Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Alžżšublašiš

og  
S M Þ M F F L
. . 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Alžżšublašiš

						Sunnudagur,   13.   okt   1946.
ALÞÝÐUBLAÐSÐ
VORIÐ   1944   tók   ég   að
skrifa sögu Björns Jónsson-
ar    ritstjóra,   alþingismanns
og ráðherra. Ég hugði þetta
ekki svo miki.ð starf sem það
hefur reynzt. Ég hafði metið
Björn Jónsson mikils, hafði
lært það ungur. Ég hafði les-
ið  allt, sem um hann hafði.
verið skrifað   látinn,   og   ég
hugði,  að það mundi verða
mér tiltölulega létt verk, að
skrifa   um   hann   sæmilega
merka bók. En ég hafði. ekki
skyggnzt    nema    lítillega    í
þau gögn, sem vinna verður
úr, þegar ég sá, að margt sem
um hann hafði verið sagt til
lofs og lasts var sagt af mik-
illi yfirborðsmennsku.  Jafn-
vel þeir menn, sem hefðu átt
að vera honum gagnkunnug-
astir,    höfðu   hvorki    skilið
hann né þekkt til nokkurrar
hlítar, — eða þá að minnsta
kosti'    ekki  ; neytt     sinnar
þekkingar.   Ég   hef   raunar
rekið mig á svipað, þegar ég
hef   skyggnzt   í   lifsrök   o.g
skapgerð ýmissa okkar mestu
manna.   Stundum  hafa  þeir
smækkað, stundum stækkað
við   nána   athugun.   Og   ég
leyfi mér að halda því fram,
að   ýmsir   menn   hafi.  veriið
stórum stækkaðir á kostnað
Björns Jónssonar eða kann-
ske hann frekar smækkaður,
hann afsakaður, þar sem engr
ar afsökunar var þörf. Ég hef
ekki fundið neitt það í fari
hans, sem ég get talið bera
vott  um þá bjartsýnu  yfir-
borðsmennsku og þá ófyrir-
lei.tni,     sem    hefur    komið
fram í umsögnum andstæð-
inga hans og jafnvel hjá sum
um vinum þessa stórmennis.
Saga okkar öll frá" 1874 hef-
ur verið skrifuð af furðulegri
grunnhyggni, og ég fullyrði
það,  að  bók mín um Björn
Jónsson muni. breyta þar stór
lega   hlutfölluum   manna   á
milli. Ég hef sannprófað* að
samfylgd   Björns   Jónssonar
við Magnús Stephensen hef-
ur  verið   stórlega  misskilin,
og þ,á ekki síður framkoma
hans í símamálinu, og skal ég
þó taka það fram, að ég hefði
þar verið honum mótsnúinn
og eindreginn fylgjandi hans
0H!0§ISr -
Björn Jónsson er að minnsta
kosti á tímabilinu frá 1874
— 1905 sá maður í stjórnmál-
um okkar, sem víðsýnastur
er, mestur hugsjónamaður og
um leið raunsæjastur. Og
mörgum óútmálanlegum og
stórbrotnum myndum hafa
íslenzkir alþýðumenn brugð-
ið upp af honum fyrix mér —
ekki sízt prentarar hér í bæn-
u'm og þeir menn er ég kynnt
ist vestur í Barðastrandar-
sýslu í vor og töldu það auð-
heyrilega mesta sæmd sína í
lífinu, að verða til þess að
greiða tveim sinnum at-
kvæði til alþingis Birni Jóns-
syni, sem ég heyrði. í æsku
kallaðan af móði, aðdáun eða
gremju, en aldrei af lítilsvirð
ingu: Ísafoldar-Björn —
einstaka sinnum helvítið
hann Ísafoldar-Björn, en ekki
siður blessaðan karlinn hann
Ísafoldar-Björn.
Björn Jónsson var fæddur
í Djúpadal í Austur-Barða-
strandarsýslu hinn 8. október
1846. Hann var af ágætum og
vel menntum bænda ættum
þarna vestra, þar sem þrosk-
aðist á 19. öld mafgt afbrigða
fólk að gáfum og skapferli,
og alþýðumenning stóð með
ágætum blóma, enda menn-
ing og góðir eiginleikar orðn-
ir mjög kynfastir í ýmsum
ættum, sem svo höfðu saman-
tvinnazt við hjúskapar-
tengsli. En hin afar ljósu og
ákveðnu festumerki í svip-
fari Björns Jónssonar, virð-
ast mér hafa verið alger sér-
kenni í hans ætt, og þá er ég
í vor hitti systur hans, Júlí-
önu, sem heima á á Patreks-
firði hjá dóttur sinni Helgu
og manni. hennar, Ara Jóns-
syni, varð mér starsýnt á ætt-
armörkin og þá varfærnu
tign, er var í öllum svörum
og framkomu þeirra mæðgna.
