Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						T í M I N N,   sunnudaginn 25. marz 1956
Á KVENPALL!
I ftafha-verksmiðjunni í Hafnarfirði er
hugsað um, hvað húsmæður telja sér henta
Áherzla' íogð á að f ramleiða tr aust og hag-
kvæmt tæki með oýtfzkii selcl, m m sýnd-
armesesku, sem eykur ekki ootagildið -
MÁL OG MENNING
Ritstj. dr. Halldór Halldórsson.
Eflir því sem rafmagn nær til
fíeiri héimila, eykst þörfin fyrir
rafkriíiin heimilistæki. í Hafnar-
firoi slaríar raítækjaverksnifivja
eg eru' vörKv hennar, sein bera
eirikennisWáti'S Raíha, kunnar um
laud a.llt.
í gœr brá ég mér í heimsókn í
yerksmíöjuna, til þess að hlera
hvaí5a tækja og nýjunga húsmæS-
ur mættu helzt vænta þa'öan. Hitti
ég forsljórann, Axel Kristjánsson
að máli og veitti hann mér marg-
hátta'Sar upplýsingar um fram-
leiðsluna. Fara hér á eftir þau at-
riði, sem mér þóttu mestu máli
skifta.
Margskonar framleiSsluvörur.
AÐALFRAMLEIÐSLA RAFHA
er eldávélar, þvottapottar í tveim-
ur stærð'um, tvennskonar þvotta-
vélar, rafmagnsofnar, fluorent-
lampar og hitavatnsdunkar, sem
taka 15 lítra. Eru þeir miðaðir við
notkun í eldhúsum til þess að hita
í vatn til uppþvotta, þar sem ekki
er um heitt vatn frá hitaveitu e'ða
miðstöSVarkerfi að ræða.
Minrii' gerðin af þvottavélunum
er um það bil að koma á markað-
inn. Á'þeim'er handsnúin vinda og
að stserð sviþar þeim til Hoover
þvottavélahha, sem seldar haf a
verið'hér undanfarið. Á stærri vél-
unum er rafmagnsvinda. Kvað for-
stjórinn það skipta mjög miklu
máli, að aldrei væri svo gengið frá
vindu á þvöttavél, að ekki væri
tekinn af henni þrýstingurinn.
Arinars ver'ða þær ónýtar á skömm-
Utn tima.
Ný samstæða.
'TIL' A'LGERRA NÝJUNGA telst
samstæða, sem nú er í smíðum. Er
það sérstæður bakarofn, ætlaður
til að standa á.bqrði og suðuhellur,
sem væhtanlega Verða felldar nið-
ur í síálboro. Stánda vonir til, að
þessi samstæða komi á markaðinn
í sumar. Nokkuð verour þa'ð
dýrara en venjulegar eldavélar, en
kostir þess eru líka auðsæir. Ofn-
inn verður í þeirri hæð, sem hús-
móðurinni er þægilegust, en nú
ver'ður að lúta niður að gólfi í
hvert siri'n' og opna skal bakarofn-
inn.
1    Forstjórinn sagðist nýlega hafa
lesið gréiu í áörisku blaði, þar sem
. húsrnóðir ræddi kosti þessa fyrir-
| komúlags, en gat þess með trega.
' a'ð sennilega hofð'u Danir almenn'
! ekki efni á að notfæra sér þetta
hagræ'ði fyrst um sinn. Hér á landi
er áðstaSan að sumu leyti önnur.
1 Þeim heimiium fjolgar ört, sem t'á
, rafmagn í fyrsta sinn til eldunar
! og þar skapast því nýr kaupenda-
| hópur,   auk  þeirra,   er  stofna  ný
heimiíL  Þó  a'ð  stofnkostnaðurinn
I verSi eitthvað meiri, þá er ég sann
| færð   um,   a'ð'   húsmæður   munu
fagna þessarri nýjung og reyna að
hagnýta sér hana eftir föngum.
Eldavélarnar  endast  vel.
Er ég ynnti að því hve lengi
tæki  eins  og  eldavél  entist  að
öllu   jafna'ði,   brosti   forstjórinn
og   svaraði,   að   frá   sjónarmiði
verksmiðiunnar entust þær yfir
leitt alltof lengi! Af þeim ca. 23
þúsund   eldavélum,   sem   Rafha
hefir   framleitt,   áleit   hann   a'ð
lítið brot væri eyðilagt af sliti.
Hér sjáið þið mynd af nýjustu
gerð Rafhaeldavéla.  í  stað sléttu
hellanna eru komnar gormahellur.
