Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Alžżšublašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 . . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Alžżšublašiš

						ÞRIÐJUDAGUR 19. MARZ 1940.

ALÞYDUBLADID

*-.!*-.*,'»**,' ^.^».t^ iji

EG, vesæll undirritandi þess-

ara lína, leyfi mér að fara

þess á leit við háttvirta fjár-

veitinganefnd Alþingis, að hún

setji aftur inn á-18. grein fjár-

laganna fyrir næsta ár styrk-

hæð þá, er ég hef notið þar

undanfarin   ár  til  ritstarfa  —

2 500 krónur — eða tryggi mér

á annan hátt þessa fjárhæð á-

samt    dýrtíðaruppbót,    samtals

3  125  krónur,

Þessa málaleitan vildi ég

mega rökstyðja með eftirfarandi

greinargerð heilbrigðrar skyn-

semi.

II,

Háttvirtri fjárveitinganefnd

mun það meira eða minna

kunnugt mál, að ég lagði í mörg

ár mikið kapp á að safna orðum

og orðatiltækjum úr íslenzku al-

þýðumáli. Þetta var meira að

segja aðalstarf mitt og umhugs-

unarefni á árunum 1916 til

1923, þrátt fyrir það að orða-

söfnunarstyrkur minn væri þá

ekki rífri en sem svaraði tveggja

til þriggja mánaða hýru mjög

hversdagslegs skrifstofumanns.

Ég var mér úti um all-mikinn

fjölda sjálfboðaliða víðs vegar

um land og ritaði handa þeim

Leiðarvísi um orðasöfnun, sem

doktor Stefán Einarsson segir

um í bók sinni um mig (25. bls.),

að sé „ágætt kver og einstætt í

íslenzkum fræðum". Fyrir ritun

þessarar bókar, sem er einstak^

lega vandað verk, fékk ég að-

eins litla þóknun, en þar á móti

eyddi ég drjúgum skildingum í

að senda hana sjálfboðaliðunum

út um landið ásamt skrifuðum

beiðnum, bréfum og uppörvun-

um.

Með þessum hætti dró ég

saman og varðveitti í mörgum

tilfellum frá ævarandi glötun

margar þúsundir orða og orða-

tiltækja úr alþýðumáli, hrein-

skrifaði og skýrði allt þetta af

smámunalegri nákvæmni og

vandvirkni, raðaði því eftir

stafrófsröð og gekk í alla staði

svo samvizkusamlega frá því,

að mér leikur. grunur á, að eng-

inn hefði gert það betur. Þetta

orðasafn er nú -geymt á trygg-

um stað í Landsbókasafnshús-

inu, að undanskilinni nokkurri

orðafúlgu, sem ennþá er í vörzl-

um mínum' og ég hleyp öðru

hvoru í að hreinskrifa, þegar

hentisemin leyfir.

Rithöfundar og fræðimenn,

sem haft hafa afnot af þessu

orðasafni mínu, geta borið mér

vitni um fráganginn á því, ef

svp ólíklega skyldi fara, að hátt-

virt f járveitinganefnd hefði til-

hneigingu til að draga í efa mína

eigin sögusögn. Auk þess veit ég

ekki betur en til sé í stjórnar-

ráðinu loflegt álit um orðasafn

mitt eftir Ólaf Marteinsson

norrænufræðing, er Jónas

Jónsson skipaði í stjórnartíð

sinni til að ranhsaka orðasöfn-

un okkar Jóhannesar L. L. Jó-

hannessonar — ef til vill frem-

ur af landsföðurlegri rækt til

Jóhannesar og Jakobs Smára,

sonar hans (fyrrum ritstjóra

Landsins) en í því skyni að leita

að yfirburðum mínum.