Barðastrandarsýsla    þykir
SIÐASTLIÐINN þriðju-
dag, 8. október, voru hund
rað ár liðin frá fæðingu
Björns Jónssonar ritstjóra,
hins skelegga baráttu-
manns í sjálfstæðisbaráttu
þjóðarinnar á síðustu ára-
tugum nítjándu aldarinn-
ar og fyrsta áratug hinn-
ar tuttugustu. I tilefni af
því hefur Guðmundur G.
Hagalín rithöfundur sent
blaðinu grein þá, sem hér
birtist; en Guðinundur er
nú að undirbú'a ítarlega
ævisögti þessá þjóSkunna
bíaðamanns og stjórnmála
manns.        • ¦. :¦'
ég þori að segja það fullum
fetum, að það er umtöluð
stefna þeirra Jóns Sigurðs-
sonar, sem Björn Jónsson
heldur fram i blaði sínu. Þá
er við höfum náð þvi fyrsta
stigi stjórnfrelsis að hafa
fengið okkar stjórnarskrá, þá
er höfuðatriði'ð þetta: Að
sýna og sanna í verki, að við
séum menn til að sjá okkur
meðal annars spíritisminn og
bannmálið. Hann mun — eft-
ir því, sem ég veit bezt —
hafa kynnzt bannmálinu fyr-
ir aðgerðir vinar síns, Einars
Hjörleifssonar Kvarans, og
Einar sagði mér það á sein-
ustu árum sinum, að ekki
hefði Björn Jónsson gert það,
er 'hann gerði fyrir spíritism-
ann, af ihnri þörf á sönnun-
um, heldur fyrir þær sakir,
að hann hefði talið það
mundu hafa óendanlega mik-
ið lífsgildi, jafnvel gerbreyta
veröldinni, ef allur þorri
manna festi trúnað á annað
líf vegna sannana spírit.ism-
ans. Þá var bað bannmálið.
farborða, en siðan, þegar sáji>ao er'víst allra meining og
sigur   sé   unninn,  þá   gerum
við miklar kröfur um sjálf-
stæði  og  sjálfræði.   Sumum
þótti   Björn   nokkuð   náinn
fylgismaður Magnúsar Steph
ensens     landshöfðingja,     og
töldu   ýmsir,   að   þar   hefðu
nokkur     áhrif     áuglýsingar
stjórnarinnar   í   ísafold,   en
sannleikurinn mun hafa ver-
ið, að þeir Björn og Magnús,
sem var hinn ágætasti mað
mál, að það hefði ekki náð
fram að ganga, ef Björn Jóns
son hefði þar ekki verið eins
harðfylginn og hann var, og
er þó óhætt að segja, að þar
var þjóðfélagsþegninrí; en
ekki einkamaðurinn Biörn
Jónsson að verki. Eg minnist
þéss gerla, að þá heyrði ég
fyrst talað nokkuð að ,ráði
um Björn Jónsson, þegar
tveir menn komu til Lokin-

mikla andstæðings, Hannesar erfið yfirferðar> en ekki
Hafsteins. Þá hugði ég banka- ] fannst mér mjög til um. það;
mahð ems konar afsakanleg neldur varð eg þeim mun
elliglóp manns, er langan atti; hressari sem eg for Gftar á
vinnudag og margar vihnu-  hestbaki um hin fagurgrónu
ill
og
Björn Jónsson
á efri árum.
nætuf að baki. En þar breytt
ist svo skoðun mín við nána
athugun, að mér varð það
mikið vandamál. Ekki þaf
fyrir, að ég sæi. Björn Jóns-
son bera þar sigur af hólmi
sem sannandi hvert sitt á-
kæruatriði, heldur af þeim
qrsökum, að hann var vissu-
lega í góðri trú og hugðist
láta eitt yfir alla gangá —
sjálfum sér til mikils sárs-
áuka. Ég hef sem sé við nána
athugun. á öllum.. gögnum í
málum Björns Jónssonar séð
það,"sið þarna var máðúf^ s'ém
aldrei. hafi viljað nema'ível,
einn hinn mésti persónuleiki,
sem' þjóð vor hefur- nokkurn
tíma eignazt, ekki glaður bar-
dagamaður, heldur bardaga-
maður sem þarðist eingöngu
af þörf góðs málstaðar, en
bitu „vopn svo vel, að ekki
dugðu andstæðingum oft
og tíðum áðrar bfynjur
en ;: ¦ ibortryggni , og . ósann-
i,nda,i jog;; ég: segi. það• - hik-
íaúst pg mun.jsíð.ar sanna það
í bók m.ihni, svo að heimskir
menn einir saman munu þar
bera brigður á, sér til mikils
ama og mér til mikillar en
sjálfsagðrar    tímatafar,     að
og anganríku lönd vestur
þar. Og duttu mér oft í hug
orð Grelaðar, þá er hún sagði,
að betri væri ilmur úr grasi.