Frágangur á þeim er ágætur. Lyfta
má gormunum upp og taka skálina
undan þeim til að þvo hana. Hring-
urinn utan með hellunni hefir ver-
ið breikkaður og fellur út yfir opi'ð
í eldavélarlokinu, svo að óhreinindi
komast ekki nið'ur með hellunni.
Uppi    yfir   vélinni er fluoresent-1
lampi og undir honum rafmagns-
klukka.  Er það venjuleg  stunda-j
klukka, en auk þess má stilla hana
og  láta  hana  hringja  með  vissu I
millibili.  Með því móti ætti hús-!
mæður  að geta  sparað sér mörg I
spor, — stilla klukkuna á ákveð- j
inn suðutíma og þurfa svo ekki að I
hugsa um að slökkva fyrr en hún |
hringir.  Þá  er  og  f arið  að  setja ]
rautt   ljósmerki   á    eldavélarnar.
Kviknar á því jafnskjótt og straum
ur er settur á einhvern hluta vélar-
innar. Önnur nýjung er líka rofar,
sem stilla má strauminn með af
meiri nákvæmni, en nú er hægt.
Rafha-þvottavél
Eldavélar á hjólum.
VEGNA ÞESS hve algengt er
orði'ð að fella rafmagnstækin inn
í skápasamstæður, en hinsvegar
nauðsynlegt að hægt sé að draga
eldavélarnar frá vegg þegar gert
er hreint, þá er fyrirhugað að setja
smáhjól undir eldavélarnar að aft-
an og verður þá auSvelt að kippa
þeim fram á gólfið.
Ég spurði hvort það skipti
nokkru máli um slit á vélunum,
þó að allar hellur væru settar á
fullan straum í einu og kvað for-
stjórinn það ekki vera. Hinsvegar
skipti það miklu niáli um endingu
allra rafmagnstækja, að þau væru
vel hirt.
Slysahætta af þessum tækjum
er hverfandi, en þó auðvitað
nauðsynlegt að fá fróða menn til
að ganga frá tengingu þeirra í
upphafi.
Hólfið undir bakarofninurn cr
gert til þess að halda heitum mat.
í ofninum er glóðarrist, sem er
mjög góð þegar steikja á eitthvað,
en gerir ofninn að vísu vandhirtari
og ögn viðkvæmari en ofna með
innbyggSum elementum. Þá cru
og fleiri bríkur fyrir plötur í ofn-
inum og því auðveldara að finna
hvar hitinn notast bezt til bakst-
urs eða steikinga. Samskonar út-
búnaður verður og í stöku ofnun-
um.
fsskápar fyrir viðráðanlegt verð.
ÍSSKÁPAR eru aðeins fram-
MER BARST á miðvikudaginn
fyrirspurn, sem undirrituð er læri-
sveinn. Hún ér dagsett í Reykja-
vík 20/3 1956. Af því að fyrir-
spurnin er óvenjuleg að efni og
framsetningu, svara ég henni þeg-
ar í stað. Ég birti hana í heild.
Hún er á þessa leið:
Hversu forn og hversu ?árt-
mæt (málfræðilega) er notkun
forsetningarinnar fyrir í merk-
ingunni „fyrir kraft" eða ,,í
krafti", sem íslenzkt kirkjumál
(aðeins kirkjumál?) geymir, og
af hva'ða rótum er hún runnin?
í trúarjátnjngu þeirri, sem
kennd er við Níkeu („Messu-
Credo") segir: „Credo . .. in un-
um Dominum Jcsum Christum .
consubstantialem Patri, per
quem omnia facta sunt ..." Ka-
þólska Bænabókin (Rvk. 1922)
þýðir „ .. . sameðlis Föðurnum,
sem hefur skapað allt . . ". Hins
vegar  þýðir  „Margarita  Theolo-
gica" 1558 á þessa leið: „......
med Faudrnum i samhattadre
veru / fyre huern aller hluter
eru skapader ". í Graduale
eða grallara 1649 segir undir fyr-
irsögninni „Messu Credo á ís-
lenzku, nóteruð sem næst má eft-
ir latínunni . ..": „samrar veru
með föðurnum, fyrir hvörn að
allt er gjört ...". Og „í nýrri
þýðingu" (eftir Sigurð P. Sívert-
sen?) „;., . . sömu veru og föður-
inn, og allt skapað fyrir hann . ."
Vulgata, latnesku Biblíunni, sem
vafalaust er fyrirmyndin, stendur:
nemo venit ad Patrem, nisi per
me.
Latneska forsetningin per hefir
hér verið þýdd með fyr í riti, sem
vafalítið er frá 12. öld.
Eftirfarandi dæmi er úr Stjórn:
Blessaði guð Nóa ok sonum
hans, endurnýjandi þá sömu bless-
an, sem hann hafði fyrr gefit
Adami, þí at fyrir þenna var þá
mannkynit annan tíma fjöig.mda.