Samt sem áður viðurkenni ég,

að ég hefði getað af kastað meiru

í þessum greinum, ef það hefði

ekki dregið úr áhuga mínum og

lamað getu mína, að Alþingi

var alltaf öðru hvoru að lækka

þessa styrkómynd og að sú

hætta var á öðruhverju þingi yf-

irvofandi, að hann yrði felldur

niður að fullu og öllu. Það er

enginn vinnandi vegur fyrir

allslausan mann að leggja út í

stórræði undir svo duttlungafull

um kringumstæðum, — að ég

ekki tali nú um allan þann lág-

Þórbergur Þórðarson:

reí til fiarve

AlþýSublaðið   hefir   veriS   beSiS   um   rúm   fyrir   eftir-

farandi grein.

. ^#^r^sí^#^.#

kúrulega rógburð og þekkirigar-

lausa lygaþvætting, sem spunn-

inn var upp um orðasöfnun

mína til þess að fá styrkinn af-

máðan af fjárlögunurn.

Mér varð fyrst átakanlega

ljós hin mikla niðurlæging mín

sem orðasafnara, er ég skoðaði

sænsku orðasöfnunina í Upp-

sölum veturinn 1926. í því

menntaða landi þótti orðasöfn-

un úr daglegu máli alþýðu svo

mikilsvert menningaratriði, að

fyrir henni stóð maður á fullum

launum með fjölda aðstoðar-

manna. Og hann hafði til um-

ráða mikið pláss í bókhlöðunni.

En íslenzki orðasafnarinn varð

að gera sér að góðu að geyma

sitt orðasafn undir litlu borði í

rykugri herbergiskompu, sem

hann hýrðist í á þessum árum.

Og í hinni siðmenntuðu Svíþjóð

var það jafn-óhugsandi að

nokkurntíma kæmi til mála að

fella niður" fjárveitingar til

orðasöfnunar eins og að við

legðum fyrir róða biskupsemb-

ættið 'eða hættum að greiða

konginum kauphýruna. Þegar

ég, lítilsvirtur „orðasmali"

norðan úr íslenzkri menningu,

stóð augliti til auglitis við orða-

söfnunina sænsku, húsrými

hennar og forstöðumanninn,

Johan Göttling, 1. febrúar árið

1926, þá varð mér ósjálfrátt hið

sama að orði og Sigurði In-

gjaldssyni. er fyrir knjám hon-

um stóð hinn prúði barnahópur

á Vatnshorni í Skorradal:

„Mikið hefir guð blessað þetta

fólk."

En þrátt fyrir þessa baráttu

mína við hinn andlega frum-

býlingshátt, tókst mér samt að

vinna hér verk, sem á sínum

tíma mun hafa þýðingu fyrir

máls- og menningar-sögu þjóð-

arinnar. Og þeir tímar munu

koma, að orðasafn mitt verður

all-rífileg uppfylling í íslenzk-

íslenzka orðabók, þegar hafizt

verður handa að leiða það nauð-

synjaverk til endanlegra lykta.

Með sama rétti er ég sannfærð-

ur um, að Leiðarvísir minn um

orðasófnun verður þeim mönn-

um. að nokkru liði, er takast a

hendur orðasöfnun úr íslenzku

alþýðumáli, eftir a,ð ég er farinn

burt af þessu síldarplani tilver-

unnar.

III.

Annar starfsþáttur minn í

þágu íslenzkra fræða er söfnun

mín á þjóðsögnum og dularfull-

um fyrirbrigðum, er ég hef

fengizt við síðastliðin 18 ár.

Sumt úr þessu safni hef ég birt

í Gráskinnu, en margt á ennþá

eftir að koma fyrir almennings-

sjónir, og merkustu sögurnar

hefir mér tekizt að grafa upp á

þessu ári.

Ég hygg, að enginn, sem eitt-

hvert skyn ber á ritað mál,

muni draga það í efa, að þessi

sagnaritun mín sé að frásagnar-

hætti, stíl og máli fyllilega sam-

bærileg við hið bezta, er ritað

hefir verið hér á landi af þessu

tagi. Þar til vil ég nefna til

dæmis Vélstjórann frá Aber-

deen og Bæjadrauginn, sem

komu í Gráskinnu. „Sögur Grá-

skinnu eru mjög vel sagðar,

ekki sízt þær, sem Þórbergur

stendur að," segir dr. Stefán

Einarsson.

