Morgunblaðið - 01.11.1919, Page 1

HOBfiTOBUSIS
7. árgangur, 1. tölublað
Laugardag 1. nóvember 1919
GAMLA BIO
Fanginn
frá Erie Contiy
Sjónleikur í 4 þJtr. eftir Fr.tz
Magnnssen.
Aðalhl.v. leiknr
danski kvikmyndakonungnrinn
Olat Fönss
og fl iri úrvalsleikarar Dana.
2 sýningar í kvöld er byrja
kl. 8‘/4 og 9Va.
Nýkomið:
GIPS fy rir myndhöggvara og ti 1
ýrnsra annara nota.
G. EIRÍKSS, Reykjavík.
Luxemburg.
Stórfurstaríkið Luxemburg rr
lítið land, að rins 258(5 ferkílómetr-
ar, og ílniar eru þar um 260,000.
pó hafa öldur stórra viðburða skoll-
ið á ríki þessu — sérstaklega 1867
— og' enn er það ekki úr sögunni.
Ilinn 25. febrúar 1912 settist
prinsessa María Aðalheiður í stór-
furstahásœtið í Luxemburg. Hafði
þá áður gengið í miklu stapjri um
það, hver retti að hljóta þann lieið-
ur. pví að annað en lieiður gat það
tæplega talist. María Aðaiheiður
fékk ekkert vald. pað var gamli
Ktjórnmálamaðurinn Poul Evselien,
sem öllu réði í landinu og hafði ráð-
ið síðan 1888.
Svo kom stríðið. Og 2. ágúst 1914
tóku hersveitir Vilhjálms pýzka-
landskeisara ríki Maríu Aðallieiðar
herskildi.
Frakkar voru vissir um það, að
stórliertogaynjan vreri mikill vinur
pjóðverja, og- enginu gat búist við
]>ví að Luxemburg, sem eigi hafði
nema 250 hermönnum á að skipa,
mundi gera neina tilraun í þá átt að
verja pjóðverjum innför í laudið.
Eu franska stjórniu hafði búist við
því, að Luxemburg mundi mótmæla
innrás pjóðverja. Og við því liöfðu
víst flestir búist af svo reyndum og
glöggum stjórnmálamanni eins og
Ifoul Evshen var.En hvort sem held-
ur er, að haun hefir vi'rið viss um
það að pjóðverjar flnundu sigra,
eða þá að hann hefir orðið að
beygja sig fyrir vináttu og aðdáun
stórhertogaynjunnar á pýzkalandi,
þá lét liann það vera að mótmæla.
Vakti það mikla gremju í Frakk-
landi og Belgíu. Og sú grem ja magn-
aðist síðar vegna framkomu stórher-
togaynjunnar. Ilún liélt stórar veizl-
ur keisaranum til virðingar og
fagnaðarsanikomur voru haldnar
) höll henuar í livert skit'ii sem pjóð-
verjar iinnu einlivern stórsigur.
pessi íramkoma heuuar vakti einnig
mikla gremju í landinu sjálfu, sér-
staklega hjá þeim mönnum er vildu
að ríkið væri sjálfstætt, en óttuðust
að pjóðverjar mundi gleypa það,
Ofan á þetta bættist svo sultur og
seira og þegar Poul Eysclien dó —
í október 1915 — hófust miklar deil-
ur innanlands.
María Aðalheiður fól þá st.jórn-
ina manni þeim er dr. Loutseh lieit-
1r. Hann lenti þegar í ónáð hjá
Uieiri Iduta þingsins og rauf það því
11. nóvember 1915. Ilófst þá hin
harðasta kosni'igflbarátta milli
>iframleiðenda“ og „neytenda“.
hiiili bæncla og borgarlýðs. Úrslitiu
hrðu þau, að sveitiruar Icusu bæuda-
Úokksmenn á þing.eu bæiriiir frjals-
'yiubi menn og jaluaðaiiuenn, sem
v°)'u andstæðingur stjóniarinnar.
í«y á þmg voru þá vaU’lir 27 viustyu
* ,
p 1
menn og 25 liægrimenn, en þar sem
einn af vinstrimönnum, Le Gallais
var brezknr konsúll, gáfu pjóðverj-
ar ekki leyfi til þess að bann sæti á
þingi og urðu flokkarnir þá jafnir.
/■ rangurinn var sá, að Loutsch hafði
ekki fjárlögin fram og enda þótt
María Aðalheiður styrkti stjórnina,
varð hún að segja af sér í janúar
1916. Eftir mikið stapp mvndaði
svo Thorn nýja stjóru í febrúar —-
samsteypustjórn. Fékk hún lialdið
völdum í rúmt ár, en í apríl 1917
varð liann þó að segja af sér vegna
óánægju bænda og jafnaðarmanna.
