Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 . . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						MORGUNBLAÐIÐ
verðinu. Að krónutali nema land-
búnaðarafurðir álíka miklu árlega
uni aldamótin og '1874, en fara
síðan hækkandi fram að stríðsár-
unum. Afurðir af fiskveiðum þre-
faldast í verði frá 1874 til alda-
mótá, og eru orðnar nærri tífaldar
þegar   styrjöldin   skellur   á.
Grundvöllur sá, sem framfarir
atvinnuveganna hafa bygst á, er
fyrst og fremst sjálfsforræði það
og frumkvæði í f jármálum og lög-
gjöf, sem stjórnarskráin veitti. Af
einstökum aðgerðum, sem hafa
reynst áhrifamiklar til eflingar
almennra framf ara atvinnuveg-
annna má nefna stofnun Lands-
bankans 1885, stofnun veðdeildar
Landsbankans 1900, stofnun ls-
landsbanka 1904, símasambandið
við útlönd og innanlands 1906 og
hafnargerðina í Reykjavík 1913—
1916.
-— Aðalframför landbúnaðarins
liggur í jarðbótum, einkum tún-
asljettun, í nokkurri túnrækt (ný-
yrkju) hin síðari árin, svo og í
áveitum á engi. púfnasljettunin
færist mjög í vöxt eftir 1884 og
fer ásamt öðrum jarðabótum mjög
vaxandi eftir þann tíma. Um alda-
mótin eru árlega unnin í búnað-
arfjelögunum rúm 60 þúsund
dagsverk við jarðabætur, og enn
fara þær vaxandi upp í 158 þús.
dagsverk árið 1912. Á stríðsárun-
um dregur mjög úr þessum fram-
kvæmdum, dagsverkatalan kemst
niður í 68 þúsund árið 1918, en
vex svo aftur og er komin upp
í 1102 þúsund árið 1921. pessar
jarðabætur gera það að verkum,
að afurðir landbúnaðar hafa vax-
ið þrátt fyrir fólksfækkun í sveit-
nnum. Búpeningsrækt og með-
höndlun markaðsafurða hefir og
Earið nokkuð fram, en þó eigi
meira en svo, að helstu vörur land-
búnaðarins á erlendum markaði,
kjöt og ull, eru taldar með þeim
Ijelegri cða ljelegustu hvor í sinni
grein, og fæst því ekki nema lágt
verð fyrir þær, miðað við verð á
kjöti  og ull frá öðruni löndum.
Pramfarir sjávarútvegsins hafa
vcrið miklu stórfeldari. pilskipa-
útgerð var dálítið byrjuð hjer
1874, en mest var sjósókn þá á
opnum bátum. Litlu síðar byrj-
tiðu Norðmenn að stunda hjer
síldveiðar, og þrátt fyrir ýmsa
örðugleika og óhöpp hefir sá veiði-
skapur aukist mjög, og er orðin
mj'ög álitleg innlend atvinnugrein,
sem   einmitt   nú,   virðist   vera   að
komast í fast og farsælt horf. pil-
skipaútgerð til þorskveiða fór
mjög vaxandi fram yfir aldamót,
síðan hófst mótorbáta og mótor-
skipaútgerð, og loks frá 1907 tog-
araútgerð. Ganga nú -28 togarar
frá Reykjavík og Hafnarfirði, og
ársaf'li þeirra í þetta sinn sjálf-
sagt fimmfaldur að vöxtun á við
allan fiskútflutning frá landinu
árið 1874. Jafnframt þessum vexti
sjávaraflans hefir vöruverkunin
tekið svo miklum framförum, að
telja má yfirleitt að íslenskar sjá-
varafurðir skipi öndvegissæti að
gæðum og verði á erlendum mark-
aði.
Eiginlegur iSnaður hefir átt er-
fitt uppdráttar. Heimilisiðnaðinum
ihefir hnígnað af þeirri eðlilegu á-
stæðu, að nú er ekki fólk aflögu
frá arðmeiri störfum til að stiinda
hann í jafnmiklum mæli og áður.