í þessum flokki íslenzkra

fræða vildi ég einnig telja all-

mikinn f jölda annars konar frá-

sagna, er ég hef fært í letur úr

íslenzku þjóðlífi. Sumt af því

hefir komið á prent. Annað er

ennþá óbirt. Af því, sem á prent

hefir komið, skal hér nefnd

einkar læsileg lýsing á lífi al-

þýðufólks í Reykjavík á síðara

helmingi 19. aldar. Þessi ritsmíð

kom í „Landnámi Ingólfs" árin

1938 og 1939. Hún er rúmar sex

arkir í Skírnisbroti, og mér vit-

anlega mun hún vera hið fyrsta

og hið eina, er heitið getur, að

ritað hafi verið um líf alþýðu-

fólks í Reykjavík á þessu tíma-

bili.

Þá má nefna Ströndin á

Horni, sem kom í Dvöl, og -Með

strandmenn til Reykjavíkur, er

birtist í Iðunni. Báðar þessar

frásagnir hafa þótt mjög

skemmtilegar. lestrar. Og ég

held ég segi ekki annað en

staðreynd, þó að égifullyrði, að

þær standa á hærra frásagnar-

stigi en maður á yfirleitt að

venjast hér á landi. Ég ætla, að

þær sameini í sér hinn þjóð-

lega tón, ótrúlega nákvæmni

og hittni í orðavali, tilgerðar-

lausa festu í stílshætti og undir-

þunga í allri frásögninni, sem

endurómar stemningu atburð-

anna.

En fremst af öllu í þessum

flokki stendur þó án allra efa-

semda Lifandi kristindómur og

ég, sem út kom í tveim heftum

Iðunnar. Sú langa frásögn er

þann veg rituð, að ég þykist

hafa ástæðu til að efast um, að

nokkrum ísleridingi hafi betur

tekizt að lýsa æsku sinni. Mer

virðist meira að segja ekkert

yfirlæti í því að spyrja: Hefir

nokkrum tekizt það eins vel?

Mætti ég þá ekki vænta þess,

að háttvirtri fjárveitinganefnd

verði það ljóst af þessu yfirliti,

að það er alls ekki svo lítið að

vöxtum. sem ég hefi lagt til ís-

lenzkrar tungu og sagnaritun-

ar, sízt af öllu ef þess er gætt,

að allt, er ég hef afrekað í þess-

um greinum, er fyrsta flokks

vara að vandvirkni? Ég er þann

veg gerður, að ég hef aldrei get-

að skilizt við nokkurt verkefni

fyrr en mér hefir tekizt að

ganga svo frá því, að ég hef

ekki f undið neitt ráð til að gera

það betur. Það heyrir því undir

allt annan eiginleika en slóða-

skap, að mér miðár hægar á-

fram á ritbrautinni en mörgum

öðrum. En í landi, þar sem öll

byggingarlist hefir staðið á svo

sorglega frumstæðu stigi, á

margur erfitt með að meta slík

vinnubrögð að verðleikum.

Ég haf ði haldið í hinni hrekk-

lausu einfeldni minni, að á þess-

um uppoffrandi tímum þjóð-

rækni og föðurlandselsku væri

þessi þjóðfræðaiðkun mín með

þökkum þegin og talin launa

verð af forráðamörinum lands

og lýðs, þó að ég hafi ekki haft

lyst á að skreyta hana skjanna-

legu,            siðmenningarsnauðu

fleipri um ást til föðurlandsins

og þjóðlegheitanna. En eru verk

ekki trúrra vitni en orð?

IV.

Þessu næst er á það að minn-

ast,   að   ég   hef   samið   þrjár

kennslubækur í alþjóðamálinu

Esperanto, er bókaútgáfa ísa-

foldar hefir gefið út. Einnig hef

ég unnið í mörg ár í tómstund-

um mínum að esperanto-ís,-

lenzkri orðabók.

