Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. . 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						T í M I N N, laugardagurinn 19. maí 1956.
llllllllllllll)liiSi>:illl!lllll!!!!!!!ill!i!lllll!lllllllllllllllllllllllllillllll!llll!lin^
MUNIR OG MINJAR:
Hálf tylf t Iielgm masina
ARIÐ 1881 eignaðist Forn-
gripasaínið nokkrar pjötlur úr
einhvers konar kirkjulegum
dúR e5a tjaldi" frá Skarði á
Skarðsströnd. Ef til vill hefir
þetta verið altarisklœði. For-
stöðuma'ður safnsins lét setja
pjötku-nar saman árið 1910 eins
og ætla má, að þær hafi verið
í öndverðu, og varð af di'ikur
sá, sem myndin sýnir. Hann
er 114 sm á hæð og 75 sm
breiður, og geta það ekki kall-
azt eðlileg hlutföll á altaris-
klæði.
Dúkurinn frá Skarði er úr
hvítu lérefti, allur útsaumaður
með ullarbandi í öllum regn-
bogans  litum,   sem   skiptast  á
óreglulega. Saumurinn er all-
ur einfaldur útlínusaumur
(kontúrsaumur). í dúkinn eru
saumaðar myndir sex helgra
manna. Til beggja handa hvers
um áig eru súlur, en þar utan
yfir bekkir með greinum og
' blö'ðum einkum í rómönskum
sííl, en neðan við hvern_,
dýrling er nafn hans með
gotneskum smástöfum. Á þenn-
an hátt er hver einstakur af-
markaður í sinni umgerð, og
minnir það á fyrirkomulag á
altaristöílum og helgiskrínum.
TVEIR EFSTU dýrlingarnir
eru þessir: Þorlákur biskup
helgi í öllum biskupsskrúða og
með   bók   í   vinstri   hendi,   og
Ólafur kóngur helgi, sitjandi í =
helzti lágu hásæti, með kórónu =
á höfði, ríkisepli í hægri hendi, 1
en öxi sína Hel, sem er ein- |j
kunn hans, í vinstri hendL í =
miðju eru heilagur Benedikt 1
af Núrsía, stofnandi munka- g
reglunnar, sem við. hann er =
kennd, í ábótakufli og með j|
hatt, talnaband urii háls, staf =
í handarkrika og bók í hönd- s
um, líklega þá sem á er ritin ||
regúla hans, og Magnús Orkn- =
eyjajarl helgi, með staf í hægri |j
hendi, en sprota um vinstri
öxl. Magnús Eyjajarl var svik-
inn af keppinaut sínum og
saklaus tekinn af lífi árið 1115,
og kom helgi hans upp skömmu
seinna. Neðstir á dúknum eru
svo heilagur Egidius með staf
sinn og hindina, sem er ein-
kunn hans, við fætur sér, og
Hallvarður helgi með bók í
hægri hendi og torkennilegar
keilur í vinstri hendi. Einkunn
hans er annars oftast kvarnar-
steinn. Hallvarður var ungur
norskur maður, sem ætlaði að
verja fátæka konu fyrir of-
stopamönnum, sem þjóíkenndu
hana og vildu ná lífi hennar.
Þeir vógu Hallvarð og sökktu
líki hans í sjó, en það flaut
upp, þótt kvarnarsteinn væri
bundinn um háls þess. Brátt
kom upp helgi hans, hann
varð seinna verndardýrlingur
Osló stiftis og enn í dag er
mynd hans í merki Oslóborgar.
MÁL OG MENNING
Ritsti. dr. Halldór Halldórsson.
KUNNINGI    MINN    einn    á  fellt mig við þetta, enda rökleysa
ísafirði skrifaði mér fyrir nokkru,  ein. Menn bera ekki beinin sjálfir,
og hefi ég alllengi ætlað að svara
honum, en einhvern veginn hefir
hann alltaf orðið út undan. Bið
ég hann hér með afsökunar á því.
Hann kveðst hafa þungar áhyggj-
ur af því, hvort skrifa eigi kýr-
eigendur eða kúaeigendur. Enn
§f fremur langar hann til að vita,
hvort bæði or'ðin beygist eins.