Og þá hófst enn snörp dcila um
völdin. Að lokum fékk Kauffmann
myudað nýja samsteypustjórn í of-
anverðiun maímánuði. Hafði hann
áður verið fjármálaráðlierra í ráðu-
neyti Tliorns.
En hér verður að geta eins at-
viks, sem kom fyrir, þá er Thorn-
ráðuneytið hafði sagt af sér og ráð-
herrarnir voru gengnir af þingfundi
pá reis upp jafnaðarmaður, seln
líka heitir Thoru, og stakk upp á
því að þingið skyldi senda ráss-
neskn stjórninni samfagnaðnrskeyti.
Var það að vísu felt en með litluin
atkvæðamun, 26 atkvæðum gegn 20
— fimtn greiddu ('kki atkvreði. En
eft i r þetta óx jafnaðarmöunum
fylgi, og við kosningarnar í ágúst
1918 inuui þeir sigur á frjálslynda
flokknum í borgmmm. Að vísu
urðu hregi'imenn sterkastir í þing-
inu þii, en þeir liöfðu ekki meiri
Iduta. í september myndaði Erail
Reunter nýtt ráðiuieyti.
Vinsá'Ulir Maríu Aðalheiðar fóru
ii.lt al' þverrandi og versnaði þó stór-
um er systir hennar trúlofaðist
Rupprcelit ríkiserfiiigja í Bayern.
Og þá er vopnahlé var samið fengu
stjórnbyltingamenn í Luxemburg
byr í seglin. í desember 1918 var
þegar svo kornið að Reuter varð að
ráða stórfurstaynjunni að koma
hvergi nærri stjórnarstörfum og
reyna ekki að hafa nein álirif á þau.
Ilún fylgdi því ráði og það var op-
inberlega tilkynt. Og þá brá stjórn-
in á sitt ráð og reyndi að koma sér
í mjúkinn við bandameun, meðal
aimars með því að segja upp toll-
sambandinu við pýzkaland.
En þegar eftir nýár 1919 fóru
að heyrast hávœrar raddir um það,
að María Aðallieiður retti að segja
af sér. Og 9. janúar kom Robert
Brasseur, foringi frjálslynda flokks-
ins, fram með tillögu í þinginu um
það, að skora á stóríurstaynjuna
að leggja niður völd, vegna þess að
vinátta hennar og pjóðverja vreri
stórhættuleg fyrir landið. Varð þá
gauragangur mikill í þingsalnum
og lauk með því að forscti og allir
hægrimenn gengu af fundi.
Frjálslyndi flokkurinn og' jafn-
aðarmenn Iiöfðu þá ekki nema 24
atkvæði í þinginu af 52. pó fengu
þeir því framgengt 11 janúar, að
lýðveldi var að forminu samþykt,og
-.elferðarnefnd var skipuð, En hinir
] rír meun úr frjálslynda t'lokknum,
sem í liana voru kosnir neituðu að
laka við kosningu og færðu það
fram sem ástæðu að eigi mætti
hreyta landinu í lýðveldi, nema með
samþykkji þjóðarinnar, það er að
segja með þjóðaratkvæði.
María Aðalheiður þorði þó ekki
að leggja út í baráttuna. Ilinn 13.
jan úar sagði liún af sér tigninni og
tveim dögum síðar flýði liún frá
höllinni. En þá brá svo undarlega
við, að þingið samþykti með 30 at-
kvæðum gegn 19, að gera Charlotte
prinsessu, systur Maríu Aðalheiðar
að stórfurstynju. Var liún vinsæl í
h.ndinu og bjuggust menn við því,
a’ð bandamenn muudi vera henni
v .n veittir þar sem liún var trúlof-
uð Felix priusi af Parma, bróður
Sixtus og Zilu keiwirafrúar. Cliar-
lotte gaf út tilkynuurgu um það, jð
1 f
n. 1. o. Benzin -verðið ,ækkað Heimtið ávalt Torar ágœtu og ódýru smurningsolíur Hið íslenzba steinolínhlntafélag.
Sigurl launin.

pað liefir frézt, að Clemenceai láti af stjórn nú mjög bráðlega oj 1 óbilandi áræði og dugnaði. Tak- x mark hans var að sigra — ekkert
Iaatoldarprentsmiðja
enn frenrar að hann neiti að gefa
kost á sér til þingsetu. Er þctta
votur þess, að hann ætli að setjast
í helgan stein og skifta sér alls eklt-
crt af stjórnmálum framar.
pegar verst var útlitið hjá Frökk-
inn, tók Clemeneeau stjórnartaum-
ana í sínar hendur. pað var vanda-
samt verk, en liann sýndi sig vaxinn
því og réð fram úr vandanum með
annað en sigra og fá hefnd.