Árið 1936 ferðaðist ég um

Danmörku og víðs vegar um

Svíaríki og flutti í þessum

löndum yfir 60 fyrirlestra um

land mitt og þjóð, sýndi fjólda

skuggamynda af landinu og lífi

fólksins og lét áheyrendur mína

heyra nokkur íslenzk úrvalslög

á grammófón.

Með þessum fyrirlestrahöld-

um fyrir mörgum þúsundum á-

heyrenda lagði ég fram nokk-

urn skerf til að kynna land og

þjóð, en ég hafði haldið, að það

væri alvarlega meint, að hin

svokallaða landkynning væri

okkur talsvert mikilvægt á-

hugamál. En kannske er nú land

kynnings lítilsvirði, sem ekki er

xiutt áí manni með rétta stjórn-

málajátningu. Svíar, sem sjá

flesta hluti innan víðara sjón-

deildarhrings en við, litu öðru-

vísi á: „Se Islando havus mult-

ajn konsulojn kiel vin, ghi ne

estus en malbona situacio sur la

internacia kampo", — ef ísland

hefði marga konsúla eins og yð-

ur, væri það ekki illa sett á al-

þóðasviðinu, sagði t. d. einn á-

heyrandinn við mig.

Ég er serri sé töluvert slyngur

fyrirlesari.

V.

Loks kem ég að þeim þætti í

lífsstarfi mínu, sem ég tel

merkilegastan allra. En það eru

ritstörf mín, sem f jalla um önn-

ur efni en drepið hefir verið á

hér að framan. (Lifandi kristin-

dómur og ég gæti þó eins vel

talizt til þessa flokks.) Ég ætla

ekki að þreyta háttvirta fjár-

vetinganefnd á að rekja þau

verk mín á þessum stað. Þau eru

öllum landslýð löngu kunn.

Ég vildi aðeins mega vekja

athygli á því, án þess að það

yrði reiknað mér til hofmóðs og

stærilætis, að meðal smekk-

manna og sérfræðinga á bók-

menntir munu varla deildar

skoðanir um eftirfarandi: Rit

mín og ritgerðir af þessu tagi

eiga að andlegu fjöri, þrótti í

hugsun, frumleik, stílsnilld, mál

fari og heimsborgaralegri ein-

urð sæti á bekk með því, sem

höfðinglegast hefir verið skrif-

að hér á landi. Þau hafa haft

mikil áhrif á samtíð sína. Þau

hafa slitið vaðmálshömlurnar af

hugsun hinna yngri rithöfunda,

rifið ritháttinn upp úr stein-

runnum erfðavenjum og átt eigi

all-lítinn þátt í aukinni stílfág-

un og listrænna rithætti. .,Það

er gallenskur elegance yfir stíl

Þórbergs," sagði einn af fræg-

ustu rithófundum þjóðar vorr-

ar. Og dr. Stefán Einarsson seg-

ir: .,Það eru engar öfgar, þótt

fullyrt sé, að síðan á dögum

Fjölnismanna hafa íslenzkt mál

og stíll, einkum í lausu máli,

ekki tekið þvílíkum stakka-

skiptum, sem orðið hafa nú tvo

síðustu áratugi — í ritum þeirra

Þórbergs og Laxness fyrst og

fremst  ..."

Þessa kosti hefir þjóðin líka

kunnað að meta. Allar bækur

mínar, að einni undanskilinni,

hafa selst betur en flest annað,

sem hér hefir á þrykk út geng-

ið. Og ég veit ekki betur en

flestir telji þær í röð hins

skemmtilegasta og óvenjuleg-

asta, sem þeir eigi völ á að lesa.

Þessi eina bók, Alþjóðamál og

málleysur, sem illa seldist, er

samt sem áður skemmtilega

skrifuð, þar að auki stórfróðlegt

rit og þrungnari af rökum og

sönnunum en flest þau skrif,

sem maður á hér að venjast, í

landi, þar sem menn „kunna

svo mikið, en vita svo fátt".