Ofurlítill vísir hefir komið upp
síðustu árin til verksmiðjuiðna.ðar,
þó einungis til framleiðslu á ein-
stöku vörum til innanlands þarfa,
útflutaingur ekki teljandi enn þá.
Handiðnir hafa aukist að sjálf-
sögðu með  vexti kauptiínanna.
Verslun og vöruflutningar hafa
á tímabilinu færst æ meir á inn-
lendar hendur. Árið 1874 voru 68
fastar verslanir á landinu, og
kaupmennirnir. taldir 36 innlendir,
þ. e. búsettir á íslandi, en 32
útlendir. Verslunin var þó útlend
að miklum meiri hluta í ráun og
veru, því að flestir hjer búsettir
kaupmenn skiptu algerlega við
eitthvert tiltekið erlent verslunar-
hús og voru því algerlega háðir, og
salan á afurðum landsins var í
reyndinni alvég í höndum þessara
erlendu firmu.Nú er verslunin orð-
in að heita má. alinnlend á SuS-
ttrlandi og Vesturlandi, og að
miklu leyti innlend á Norður- og
Austnrlandi. Pyrsta sporið í þá
átt að koma vörtíflutningunum á
innlendar hendur var stigið 1915,
ci' Eimsíkipafjela'g íslands hóf sigl-
iga'r sínar.
Af öðrum framförum, sem
snerta mjög þjóðarhag alment, en
ekki fremur eina atvinnugrein en
aðra, má sjerstaklega nefna, að
mönnttm hefir lærst að byggja
varanleg og vönduð hús (veggir
úr steinsteypu með mótroði), að
riokkrn iir innlendum efnum, svo
að þau hýbýli, sem nú erú reist,
eiga   að   geta   endst  handa  næstu
verslunareigendur, og búðarmenn' Jeg las nýlega ágæta grein um
í þeirra þjónustu, sem óvirðing Stefán Eiríksson. En kynlegt þótti
yar lögð á, og nefndir voru ,búð- mjer það, að höf. þakkaði gamla
arlokur',  sennilega  eftir  kviðlingi  tímanum   fyrir   hann,   að   því
kynslóðum.
Fyrir 50 árum og nú.
Eftir Einar H.  Kvaran.
Morgunblaðið hefir mælst til
þess, að jeg mintist með nokkrum
orðum á eitthvað af þeim breyt-
ingum, sem jeg hefi tekið eftir,
að orðið hefðu hjer á landi síðan
1874, er við fengum stjórnar-
skrána, og tókum við fjárráðum
sjálfra vor. Nú eru umskiftin svo
mikil, svo margvísleg og svo gagn-
gerð í flestum efnum, að eðlilegra
er að nefna þau byltingu en
breytingu. Svo að það liggur í
augum uppi, að æði mikil fljóta-
skrift hlýtur að verða á þeirri
greinargerð, sem mjer skilst að
fyrir blaðinu vaki að fá hjá mjer.
Jeg hefi nokkuS lengi fundið til
þeirrar löngunar, að semja heila
bók um þetta efni, og sú löngun
hefir farið vaxandi á síðustu tím-
um.   En  í  hreinskilni  sagt,   finst
mjer jeg ekki vita, hvernig jeg á
að skrifa um það stutta blaða-
grein.
Hvað á jeg að velja?
Mjer dettur í hug, að benda á
þær framtíðarhorfur, sem við okk-
ur blöstu, ungmennunum, sem
vorum um fermingaraldur fyrir
hálfri öld. Um hvað áttu menn
þá að velja?
Naumast verður sagt, að um
annað væri að velja en að verða
bóndi eða vinnuhjú. Engin veru-
leg sjómannastjett var til. Menn,
sem fengust við landvinnu á
sumrum, reru á opnum bátum á
vctrum. 1 því var sjómenskan
fólgin. Skúturnar voru aðeins að
byrja, og þá helst til hákarla-
veiða. Verslunarstjett var sama
sem   engin    til,   fáeinir   útlendir
Jónasar  Hallgrímssonar
I                                                                              ,.-¦'-.
