Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Vķsir

og  
S M Þ M F F L
. . . . . . 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Vķsir

						JÓLABLAÐ VfSIS
15
f-^étur Aón-áion Ud -^tökhum
Jólin fyrr ocj
„í heiðnum og í helgum sið,
á horfnri og nýrri  öld,
ítar hafa  halchð
heilagt  jólakvöld."
Gr. Th.
_________        r
Forfeður vorir, sem komu
hingað „austan um hyldýpis
haf", og námu hér lönd fyrir
-meira en þúsund árum, voru'
nefndir Asatrúarmenn, því
guðir þeir, sem þeir tignuðu
og tilbáðu voru nefndir Æs-
ir. Landnemar þessir reistu
sérstök hús, sem þeir nefndu
„hof", þar geymdu þeir líkn-
eski af guðum sínum, sem
þeir nefndu goð. Á vissum
tinium fóru fram helgiat-
liafnir i hofunum, nefndust
það blót. Athöfnum þessum
stjórnaði jafnan rikasti
hóndinn í hverju byggðar-
lagi eður héraði, enda var
hofið jafnan á bæ þess höfð-
ingja. Höfðingjar þessir
nefndust hofgoðar, eður að-
eins goðar. Ríki þeirra nefnd-
ist goðorð.- Goðarnir voru
tvennt í senn, veraldlegir
héraðshöfðingjar og and-
legir leiðtogar " goðorðs-
manna sinna, sama sem
prestar. Orðið goði gæti ef
til vill þýtt „guðsmaður".
Ásatrúarmenn héldu þrjár
stórhálíðir ár hvert i hofum
sinum. Hátíðahöld þessi
nefndu þeir blót. Eitt var að
veturnóltum, Iiaustblót, ann-
að að miðjum vetri, þorra-
blót, hið þviðja að sumar-
málum, vorblót. Miðsvetrar-
hátíð var mesta háti'ð ávsins,
það nefndist og jólablót.
Miðsvetrarnóttina, sem var
jólanótt ásatrúarmanna köll-
uðu þeir „Hökunótt" eður
„Höggunótt".
Að miðjum vetri var blót-
að til árs og friðar, þ. e. til
góðæris og friðar i landinu.
Freyr var þá mest tignaður
og tilbeðinn því hann var ár-
sældaguðinn.
Hátíðarnafnið „jól" er af-
ar fornt og komið hingað til
íands með landnámsniörin-
unum. Eftir að ásatrúin varð
að rýma fyrir kristnum
kenningum' og trújaf'st.eínumf
lyo á íslandi sem á öðrum
Norðurlöndum, smá fjTntist
yfir og gleymdist margt af
liinum heiðnu síðum og \Stúf
^rskoðunum forfeðfanna.
Nýir kirkjusiðir.skipuðu þá
öitdvegvð-r-huguin þjóðanna
méð        tíðasöng       sínvmi,
klukknahringingum og ann-
arri viðhöfn.
Kristnu þjóðirnar héldu
enn þrjár stórhátíðir á
ári hverju, eins og hinir
heiðnu forfeður þeirra
höfðu gjört, og enn hét hin
mesta þeirra jó/a-nafninu.
En nú voru jólin haldin urn
það bil mánuði fyrr að vetr-
inum eri áður hafði verið,
sem sé þrem nóttum eftir
sólhvörf. Og þá haldin sem
fæðingarhátíð           frelsara
mannanna.
Jólin voru því í" tvennum
skilningi haldin beilög, sem
ljóssins, frelsisins og friðar-
ins liátíð. Hin vermandi og
lýsandi sól hóf þá hækkandi
göngu sína með degi hverj-
um; og hin andlega og himn-j
eska sól rann þá upp á nóttu,
til þess aldrei framar að
ganga til viðar, Mönnuhum
var frelsari fæddur. Enda
kölluðu kristnir menn jóla-
nóttina líðum „nóttina
helgu". Til nálægs tíma trúði
samt gamalt fólk því líka að
tíðarfar næstkomandi árs
mundi likjast allmjög jóla-
nóttarveðvinu.