Ég get ekki betur séð en bæði
orðin eigi fyllilega rétt á sér. Orð-
ið  kýreigcndur; er  í  eintölu  kýr-
eigandi og þarf engan veginn að
merkja .„eigandi einnar kýr", t. d.
merkir orðið ærhús ekki „hús ætl
a'ð   einni   á".:   Kýreigandi   getur
§|  merkt „maður, sem. á eina kú eða
|j  margar kýr" á sama hátt og ærhús
= i er „hús ætlað mörgum ám". Orðið
B ' kúaeigendur er hins vegar í ein-
|j i tölu kúacigandi, og það orð getur
& I aðeins táknað mann, sem á marg-
arkýr,-                 .........
Ég ÞYKIST VITA, -hvernig á
fyrrgreindri    fyrirspurn    stenduf.
5   Nú er vaxandi tilhneiging íil þess
H í málinu að breyta fyrri hluta sam
= settra -orða í fleirtölu, hvort sem
||. fyrri .hluti samsetta orðsins er eign
= j arfall eintölu eða stofn. Þannig
= er t. d. algengt, að orðið bóndabýli
E sé bændabýli í fleirtölu. Ég veit
= ! ekki, hve langt aftur í tímann má
{§ '. rekja þessa þróun. En hins vegar
6 ¦ veit ég, að þessi tilhneiging er
=  nú mjög ásækin, og mér er kunn-
ugt um, að sumir málfræðingar
viðurkenna réttmæti hennar, jafn-
veí þótt um stofnsamsetningar sé
að ræða. í Nýyrðum I, sem dr.
Sveinn  Bergsveinsson  sá  um  út-
ÞAÐ ER ABERANDI, hvo
fjölmennir norrænir dýrlingar
eru á klæðinu frá Skarði. eink-
um norskir. Samt er klæðið
vitanlega íslenzkt, enda allir
þessir helgu menn í hávegum
hafðir hér á landi á miðöld-
um. Klæðið mun vera sauma'ð
á  síðustu  áratugum    kaþólsks  § j gáfu á, má finna mörg dæmi þessa
siðar hér á landi, á fyrri hluta
16. aldar. Þa'ð má ráða af því,
að ofan við dýrlingamyndirnar
er bekkur með. þessari áletr-
un: abbadis: Solve(ig: rafns):
dotter: i: reynenese. Solveig
Hrafnsdóttir Brandssonar var
síðasta abbadís í nunnuklaustr-
inu á Reynistað. Hún gerðist
þar nunna 1493, abbadís 1508
og var það þar til klausturlifn-
aður lagðist af 1551. Klæði
þetta hefir einhver saumað
fyrir Solveigu eða í minningu
hennar. Óvíst er með
hver saumað hefir eða
vegna klæði með nafni þessar
ar konu geymdist á Skarði vest
ur.
Á bls. 40 er t. d. orðið hemilskál
og tilgreind fleirtalan hemlaskál-
ar. Mörg fleiri orð, sem samsett
eru af hemil- eru greind í íleir-
tölu með hemla-. Samkvæmt sömu
reglu ætti kýreigandi að vera kúa-
eigendur í fleirtölu. Þa'ð má vel
vera, að þessi stefna sigri, en ekki
vil ég mæla með henni. íslenzka
þegar þeir eru dauðir og dottnir
upp fyrir. Á ekki þessi talsháttur
rætur að rekja til fornra útfarar-
siða? Einhverju sinni leitaði ég í
Heiðnum sið, en fann þar ekkert
til stuðnings.
Ég get ekki leyst þessa þraut
að öðru leyti en því, að sögnin
er áreiðanlega sterk í þessu orð-
taki (þ. e. bera, bar bárum, bor-
ið) og á því ekkert skylt við' lýs-
ingarorðið ber. Ég hefi mikið hugs
að um þetta orðtak, og.víða. hefi
ég leitað skýringa á því. Eri hugs-
un mín og leit hefir :Bkki 'enn
borið árangur. En ég vll. geta
þessa, að nýlega datt mér, skýring-
artilraun í hug. Ég birti Jhana ekki
að sinni, því að til þess að færa
rök að henni þarf ég áð íe'ita víða,
og hefir mér ekki unnizt tími tií
þess. Og vel má vera,aS;sú rann-
sókn, sem ég hefi hugsað* mér að
gera, leiði í ljós, að "þéssí tilraun
til skýringar fái ekkí' stáðizt. Én
ég lofa kunningja mínum því að
birta niðurstöðuna hér eða ann-
ars staðar, ef ég tel líkur benda
til, að skýringin sé rétt.