að Hrafnseyri en annars stað-
ar við Arnarfjörð. Nú hafði
ég mestan hug á ilmgresi
aústursýslunnar, og vist er
um það, að óvíða á landi hér
mun ilman meiri 'en í Gufu-
dalshreppi. Djúpadalur er þar
engin undantekning, skógi
vaxnar hlíðaf, þegar þú kem
u'r í og ferð úr þessum dal, en
í dalrium sjálfum eru sléttar
grundir og lygnir silungshylj
ir; en bfött fjöll og hnarreist
allt um kring. Það var eins og
náttdöggvuð og ilmþrungin
nýja öld valds og vegsemd-
af. Ég skii ekki í því hrossi,
hvað sem manneskjunni líð-
ur, sem getur svo látið sér
hverfa land Djúpadals, að
það líti ekki vi.ð og gneggi
hátt, og svo var um hross
Friðriks vinar míns og fylgd-
afmönns, og óvenju óstýrilát-
ir vórú þeir, hestar Halldórs
ffá Kirkjubóli, sem raunar
kunna að hafa gneggjað eft-
ir blómlegum byggðum Borg
arfjarðar, því að þaðan voru
þeir   komnir.    En    fulltrúi
ur, muni hafa verið sammála . hamra, Kristinn á Núpi, mik-
um það, að haldið væri fast
á fjármálum landsins og ekki
látið skeika um horf þjóðar-
skútunnar. Þó gerðist Björn
Jónsson andstæðingur Magn-
úsar, þegar honum þótti um
oí gæta þröngsýni um nauð-
synjamál íslands, og lét hann
þá   bitran   brand   sinn   ekki
síður    sniða    einkenniskápu
konungsfulltrúa   en   annarra
manna. Virðist mér, að hann,
Tryggvi Gunnarsson og Arn-
ljótur Ólafsson, sem of lítið
hefur   verið   um   ritað,   hafi
verið einna mikilfenglegastir
fulltrúar íslendinga i stjórn-
málum á áratugunum næstu
eftir   að   Jóns   Sigurðssonar
missti við, og engu ómerkari
en  Benedikt  Sveinsson,   svo
mikill eldhugi sem hann þó
var. Björri var mikill og dug-
andi    stuðningsmaður    allra
samgöngumála, og menn geta
séð   af   alþíngistiðindum  frá
1879    hver    stuðningsmaður
bókmennta    hann    var,    en
um leið framkvæmda Torfa í
Ólafsdal.  Raunar.er það  og
auðsætt  af  blaði  hans,  ísa-
fold,   hve  mikils   hann  mat
Torfa, og þá ekki siður braut-
ryðjendastarf    þeirra    Geirs
gamla   Zoéga   og   Markúsar
Bjarnasonar, og skil ég ekki,
að jafn stórhuga menn og ís-
lenzkir   útgerðarmenn   skuli
Rússíá og Gísli vélstjóri voru
komnir undir sælan væng
Máríu sinnar, þegar við Frið-
rik og Halldór nutum þess
sama ilms og verið hafði afl-
vaki fegurðar- og gróðrar-
þrár drengsins, sem lagði
ungur ást við glitgróður jarð-
ar og ilman íslenzkrar tungu.
Ég verð nú að fara fljótt
yfir sögu, enda þykist
hafa gefið nokkra hugmynd
um það, sem koma skal, þá
er loks kemur sú bók frá mér
um   Biörn  Jónsson,   sem  er ekki hafa reist Birni Jónssym
orðin mér erfitt, en þó óút
máanlegt viðfangsefni.. Faðir
Björns Jónssonar var unn-
andi bókvísi og þjóðlegra
mennta, og ég er ekki í nokkr
um vafa um það, að umhverf-
ið og áhrif breiðfirzkrar
menningar hafa haft geysi-
mikil áhrif á hinn tilfinn-
ingarika og gáfaða dreng.