Á'öllum öldum, sem liðnar
eru síðan kristni var löglek-
in á landi hér, hafa jólin ver-
ið árleg öndvegishátíð á
hverju byggðu bóli þjóðar
vorrav, svo i hreysum kot-
unganna sem í stórhýsum
höfðingjanna. Viðast, ef ekki
alls staðar, var allt gert," sem
mögulegt var til þess, að
heilaga jólabarninu yrði
fagnað sem allva bezt, eftiv
því sem allar aðstæður frek-
ast leyfðu. Þótt veitingar til
mannfagnaðar, ytri viðhöfn
og skreyting félli mjög i ó-
líka bluli, var þó hin innri
lotníng og tilbeiðsla með lik,-
um hætti hjá fátækum séni
ríkum, æðri sem iægri.    ^
Margur kotunguflnn mun
ofthafa hugsað, er¦.lvann lifði
og vakti nóttina helgu, eitt-
hvað á þessa leið: „Hvert fá-
lækt hveysi höll nú er, þv.í
guð er sjálfur gestur hér.
Halelúja." Já, jafnvel• árum
og öldum áður en þessi fagrá
hugsuu var bundin „ljóðstöf-
;um."  '     . _      '
Með líðándi öldum og ár-
•um bBeyfasi.stöðugt lifnað-
arhættir þjóðanna. Síðast-
liðin öld hefir þó verið mik-
ilvirkust á þvi sviði, eink-
um síðustu 50 árin. Næstum
er eins og sumum gömlum
mönnum finnist tíðum, að
þeir séu allt i einu heillaðir
inn í einhverja töfrandi álf-
heima. Flest er orðið nýtt:
húsin, heimilin, tízkan. Jóla-
hátíðin hefir ekki heldur
orðið ósnortin af byltingum
tízkunnar. Sízt ber að neita
þvi, að hið ytra er þar fjöl-
margt til mikilla umbóta,
sem að sjálfsögðu stafar að
miklu leyti af bættum efna-
hag þjóðarinnav. Eitt er þó
enn óbreytt, sem sé það, að
nokkru fyrir jól ár hvert er
hafinn undirbúriingur há-
tíðahaldsins á jólunum og
undirbúningnum íiágað á
ýmsan hátt eftir efnum og
ástæðum manna, bæði til
sveita og kaupstaða, og f jár-
framlög í því skyni ekki
skorin við ne'glur, víðast
hvar. Um það skal ekki f jöl-
3rrt meira héf, en vikið nokk-
uð að því síðar.
A bernsku- og unglingsár-
um þeirra, sem nú eru konm-
ir til allhárrar elli var líka
reynt að búa- sig undir það
eftir föngum, að sem flestir
gætu átt gleðileg jól. Skal nú
reynt að minnast þess að
nokkuru og líta þá til baka
um sjötíu ára tímabil.
•Fyrir og um 1874 var á f áu
vðl, til sveita á landi hér
mannfagnaðar, sem nú e
hversdags róttir á hverju
byggðu bóli umland allt, sVo
sem kaffi, sykur, hveiti og
hrísgrjón. Útlendir dúkar
og álnavara — sem einu
nafni kallaðist þá „kram" —
voru ærið sjaldgæfir munir.
Stígvélaskór, sem þá nefnd-
ust svartir skór eður dansk-
ir skór ¦— sáust ekki nema
á höfðingjum við hátíðleg
tækifæri, að minnsta kosti
ekki í útkjálkasveitum
landsins sbr. „Selskinns-
skórinn og stigvclið", ;k,y#;ði
Jóns, Þ. Thoroddsens, Kh.
1919 bls. 301.; Flest öll sveita-
heimili urðu að bjargast við
heimafengin gæði og 'fáir
húsbændur vanræktu að búa
heimili sitt undir jólahátið-
ina svo vel, sem ástæður
leyfðu. Hvarvetna vál* tó,-,
ska|5arvinna sótt af miklu
kappi dag hvern að vetrin-
um, en aldrei þó sem næstu
vikuna fyrin jói, því á jól-
unum þóttil æskilegast, að
hver heimilismaður eignað-
ist  að  minnsta  kosti   eina
nýja flík, þótt ekki væri
nema sokkar, fallegir vettl-
ingar eður, eg tala nú ekki
um ef piltarnir eignuðust
nýjan, danskan, rósóttan
vasaklút eður hálsklút, og
stúlkurnar fallegan herða-
klút. Slikt voru fágætar jóla-
gjafir hjá fátæklingum á
þeim árum. Oftast voru öll-
um gerðir nýir skór fyrir
jólin („jólaskór"), skyldu
þeir vera úr svörtu skinni
með hvítum eltiskinns-
bryddingum eður, að
minnsta kosti, með hvítum
eltiskinnsþvengjum. Enginn
mátti verða útundan, því þá
fór hann eður hún i jólakött-
inn eður klæddi jólaköttinn,
sem kallað var. — Jólakött-
urinn   var   n.l.   meinvættur
baðmullargarni, var það
nefnt ljósagarn, það fluttist
í verzlanir.