Einn meginþáttur hennar er

einkarfróðlegur fyrir alla, sem

leggja , stund á málvísindi

enda sagði einn norrænufræð-

ingur við mig: „Ég var rétt orð-

inn esperantisti við lestur bók-

arinnar." Alþjóðamál og mál-

leysur fékk nálega undantekn-

ingarlaust góða dóma. Rolf Nor-

denstreng í Uppsölum endaði

langan ritdóm um bókina í

sænsku blaði á þessa leið:

„Detta referat kan ingen rátt-

visa göra át förf :s livfulla, med-

ryckande framstállning. Han ár

en verkligt god stilist, han ár

intelligent och kunnig."

í þessu ljósi sáu ritdómararn-

ir Alþjóðamál og málleysur,

þegar kom út fyrir myrkur

mannhatursins. En bókin seldist

illa af tveimur ástæðum: í

fyrsta lagi vegna þess, að hún

fjallaði um efni, sem fólk trúði

fyrirfram, að það hefði ekki

gaman að. í öðru lagi og fyrst

og fremst af þeirri ástæðu, að

útgefendurnir kunnu ekki frem-

ur en börn að útbreiða bækur.

Þetta var allt og sumt.

Einn þátturinn í þeirri höf-

undarstarfsemi minni, sem í

þessum kafla hefir verið gerð að

umtalsefni, er æfisaga mín og

lífssaga samtíðar minnar í eins

konar rómanformi, þó nánar

sagt: mitt á milli rómans og

sögulegrar frásagnar. Þetta bók-

menntafyrirbæri var óþekkt í

íslenzkum bókmenntum, þar til

fyrsta bindi þessa ritsafns kom

út vorið.1938 undir nafninu ís-

lenzkur aðall.

Þessi bók hlaut mjög góða

dóma, enda er hún efalaust eitt

af því bezta og kannski að sumu

leyti öllu öðru framar, sem ég

hef fært í letur. Ég held ég hlaði

ekki sjálfan mig óverðugu hóli,

þó að ég þegi ekki yfir því, að

hún sé listaverk að stíl og frá-

sagnarhætti, að persónur henn-

ar séu nokkurnveginn eins lif-

andi og sérkennilegar og guð

hafði gert þær, og að hún sé

spjaldanna millum gegnsýrð

af hárfínum húmör, sem ékki

hafi þekkzt í íslenzkum bók-

menntum fyrir mína daga. Bók-

in seldist ágætlega, þó að hún

kæmi út á einhverjum versta

tíma árs. Og ég held, að flest-

um, sem eitthvert nef hafa fyrir

hinar f íngerðari bókmenntir,

hafi þótt hún allt að því óvenju-

lega skemmtileg lestrar. Sér-

lega „litterer" maður, búsettur

suður í Kaupmannahöfn og

mjög brjóstumkenndur af

mannúðinni hér í norðrinu,

sem ein aðalsögupersóna bókar-

innar, hafði þessi orð um hana:

„Þarna hefir Þórbergur skapað

klassiskt listaverk."

Vera má þó, að einhverjum

hafi farið líkt við lestur þess-

arar bókar og heiðursprófess-

ornum, sem byrjaði að lesa Pan

í þýðingu Jón Sigurðssonar frá

Kaldaðarnesi. Hann lagði bók-

ina fljótlega frá sér og sagði:

„Þennan fjanda get eg ekki les-

ið."

Næsta bindi þessa ritsafns

heitir Ofvitinn og kemur út á

hausti komanda. Þá eru eftir

tvi. ,ða þrjú bindi, og verða þau

kannski merkust í þessu rit-

safni, ef allt skeikar að sköp-

uðu.

Loks vil ég hnýta því hér aft-

an við, að ég er kominn langt á

leið með að skrásetja endur-

minningar aldraðs Reykvíkings

um Indriða Indriðason miðil, og

auk þess er ég í þann veginn að

lúka við að færa í letur reim-

leikasögu eins sveitabæjar frá

því á 17. öld og fram á þennan

dag.