Og því takmarki náði haun.
pess vegna dásama Frakkar hann
nú meira en nokkurn maira annan,
að Foeh máske undauteknum. Ilvar
sem hann fer flykkist fólkið að
lionum með fagnaðar- og gleðilát-
um. Myndiii sýnir livernig hann er
kystur hjá Parísar-konunum.
ÍJ»C€!-
hún tæki við tigninni til þess að
trvggja sjálfstreði þjóðarinnar. Hún
kvaðst nrandu gera alt er iiún gœti
til þess að viugast við lmndamenn
og hún þakkaði þeim með hjartnæni
um orðum fvrir það, að þeir hefðu
leyst Luxemburg undan ánauðar-
oki pjóðverja. Hún kvaðst miklast
hi því, að synir Luxemburgs liefðu
barist undir merkjum bandamanna
og þakkaði þeim framgöngu þeirra.
En bandamenn voru ekki gin-
keyptir fyrir því að viðurkenna af-
spring hinnar þýzku furstarettar
sem drotnandi í Luxemburg og
Charlotte tók ekki við stjórn.
Reut.er forsa'tisráðlierra fann þá
upp á því, að gengið skyidi til þjóð-
aratkvæðis um það, livort Luxem-
burg skyldi vera furstadæmi eða
iýðveldi. Attu allir borgarar, konur
jafnt sem karlar, að hafa þar at-
kvæðisrétt. Og jafnframt átti þá að
gveiða atkvreði um það hvort Lux-
emburg ætti að ganga í tollsambaiid
við Frakkland eða Belgíu.
Ilófnst nú nýjar deilnr í landinu
og var jafnvel rætt um það að
ganga í konungssamband við Belgíu
En harðast var þó deilt um toll-
málið.
í fyrstu var ætlast til þess, að
þjóðaratkvæðið skyldi frani fara
4. maí, en svo varð það úr, að leitað
var fyrst til friðarfundarms. I lok
maímánaðar kom svo sendiuefndin
frá Luxemburg til Paiísar og Reut-
er. sem var fonnaður liennar,reyudí
nú að miðla málurn þanuig, að
stofnað vrði viðskiftasamband
milli Belgíu, Frakklands og Lux-
emburg. Clemenceau svaraði því,
að friðarþingið Aræri fúst til
þess að taka málið upp á þeim
grundvelli og fór frain á það, að
þjóðaratkvæðagreiðslunni væri frest
að.
En í Luxemburg stóð hin ákaf-
asta kosningaliríð og hver hönd-
in virtist upp á móti annari.
Belgar höfðu góða von með það
að sigra og ná Luxemburg í sam-
band við sig, en franska stjórnin
fór liyggilegar að ráði sínu og slcift
sér ekki ncitt af kosningadeiliurai.
Seinast í september fór svo þjóðar-
atkvæðagreiðslan fram og þá sigr-
uðu stjómarnienn — og Erakkar.
66811 atlvA'a'ði voru greidd með
Charlotte en að eins 16885 með lýð-
veldi. Og í tollmálinu greiddu 60133
atkvæði með því að A’eru í sambandi
við Frakkland en 22242 mcð sam-
bandi við Belgíu.
pað er nú að eins eftir að vita
Fvað bandamenn gera, iivort þeir
samþykkja þessi ilrslit oo- viður-
kenna Charlotte sem ríkisstjóra í
Luxemburg.
Friðnum seinkar.
Kliöfn, 31. okt.
Boiiar Luw hefir lýsl þ\*í yfir, að
staðfésting friðarsamuinganna geti
clregist þangað til í febrúar.
Órói hafnarverkamanna
í New York.
Khöfn, 31. okt.
pað er tilkynt frá New York, að
óklevft sé að senda póstflutning
til Evrópu A’egna.óreglulegrarvinnu
A’ið höfnina.
Flume I
Khöfn, 31. okt.
Frá París er símað, að Banda-
ríkjamenn lia.fi hafnað tillögu
ítala til lausnar á Fiume-deilvinni.
Englenclingar og Frakkar eru að
reyna að miðla málum.
Senna i þýzka þinginu.
Khöfn, 31. okt.
Skeyti frá Berlín ÍK'i'inir, að á-
köf deiln haf'i orðið á funcli þjóð-
þingsins þýzka inilli afturlialds-
manna og Noske.
Óeirðir í Kairo.
Khöfri, 31. okt.