Á árum þeim, sem hér um
ræðir, fluttist hvorki hveiti-
mjöl né hrísgrjón i vei'zlan-
ir hér á landi svp nokkru
verulegu næmi. Kornvörur
þær, sem þá flutlust voru
rúgur og bankabygg, sem þá
nefndist grjón, og svo li^ils-
háttar af heilum baunum,
ertum.
Mjög var kornvaran af
skornum skammti alls stað-
ar, og lítill hluti af matföng-
um heimilanna. Nokkuð var
þó til á hverjum bæ af þeirri
vöru, að minnsta kosti það,
sem nægði til þess að gera
nokkurn ílagamun á stórbá-
tíðum    og    tyllidögum,    en
ein í kattarlíki, sem vitjaðij injög foru þær bir^jir eftir
ínannabyggða um jólaleytið öðrum efnahag heimilanna.
og gleypti þá   hvern   þann, AIIs staðar var þá venja að
sem ekki var skrýddur ein-
hverri   nýrri    jólaflik.    Ein
gera stórar og þykkar rúg-
mjölskökur fyrir jólin, „jóla-
nauðsynin var enn, sem kökuv", eina handa hver^um
mönnum var að sönnu ekki^heimilismanni. Á Norður-
sjálfrátt að bæta úr, sem sé.ian(ii mun hafa verið alsiða
hagstæður þurrkdagur rétt ag gera SVonefnd „laufa-
fyrir jólin, sem þá nefndist ^ hrauð" til jólanna.Voru þau
>,fátækraþerrir".    Þá    voru gerð  ur rúghvéiti, og  höfð
þvegin og þurrkuð föt þau
sem í skyldi klæðast á að-
fangadagskvöldið. Víða var
næfurþunn, voru þau gegn-
skovin með ýmsu vósaflúri,
síðan vovu þau soðin i tólg
þá líti^ð um spariföt, og fátt j 0£? svo bökuð. Litt þekktist:
Vestfjörðum. Viðl
oru gerðar lumml
dptafötum hjá fálækl
allir hlulu sjálf- :
sagt að búast beztu fötum'ur ur fjnu bankabyggsmjöl!
sínum, tárhreinum; á að- j tn j)ess a« gefa með jólakaff-
fangadagskvöldið, áður en ;nu. yoru þær bakaðar á
taka skyldi cá móti heilaga' siórUm pollbotni eða þunnri
jólabarhinu með huga og járnplötu yfir hlóðaeldi. A
hjarta á komanda nöttu. |einstökum efnaheimilum
Svo varð að undivbúa.þekktust þó steikarapönnur
Ijósadýrðina.   Næstum   alIsrog   vöpplujárn,sem     notuð
slaðar voru þá notaðir lýsis-
lampar (koluljós) til sveita
á kvöldvökum, en kertaljós
þóttu þó fínni og fallegvi, en
vovu við bakstur. Flestallir,
þótl fátækiv væru, veyndu að
eignast lítið eitt af kaffi-
baunum    os*    svkri,     helzt
einkum    voru    það    heldri ikandís,   lil   jólanna,   sömu-
menn sem efni höfðu á að
veita sér þann-munað dag-
lega. Öll kerli voru þá beima-
gerð tólgarkerti. Vaxkcrli
fluttust ekki fyrr en löngu
siðar.
Víðast hvar var reynt að
eignast svo mörg kevti til
heimilisins-, að hver -heiinil-
ismaðúr 'gæli.:. eign"ast' eiti
kerti á aðfangadagskvöld-
ið. Víða; -vorit' til: kevtaform,
annað hvort úr gleri eður
blikki, sem kerti voru steypt
í, sums staðar voru steypl
svonefnd strokkkerti. Rök-
in, kveikirnir, voru úr hvítu
leiðis dálilið af „toppa-mel-
ís", sem skafinn var yfir
lummuriialr, pönnukökurn-
ar og vöpplurnav. Súkkulaði
þekktist að sönnu, en mjög
sjaldgæft vav, að það væri
haft til mannfagnaðar á
þeim árum. Hins vegar
munu margir hafa geymt
biviinivírislár, lil að gæða séif
og sinum á, saman við jóla-
kaffið. Atls stdðav'var soðið
hangikjöt til jólanna, os|
ætíð. hið Jjezta, senj til var^
svo sem af völdum sauð eður
annarri vænni kind. Á
mannmörgum        heimilum
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48