• * |
MENNTASKÓLANfeflI skrif-
ar mérog spyrst fyrir um uppruna
orðsins herbergi. Hann kveðst
vart geta ímyndað sér, að orðið
eigi skylt við her, því að merk-
ing orðanna sé svo ólík.
Orðið herbergi er kunnugt úr
'fornritum. Sumir telja, að elzta
dæmi um það í íslenzku sé að
finna í Sonatorreki Egils Skalla-
grímssonar, en það er hæpið, því
að í eina handritinu, sem varð-
veitir þetta mikla kvæði (Ketils-
bók), stendur verbergi, en ekki
herbergi. Rétt er að geta þess, að
orðið herbergi hafði miklu víð-
ari merkingu í fornmáli en nú.
Það gat merkt „híbýli" e'ða jafn-
vel „heimili". Fræðimenn eru ó-
sammála um það, hvort orðið er
að uppruna norrænt eða tökuorð
í  norrænum   málum.   Þó   munu
er flókið og erfitt mál, en ég held I fleiri hallast að því> ag orgig sé
ekki, að við ættum að stuðla a'ð tökuorð úr þýzku
því að gera hana flóknari og erf-
Orðið  er  á  miðlágþýzku    her«
berge,   fornsaxnesku    og    fornhá-
Iþýzku  heriberga.   Orðið  er  kven-
Kristján  Eldjárn.      =
uiiiiinjiiriiiiíiiiiiiitiiiiuiuniiiiiiiiiiiiiiiiiiiniii)iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii»
SOLIN HELLIR geislaflóði yfir
ána þ'ar sem hún breiðir úr sér
áður en hún fellur í sjó fram.
Það glampar á vota staksteina,
froðukúfar dansa hringi niður
með fölgrænum grasbakkanum,
veiðibjallur sveima hljóðar og
athugular yfir straumvatninu,
erí niður við ósinn hamast krían
við straumbrotið.
Það er að falla að og laxinn
fylgir flóðinu inn í ósinn. Veiði-
maSur, sem situr uppi á hamra-
brún við fossinn sér að krían er
á varobergi.- Hann veit að hún
er að;frugsa um lúsina, sem lax-
inn kemur með úr sjónum.
Sjálfur ætlar hann sér meiri
hlut. Hann setur saman stöng-
ína  sma  og
bakkanum.
rOItir  niður  með
ÞEIR, SEM aldrei hafa rölt nið-
ur árbakka í svona hugleiðing-
um halda að gleði veiðimanns-
ins sé öll bundin veiðiskapnum
sjálfum. En þegar dregur að
maílokum og hugurinn leitar
til straumanna þá er það ekki
átakið, ákveðna og bunga, þeg-
laxinn tekur, eða hvinurinn í
hjólinu, sem fyrst kemur í huga,
heldur þungur niður straums-
ins, hávær kliður fuglanna og
drunur brimsins út við sand.
Það er lífið í kring um okkur
í náttúrunni og öll þess ótal
tilbrigði, sem töfrar og dregur
á hverju vori.
NÚ LÍÐUR á maí og upp úr
helginni róa bændurnir með net-
in út á stórfljótin hér sunnan-
og vestanlands. Um mánaðar-
mótin hefst tími stangaveiði-
mannanna. Laxinn gengur fyrst
í árnar hér sunnan- og suðvest-
anlands, seinna í norðlenzku
árnar og síðast, að því er virS-
ist í árnar á norðausturlandi.
