboðs-

manni og tileinkað Pétri Gud-

johnsen organista í Reykjavík

—¦ „íslands ágætasta og lang-

mesta söngfræðingi."--------

í fyrsta kafla bókarinnar get-

ur höfundurinn þess, að hann

hafi heyrt marga spila á lang-

spil, sem hafi gert það lipurt, en

einatt hafi tónarnir þó verið

ógreinilegir vegna vankunnáttu

þeirra, er spiluðu. Á þessu

hyggst útgefandinn vilja ráða

bót, með því að kenna viðvan-

ingum að þekkja nótur og spila

eftir þeim. f bók sinni styðst

hann þó við bókstafanótur, þar

sem Akureyrarprentsmiðja átti

engar nótur.    •

Ekki rekur hann sögu lang-

spilsins hið minnsta, og veitir

mjög litlar leiðbeiningar í því,

hvernig smíða skuli langspil,

nefnir þó hvaða stærð hann

telji æskilegasta. Hefir honum

sjálfsagt fundizt slík leiðbein-

ing óþörf. Auðheyrt er á orða-

lagi hans, að langspilið er um

þessar mundir aðalhljóðfærið í

landinu, enda þótt notkun þess

leiddi til miður aukinnar ná-

kvæmni í meðferð sönglaga, en

það var mest því að kenna, að

fáir þekktu nótur eða kunnu að

stilla hljóðfærið rétt.

í þá tíð voru mest spiluð og

sungin sálmalög, en þó einnig

lög við veraldlega texta. Voru

textarnir oft og tíðum harla

undarlegir, og sálmarnir ekki

síður, en hér er ekki tækifæri

til þess að fara út í það.

Álitið er, að „Léiðarvísir" Ara

Sæmundsen hafi gert allmikið

gagn, en að sjálfsögðu hefði ver-

ið æskilegt, að hann hefði getað

komið út nokkru fyrr. Um langt

skeið . hafði verið vöntun á

nótnabókum, þegar leiðarvísir

þessi kom út; og þær bækur,

sem til voru,,orðnar gamlar og

úr sér gengnar.

Mátti segja, að ekki batnaði

ástandið í söngmálum þjóðar-

innar neitt við það, að Grallar-

inn var felldur úr gildi, því

hálf öld leið án þess nokkur

nótnabók kæmi út, og mun ís-

lenzkri söngmennt aldrei hafa

hrakað jafnmikið sem þá á jafn-

skömmum tíma.

*

Upp úr þessu fer langspilum

að fækka.

Með tímanum komu orgelin

til landsins, og var fyrsta kirkju-

orgelið sett í kirkjuna á Melstað

í Miðfirði. Það mun nú löngu

glatað. Auðvitað var hér ekki um

veruleg orgel áð ræða, heldur

það, sem réttu nafni heitir

„harmoníum" og kalla mætti

stofuorgel á íslenzku. Sjálft

orgelið er miklu fullkomnara

hljóðfæri  (kirkjuorgel t. d.).

Ekki er mér kunnugt um það,

að langspilin hafi nokkurn tíma

verið notuð í kirkjum, né heldur

(Framh. á 3. síðu)

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 193
Blašsķša 193
Blašsķša 194
Blašsķša 194
Blašsķša 195
Blašsķša 195
Blašsķša 196
Blašsķša 196