Nær    því    allir    embættismenn,
prestar og sýslumenn, voru bænd-
ur jafnframt. Embættismennirnir
í Reykjavík voru svo fáir, að
tæpast gat neinum unglingi kom-
ið til hugar, að hann kæmist í
þeirra tölu.
Vinnuhjúin sættu beinni kúg-
un. pau voru ófrjálsir menn; voru
skyldug til að vera í ársvist hjá
bjendum; gátu því að eins losað
sig undan þeirri skyldu, að þau
greiddu, karlmenn 100 á lands-
visn, 120 álnir, kvenfólk hálft
nundrað á landsvísu, 60 álnir fyr-
ir lausamenskulcyfi. Menn áttu
undir högg að sækja að fá það,
og enn óvísari var atvinnan, að
Leyfiriu fengnu; sumpart fyrirþað,
að ekki var litið vinaraugum á
fólk með svo óhemjulegri frelsis-
þrá. pessu oki-var ekki af ljett
fyr en nær því 20 árum eftir að
stjórnarskráin gekk í gildi, 1893.
Oll veruleg framkvæmdaþrá kafn-
aði í getuleysi, því að peningar
vorn ófáanlegir. Hrossa- og sauð-
fjármarkaðir byrjuðu um sama
lcyti, sem stjórnarskráin kom.
Pram að þeim tíma var um tenga
peninga að tefla manna á meðal,
annað en það örlitla, sem þeir
Hiitn kríað út úr kaupmiinnum,
sem eitthvað áttu afgangs inn-
leggi sinu í verslun. Sparisjóður
Reykjavíkur var stofnaður 1872,j
e
og reri eirin á báti. Banki kom
ekki  fyr en 1886.
Af þessu litla, sem jeg hefi nú
l> nt á, mun öllum geta skilist,
hvað lífið var fábreytilegt fyrir
.")() árum, í svo nefndum verald-
Jegum efnum. Ekki er það fjöl-
breyttara í andlegum .efnum Jeg
trúi því ekki, að jeg verði nokk-
urntíma svo gamall og gleym-
inn, að mjer líði úr minni
bókahungrið í sveitunum á upp-
vaxtarárum mínum. Altaí' virðast
íslcndingar hafa þráð að lesa. En
fyrir 50 árum höfðu þeir ekkert
til að lesa, þó að einhver gæti
keypt bók. Pornsögurnar voru
ófáanlegar. Ein — segi og skrifa
cin — skáldsaga var til, „Piltur
og stúlka", og fæstir gátu í hana
náð. Orfáar ljóðabækur áttu ein-
hverjir gamlir Bókmentafjelags-
menn. pær lágu ekki lausar fyr-
ir, enda fóru flestar bækur í blöð,
því að illkleift var sveitamönnum
að fá nokkura bók bundna. pjóð-
sögur Jóns Arnasonar urðu hjá
flestum að iengu, voru lesnar upp
til agna. Svo mikið var þetta
bókahungur, að það var ekki með
iillu óalgengt, þegar mönnum
auðnaðist að fá að lána bók, sem
þeim þótti mikils um vert, að
þí'ir settust við að afskrifa hana.
Og um einn mann heyrði jeg get-
ið í æsku, sem hafði haft ofan af
fyrir sjer 15 vetur, með því að af-
skrif'a  sömu  bókina.
Jeg veit ekki, hvert menn
mundu hafa ætlað að komast, ef
eitthvert draumórafífl hefði fyrir
50 árum haft orð á því að koma
upp ]ist hjer á landi. Svo mikill
c;ij)i var enginn maður. Enda er
hvorttveggja, að listaverk hefðu
verið nokkuð hjáleit í þjóðlífinu
þá,, og að mönnum, óhætt að segja
öllum, mundi þá hafa þótt eitt-
hvað þarfara verða gert við efnin.