Stjórn 61.
Hér er vafalaust átt við, a3
mannkyninu hafi fjölgað fyrir til-
stilli Nóa.
ÉG ÞYKIST HAFA sýnt fram á,
að ofan greind notkun forsetning-
arin-nar fyrir eigi sér gamlar ræt-
ur í íslenzku kirkjumáli. Enn frem
ur leikur enginn vafi á því, að
latnesk áhrif eru hér á ferðinni.
Þá ber þess einnig að geta, að í
nútímamáli helzt þessi merking í
tilteknum samböndum. T. d. er al-
gengt að segja, að' menn réítlíetist
fyrir trúna. Allt um það kann ég
illa við þessa notkun. Sérstaklega
er varhugavert að nota forsetn-
inguna í þessari merkingu, ef á
eftir henni fer orð, sem hefir hiut-
stæða (konkret) merkingu, því að
þá er mikil hætta á misskilningi.
Ef sagt væri heimurinn er skapað-
ur fyrir guð, myndu flestir vafa-
laust sktlja, að heimurinn væri
skapaður handa guði (eða guði til
(Sjá „Fimm höfuðjátningar evan- dýrðar). Vegna þessarar hættu á
gelisk-lúterskrar kirkju" eftir S.
P. Sívertsen, Rvk. 1925). Virð-
ingarfyllst, Lærisveinn.
SÚ MERKING forsetningarinnar
fyrir, sem hinn lærði „lærisveinn"
spyr um mun vera gömul í íslenzku
kirkjumáli, sennilega komin inn í
málið á 12. öld. Finna má mörg
dæmi úm þessa merkingu í forn-
ritum, en athyglisvert er, að öll
eru dæmin úr ritum, sem samin
eru í „lærðum stíl", sem svo er
nefndur. En „lærður stíll" er á
kirkjulegum ritum fornum og öðr-
um þýddum ritum. Stíll íslendinga
sagna og beztu konungasagna riefn
ist hins vegar „alþýðustíll" og hef-
ir þótt meira til fyrirmyndar.
I Fritznersorðabók, dæmaflestu
orðabók um fornmál íslenzkt og
norskt, er m. a. þessi þýðing á for-
setningunni fyrir: „formedelst,
ved Hjælp af noget som Middel".
Fritzner greinir allmörg dæirii,
flest þeirra úr norsku riti, Stjórn,
sem fjallar um Biblíufrásagnir.
Stjórn er talin frá fyrstu árum 14.
aldar. Þótt Stjórn sé norsk að upp-
runa, hefir hún mikið verið lesin
á íslandi. Örugg sönnun þess er,
að öll aðalhandrit hennar eru ís-
lenzk. Hún hefir án efa haft mikil
áhrif á íslenzkt   kirkjumál.   Ekki
leiddir í einni stærð og eru þeir j ber þó að skilja þetta sem svo, að
miðaðir við að þeir nægi sem mat
argeymsla fyrir 5 manna fjölskyldu
frá degi til dags, en ekki sem forða
geymsla. í þeim eru tvær litlar
skúffur til að frysta í, en nú fylgja
þeim einnig fjórar luktar plast-
skúlar. Eru það hiri þægileguslu
ílát og góður kaupbætir. Er ég kom
ég telji, að hér sé um áhrif frá
Stjórn að ræða. í islenzku má
finna miklu eldri dæmi um ofan-
greinda notkun forsetningarinnar.
Ég tck eitt hér:
Engi kdmr til föður nema fyr
mik. Leif. 1.
Þetta dæmi er fengið úr bókinni
Á hinni  nýju gerð  Rafha-eldavéla  er  hægt að  lyfta  hellunum,  og  er  þá
t                                           auðveldara   að  hreinsa   þær.
þar að í verksmiðjunni, sem lögð! Leifar fornra kristinna   fræða ís-
er síðasta hönd á ísskápana, stóð lenzkra, sem Þorvaldur Bjarnarson
skápur nr.  1755 tilbúinn að fara, gaf   út i   Kaupmannahöfn    1878.
á  markaðtnn.                                    | Prentað er eftir skinnbókinni A.
Þessi stærð á ísskáp er, miðuS.uM.   677,4to,   sem   er  frá  því  um
við þa'S, aS ver'ði'ð sé sem flcstum; 1200 að dómi Jóns Helgasonar pró-
viðrá'ft'aníegt og komi þannig fleir | fessprs. Setningin, sem tilfærð var;
um að gagni heldur en stærri og! er úr Jóhannesarguðspjalli 14,6. í
dýrári skápar myndu gera. Rafha- ¦ _____________„______
ísskápar gnnga ekki fyrir mótor i
og ey3a nieira rafmagni en þær . strauminn. Þó að stálið í pottunum
gerðir, sesn mótor er í, en þar  s.é ryðfrítt, er samt nauðsy-nlegt að
kemur á móti, að viðger'ðir á
Rafha-skápunum ver=Ta miklu ein-
faldari og ódýrari. Á Rafha-skáþ-
um er 10 ára ábyrgð.