Ég mun ekki að þessu smni
dvelja mikið við hina ytri at-
burði í ævi Bjöfns Jónsson-
ar. En eftirtektarvent er, að
honum sækist seint háskóla-
námið, þrátt fyrir það, þó að
honum hafi vegnað hið bezta
við stúdentspróf. Og mér
virðist ekki erfitt að skilja-
þetta. í Kaupinhöfn kemst
hann fljótlega í náið samband
við Jón Sigurðsson og verður
þegar svo hrifinn af hugsjón-
um hans og hugmyndum um
framkvæmdir á Islandi, að
það tekur hug hans nær all-
an. Það er upplýst mál,. að
með fullu ráði Jóns Sigurðs-
sonar stofnar Björn Jónsson
blaðið ísafold, og Jón bein-
línis útvelur hann sem blaða-
^og forustumann á íslandi, og
veglegan varða, ekki sízt þeg-
maður    og    virðulegur,
hinn      ágæti      fræðari
mmn    síðar    meir,    Ólafur
Ólafsson kennari. úr Hauka-
dal,   annar   mikill   andstæð-
ingur     Björn    í    sjálfstæð-
ismálinu,    hinn    eindreginn
fylgismaður hans á hverjum
vettvangi — o.g báðir jafn-
miklir eldhugar. Siðar — það
er að segja á næsta sumri,
gafst mér svo kostur á að sjá
og heyra Björn Jónsson, og
er mér hann ógleymanlegur.
Hann    lét    senda   til   föður
míns, sem eins af sínum fáu
fylgismönnum i hreppnum —¦
og fékk ég að fara til Þing-
eyrar,   þá   á   tíunda   ári,   til
þess að hlusta á Björn Jóns-
son.   Er   mér   hugstætt  bros
hans, sem allt í einu litkaði
og lýsti hinn annars nokkuð
harðlega  svip,  ög eins  hitt,
hve léttilega hann meðhöndl-
aði  hina  ágætu  menn,  sem
þarna voru til andmæla. Síð-
an  naut  ég þeirrar  að  mér
fannst einstæðu virðingar að
sitja ásamt föður mínuni til
borðs   með   þessum   manni,
sem sumir töldu óalanda og
óferjanda öllum biargráðum.
Og að slíkur maður klappaði
manni   á   kollinn  —  þvílíkt
undur! Og brosið hans þá!
Annars hef ég síðar orðið
þess visari, bæði aí frásögn
Þorsteins ritst:jóra Gíslasonar'
og Bjarna Jónsscnar alþingis-
ar  tekið  er  tillit  til  áhuga manns frá Vogi, auk athug
hans      fyrir      hafnarmálum
Reykjavíkur.
Hvernig mátti það svo
verða, að slíkur eldhugi sem
Björn Jónsson var. skyldi
andstæour simamálinu? Ég
hygg, að þar hafi verið mikill
og   jafnvel  meiri  þáttur   en
unar á ísafold, að 'það var
síður en svo, að Björn væri
fljótur til að. taka afstöðu
gagnvart . hinu svokallaða
ii.ppfcasii.Hann athugaði það
mál. vel og yandlega, en var
svo betri en enginn, þegar til
kom. Um átök hans í ýmsum
fram   kemur   í   skrifum   unvþeim málum, sem hann varð
iriálið óttinn við Stóra nor-
ræna — hið mikla danska
fyrirtæki, sem hann hugði
mundi binda íslenzku þjóð-
ina i báða skó. Hins vegar
mun hann hafa litið svo á, að
loftskeytatækjunum mundi
óðum miða til framfara, og
mundi þar. kostnaðurinn
verða hverfandi litiil, þegar
fram i sækti. En það hefur
nú sýnt sig^ að.ennbá hafa
ekki loftskeytin ú'trýrnii^ím-
árium, og muhdú fáir vilja
án. hans.,vera.,tEn.hver er líka
sá, sem hafi rétt fyrir sér i
öllúm" gf einuiri? '
Þau^mál, sem menn skipt-
ust ekki um ef tir póiitiskum
flokkalmum, en Björn Jóns-
son   situddi   af   alefli,   voru
vinsælastur og frægastur
fyrir, eins og til dæmis jarð-
skjálftamálinu, hef ég fengið
svo undraverðar en þó sann-
ar sagnir, að mér þykir ekki
gegna furðu, þó að ekki yrði
Björn Jónsson gamall maður.
Duftu mér í hug.orð úr forn-
sögunum: Og þá. hamaðist
hann.
; ¦ Loks kem ég að :ráherra-
tigninni og bankamálinu.
Víst er, að .þanpig yar ráð-
herratigriirivtil kbririri- '¦—' feins
og Einar Hjörleif sson Kvaran
segir, enda ber hpnum þar
saman við Bjarriá frá Vogi.
Hitt var svo annað mál, að
þá er út í ráðherradóminn
kom, mun Björn Jónsson hafa
I            Framhald á 7. síðu.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8