Reutei's-skeyti. liermir þá fregn
sem að a ísu ekki er opinberlega stað-
fest, að æsingar í garð Breta séu svo
miklar í Kairo, að lierlið liafi hvað
eftir annað verið skipað til þess að
bæla þær niður.
„Sinn Fein“-ar hervaðaet.
Khöfn, 31. okt.
Dagblaðið „Daily Express“ hefir
ljóstað þAÚ upp, að Sinu Feiner-
t'lokkurinn í írlancli hefir komið sér
upji 80 þúsund manna her, sem er
ágætlega búinn vopnum og vistum
og vel æfður. Her þessi er reiðubú-
inn til þess, hvenær sem A’era skal,
að ráðast á sctulið borganna að ó-
vörum.
c
1
Reykjavík: ANA kul, hiti 5,0.
Isaíjöröúi': logn, hiti -i- 1,2.
ákureyri: S andvari, hiti 2,0.
KeyíSisf.jörður logn, hiti —- 3,7.
Orímsstaðir: SA lnil, hiti -j- 6,5.
Vestm.eyjar: ANA st. kakli, hiti 0,5.
pórshöfu N andvari. liiti 2,2
Hjónaband. Gefin vora saman í tiorg-
aralegt hjónaband Páll Jónsson trú-
!.o«i og ungfrú Anna Bieiðfjörð, ísa-
fivði, 20. p. n;
.1/C'.'.'to á morgun í dóiiik;rk,imini
kl. 11 síra Jóluimi porkelsson (alt-
nrisgauga), kl, 5 síra Bjarni Jónsson.
í fríkirkjumii k). 5 síra Ól. Ól.
Messað' á morgun í fríkirkjunni í
Hafnari'irði kl. 1 e. h sra Ólafur Ólafs-
son.
Prcntvilla var í næstsíöustu málsgrein
greiiturmnor: Ilvernig bændur meta
,,Tímann“. par stóð: úrval droítins
þjóna, en átti að vera: útválinn drott-
NYJA BIO
Mýrar kotsstelpan
(Husmandstðsen)
SjÓDleikur í 5 þáttum eftir sögn
Selmu Lagerlöf
Sýniug' í kvöld kl. 8'/,.
Pantaðir aðgöngumiðar af-
hentir frí kl. 7—81/*, eftir
þann tima seldir öðrum.
Fyrirliggjandi bér á staðnum:
Varahlutax allskonar fyrir AR-
CHIMEDES ínótora, bæði utan-
borðs- og venjulegar benzínvél-
ar til notkunar í landi.
G. EIRÍKSS, Reykjavík.
Einkasali á íslandi.
Lítið brúkvtð eldavél
ekki mjög lítil, óskast tii kaups.
Uppl. á Hverfisg. 34., búðinni.
ins þjárt. í fyrstu línu greinarinnar:
Skjuldarmerki Dana, stóð sendiherra
fyrir sendikennari.
Oullfoss kom lil Hafnarfjarðar um
uiiðjan dag í gær og fermdi þar fisk,
sem haun í'lytur til útlanda.
Með Otdlfossi komu hingað meðal
annara Herluf Clausen kaupm og
Einar Vigfússon kaupm. frá Stykkis-
hólmi. Býst liinn síðamefndi við því
að dveiía hér í bænum í nokkra daga.
Frá Eyrarbukka komu í gær mótor-
bátarnir Njörður og Jón Arason.
Cuxhaven, þýzkur togari, kom inn í
gær með veikan mann.
Enski- togarinn Clotkilde kom inn í
gær til þess að fá aðgerð á einhverju
sem brotnað hafði í vélinni.
>Sultar>þing<.
Khöfn, 31. okt.
Bandalagið til mótvarna hung-
ursneyðiirai ætlar að halda alþjóða-
funcl á miðvikudaginn kemur.
Sækja fundinn meðal annars fimm
atkvæðaménn úr Mið-Evrópu.
Fjárhagur Kaupmannahafnar.
KhÖfn, 31. okt.
Fjárliagsreikningur Kaupmaima-
hafnar fvrir síðasta fjárhagstíma-
bil liefir verið gerður upp og er
tekjuafgangiir 2 miljónir króna. En
í fjárhagsáætluninni hafði A’erið
gert ráð fyrir 4 miljóuum króna
tekjuhalla.
Alaveiffi er afskaplega mikil víða
- Danmörku, einkum í Limafirði.
I haust liafa veiðimenn aflað 1000
pund á skip á einni nóttu, og er
tillit er tekið til þess, að iiA’ert pnud
ei' selt á kr. 1.50, þá má það heita
góð atvinna að stuiida álaveiðar þar
í landi.