Tvær ger3ir af þvottapottum.
Þvottapottarnir eru framleiddir
í tveimur stærðum. Taka þeir
minni 50 lítra, en hinir stærri 100.
Að innan eru þeir klæddir ryðfríu
stáli, brúnin að ofan er emaljeruð,
en hliðarnar málaðar. Á þá er einn
ig farið að setja ljósmerki, svo að
sjáist strax hvort straumur er á
þeim eða ekki. Kvaðst forstjórinn
telja það betri öryggisráðstöfun en
flóknari útbúriáð 'til þess að rjúfa
þerra þá vel að innan eftir notkun,
ef tryggja á að þeir endist svo
sem bezt má verða.
Á öllum þessum tækjum tekur
verksmiðjan ábyrgð í eitt ár, þ.e.
gerir ókeypis við þilanir, sem
kunna að verða á þeim fyrsta árið,
sem þau eru í notkun.
Framfarir í fluoresentlýsingu.
ÞEGAR AXEL tók að lýsa
fyrir mér ágæti fluoresentljósanna,
t.d. í eldhús, hreyfði ég þeim and-
mælum, að birtan af þeim setti
óviðfelldin blæ á matvælin og hör-
(Framhald á 8. siðu.)
misskilningi mundi ég vara vi'ð
notkun forsetningarinnar fyrir í
ofangreindri merkingu í nútíma-
máli.
PRÆPOSITUS honoratus spyrst
fyrir um orðið bródolía. Ég skal
þegar taka fram, að ég er vanari
myndinni bródalía, og einhverjar
fleiri framburðarmyndir þessa
orðs munu tíðkast. Blöndal tilgrein
ir orðið brótolía (í flt. brótolíur)
í orðtakinu gera brótolíu(r), sem
hann þýðir „göre Forvirring, volde
Ubehageligheder". Hann telur
þetta sunnlenzku. Ég hygg, að
þetta orðasamband sé kunnugt um
allt land. Ekki er sýnilegt anriað
en Blöndal eða samverkamenn
hans hafi orðasambandið úr mæltu
máli. Ég býst við, að Guðmundur
Hagalín hafi fyrstur notað þetta
í bókmáli, en vel má mér skjátl-
ast um það. Dæmin, sem cg þekki
úr bókum Hagalíns, eru þessi:
— Nei, hún hefði nú haldið þa'ð,
þín eiginleg móðir, að þú færir
ekki að standa framan í þeim.
manni, Jóni hreppstjóra Tímóteus-
syni, og gera Anítu nokkurri Han-
sen óforþént bródolíur. Kristrún í
H., bls. 76—77.
Sturla skyggndist til lofts. Á
svei. Hann var reyndar að greiða
til .... Ja-a-á, ef hann hafði hald-
ið það, að hann gerði Sturlu í Vog-
um bródolíur, þó að hann púaði
angarvitund út um aðra nösina og
frassaði fram úr sér munnvatns-
sopa. Sturla í V. I, 243.
ORÐIÐ BRÓDOLÍA    eða bródalía
er vitanlega tökuorð í íslenzku.
Hingað er það vafalaust komið úr
dönsku. í dönsku koma fyrir orðin
brodulje, bredouille og badulje. I
norsku ríkismáli kemur einnig fyr-
ir brudulje. Til grundvallar norska
orðinu telja norsku málfræðingarn
ir Falk og Torp liggja lágþýzka
orðið bruddelije, sem merk'ir „ring
ulreið". En hvað sem því líður, er
orðið af frönskum uppruna, hvort
sem það hefir komið inn í norræn
mál úr lágþýzku eða beirit úr
frönsku.' Til grundvallar liggur
franska sögnin bredouiller, sém
merkir „tafsa, tala óskýrt". Falk
og Torp telja, að merking norræriu
orðanna eigi rætur að rekja til
þess, að franska sögnin brouiller,
sem merkir „hræra saman, rugla,
setja á ringulreið" hafi blandazt
við hina. Um það læt ég ósagt.
Hitt er hins vegar öruggt, að orðið
er franskt að uppruna. Að lokum
vil ég geta þess, að ég hefi aðeins
heyrt orðasambandið gera e-m
bródalíur í merkingunni „gera e-m
glennu", og sú er merkingin greini
lega í ritum Guðmundar Hagalíns.
H.H.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12