Hér syðra er oft allveruleg
veiði þegar í byrjun, en nyrðra
er það fremur óþolinmæði til-
hugalífsins sem ýtir veiðimann
inum af stað en nokkur veru-
leg veiðivon. Og þó fer svo, að
sá, sem fylgist vel með því, sem
er að gerast í kring um hann,
og unir sér vel í morgunsól-
inni niður við ósinn, þótt ver-
tíð sé varla byrjuð, fer ekki
erindisleysu. Það skvampar í
lygnu þegar laxinn hendir sér
hliðhallt upp úr vatninu, og
uppi við fossinn stekkur lax
upp að votu bergi og hendist
út í hringiðuna aftur. „Hann"
iðari.   Mörgum   gengur   nægilega
illa að læra fleirtöluendingar orða,
ölíu,  li°g varla reynist þeim auðveldara jkýns í þessum"málum,"en"er "hvor-
hvers |!aö Þurfa að setja einnig fleirtolu-. ugkennt í íslenzku, eins og kunn-
|: endingu á fyrn hluta orðanna.        ugt  er.   f  nútímaþýzku   er  orðið
|      En þótt ég telji bæði orðin kýr-, Herberge   (kvenkyns)   og   merkir
S eigandi og kúaeigandi rétt, vil ég I; ^^   gístistaður".
~ geta þess, að ég kann betur við i"
orðið kýreigandi. En ef hætta er i FYRRI HLUTI orðsins er her
á, að það o.rð valdi misskilnmgi, annað hvort f sinni venjulegu
er rétt að gnpa til hins.                 merkingu eða í merkingunni „hóp-
ur". Síðari hlutinn sahisvarar ís-
HIN SPURNINGIN, sem kunn lenzka   orSinu   bjorg   og   merkir
ingi minn ber upp, er miklu örð-j;Skjól hæli«< Norræna orðið, sem
ugri viðfangs. Hún er sú, hvermg samsvara myndi þýzka orginu,
skýra eigi orðtakið aS bera beinin. væri því herbjörg. Ef rétt er, að
Hann kveðst hafa veriS á manna-1 orðið herbergi sé ekki tökuorS,
moti, þar sem þetta orStak hafi; samsvarar þag ekki nákvæmlega
valdið deilum. Ein skoðunin, sem|þýzku 0rðunum, sem'á'var minnzt.
fram kom, var sú, að sögnin bera En ég hygg) aS vart verði með
væri í þessu sambandi veik sögn«rétti bornar brigður a það> að
(í þátíð beraði, í lýsingarhætti orðið sé komið úr þvzku inn j nor.
beraS). . ¦ 'ui orðtakið, samkvæmt ræn  mál;   en  sennilega    nokkuð
því, rætur að rekja til þess, að
menn yrðu úti. Síðan segir hann
orðrétt:
Ég sá í éinhverju gömlu blað-
anna, líklega Fjallkonunni, þessa
sömu  skýringu.   En  ekki  get  ég
er kominn og ævintýri sumars-
ins hafin.
FRANSKI rithöfundurinn Rall
hefur skrifað skáldlega lýsing
á ferð laxins niður hlíðar
Atlantsfjalla að lokinni hrygn-
ingu. Hann fylgir honum í hug-
anum unz hann hverfur í dimm-
(Framhald a 8. síðu).
snemma, eins og síðar verður nán
ara á minnzt. Ef sú skýring, sem
hér hefir verið hallazt að, er rétt,
er frummerking orðsins „skjól
(hæli) fyrir her eða hóp". Síðan
hefir merking orSsins breytzt.
í íslenzku merkir þaS nú eingöngu
„stofa", og er sú merking þegar
kunn í fornmáli. f þýzku hefir
merkifigarþróunin hins vegar orSið
öll önnur. Þetta þýzka orð hefir
flækzt inn í mörg mál. Það er á
frönsku auberge og ítölsku al>
bergo.
Til gamans skal þess getið, að
enska orðið harbour „höfn" er
sama orð og herbergi. Sumir telja
það tökuorð úr norrænum málum
í ensku. Elzta dæmi orðsins í
ensku er frá 1150, og merkir það
þá „skýli, híbýli". Merkingin „var,
landvar", sení merkingin „höfn"
hefir þróazt frá, er kuiin frá 1205.
Aðrir hallast að þeirri skoðun, að
orðið sé upprunalegt í fornensku.
Um það atriði skal ég láta ósagt.
En ef rétt er, að orðið sé fengið
úr norrænum málum, hlýtur það
að vera allgamalt tökuorð í þeim,
varla yngra en frá 11. öld.
H. H.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12