VI.

Hvað sýnist nú háttvirtri

f járveitinganefnd? Virðist henni

þetta yfirlit yfir ritstörf mín

réttlæta það gerræði, að rithöf-

undarstyrkur minn sé fyrst

stórlega lækkaður og síðan

þurrkaður burt af f járlögunum?

Ég þykist vita, að hún hafi til

hvorugs ætlazt, þega,r hún sam-

þykkti breytinguna á 18. grein

fjárlaganna. Ég þykist meira að

segja vera viss um, að henni

þyki slíkar aðfarir bæði

heimskulegar og mannúðar-

snauðar í garð eins af beztu rit-

höfundum þjóðarinnar fyrr og

síðar. Ég veit, að henni er eins

vel kunnugt um það og mér, að

slíkur fjandskapur gegn mann-

vitinu þekkist ekki í einu ein-

asta lýðfrjálsu menningarlandi

utan íslands. Og að óreyndu vil

ég ekki ætla henni það ábyrgð-

arleysi, að henni sé ekki ljúft að

kippa þessu aftur í lag og búa

svo um hnútana þegar á þessu

þingi, að slík vanvirða geti ekki

framar hent íslenzka menningu.

Ef til vill hefir undanlátssemi

nefndarinnar stafað að ein-

hverju leyti af því, að henni er

ekki nægilega ljóst, í hvers

konar stríði þeir veslings menn

standa, sem hafa valið sér það

hlutskipti að vera góðir rithöf-

undar. Ef-til vill hefir sá hugs-

unarháttur sumra manna villt

um hana, að bókagerð sé tóm-

stundadútl og að rithöfundur sé

því nokkurn veginn sams kon-

ar fyrirbæri og slæpingi.

Það er vandalaust verk og til-

tölulega áreynslulítið að rubba

upp óvönduðum bókum, þar

sem taka má burt annaðhvert

orð og hægt er að setja einhver

önnur inn af handahófi í stað-

inn fyrir þau, án þess að það

auki nokkuð á misfellur bókar-

innar. Slíkar bækur gæti ég

samið nokkrar á hverju ári.

En að skrifa vandaðar bæk-

ur, þar sem hver einasta setn-

ing, hvert orð, janfvel hvert at-

kvæði er hnitmiðað eins og

maður standi daginn út og dag-

inn inn við að hæfa með byssu

fimmeyring úr hundrað metra

fjarlægð, að skrifa slíkar bækur

er einhver sú versta og seinunn-

asta þrælavinna, sem til er á

þessari þrældómsins jörð. Og

aðeins þær bækur, sem eru þann

veg ritaðar, eru vandaðar bæk-

ur. Uppkast eftir uppkast,

breyting eftir breytingu, hrein-

skrift eftir hreinskrift, aftur

uppkast, ennþá breyting, að

nýju hreinskrift, einum átta,

tíu, tólf sinnum, þar til manni

loksins finnst maður hafa form-

að setninguna rétt, fundið hin

réttu orð, sett saman hin réttu

atkyæði.

Þetta er að vera góður rit-

höfundur. Þetta er að skrifa

vandaðar bækur.

Það segir sig sjálft, að slík

vinnubrögð taka geysilegan

tima, eru galeiðuþrældómur,

leggja á höfundinn látlaus

heilabrot, sem halda honum

undir afléttulausu oki allan dag-

inn og varna honum ósjaldan

svefns og værðar á nóttum, svo

að hann er jafnvel rekinn til að

setjast upp í rúmi sínu og skrifa.

(Hamsun og fleiri.) Venjulegur

vinnutími minn, eftir að ég

byrja að hreinskrifa fyrsta upp-

kastið, er frá klukkan sjö, átta

til níu á morgnana og heldur á-

fram til tvö og þrjú á næturnar,

með tveggja til fjögra stunda

hvíld að deginum og á kvöldin.

Frh. á 3. síÖu.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4