er
mjer skildist. Menn gerðu það
sæmdarverk, að koma St. E. til
útlanda, til þess að hann gæti
lært þar. Og árangurinn varð
mikill og góður, eins og öllum er
kunnugt. Skagfirðingar gerðu
þetta sama við Sigurð Guðmunds-
son málara, sem andaðist fyrir 50
árum. Árangurinn varð sama sem
enginn — fáeinar ómerkilegar alt-
aristöflur, og hið mesta fátæktar-
líí listamannsins sjálfs. Mjer
skilst svo sem þeir, er þektu Sig-
urð Guðmundsson, hafi talið hann
sannan listamann. En á hans dög-
um var enginn til að kaupa neitt
af honum, og engin list gat þrif-
ist í því þjóðlífi, sem hann var
settur í. Nú eru íslensk heimili
smátt og smátt að prýðast ís-
lenskri list, og íslenskir listamenn
eru að bera sæmd þjóðar vorrar
út um heiminn.
En þeir voru fæstir, fátæku
gáfumennirnir, sem lifðu fyrir
1874, er áttu eins miklu láni að
fagna og Sigurður Guðmundsson.
Bólu-Hjálmar er eitt dæmið. Get-
ur nokkur gcrt sjer í hugarlund,
að jafn-áberandi gáfaður maður
og hann, væri á þessum tímum
látinn grotna niður í einhverri
þeirri mestu eymd, sem þekst hef-
ir með þjóð vorri?
pegar    vjer    rennum    huganum
50 árum aftur í tímann, þá hugs-
um   vjer   um   það,   við   hverjum
n var sama sem ekkert fyrstu áriní mannvirkjum vjer tókum.  pau voru
' 1 trjebrú (í Jökuldal), 4 stein-
kirkjur (á Hólum, í Reykjavík, á
Bessastöðum og í Vestmannaeyj-
um), 1 kapella (í Viðey), Lands-
höfðingjahúsið, 1 betrunarhús og
latínuskóliim. Ef' eitthvað hefir
gíeymst mjer mun það tæpast tel-
jandi. Enginn vegarspotti, enginn
viti, engin brú, önnur en þessi
eina.
Jeg hef'i ekki talið það saman,
sem þihgið uefir látið leggja í
mannvirki síð;m það fjekk fjár-
ráðin. En mikið er það eftir þeim
mannfjölda og eftir þeim efnum,
sem fyrir hendi voru fyrir fimm-
tíu árum.
pegar vjer lítum 50 árum aftur
á bak, þá verður fyrir oss tími,
þegar vjer áttum ekkert skip og
,,enginii kiumi að sigla," eins og
Jónas Hallgrímsson kvað.
Nú munu íslensk botnvörpu-
skip ein vera um 9 miljónir
króna virði og skip Eimskipafje-
agsins og ríkisins um 5 miljóna
virði — auk allra annara skipa
í íslenskri eign. Og vjer höfum
eignast sjómannastjett, sem þykir
standa jafnfætis hinum allra
fremstu starfsbræðrum sínum hvar
sem er í heiminum og er prýði og
sæmd þjóð vorri.
Jeg veit ekki á þessari stund,
hverju útfluttar vörur vorar námu
fyrir 50 árum. En fyrir 44 árum,
1880, námu þær 5—6 miljónum.
Árið 1921 námu þær 47% miljón
— þar af 39 miljónir sjávaraf-
urðir.
Pyrir 50 árum, hafði stjórn
landsins 300 þústind króna tekjum
úr að spila á ári. Næsta ár 1925,
eiga tekjurnar að verða eftir á-
ætlun þingsins yfir 8 miljónir og
200 þúsundir.
Pyrir 50 árum hafði þjóðin enga
peninga með að fara, eins og jeg
hefi áður bent á.
þurkaðip og
niðursoðnir
hvergi   betri   nje
ódýrari.
Versl. Visir.
Nú höfum vjer tvo banka, og
annar þeirra auglýsir veltti sína
síðasta ár uærri því 367 miljónir.
Velta hins bankans sennilega eitt-
hvað svipuð. Og við síðustu ára-
mót iiciimr innieign í þessum
bötíkum, á sparireikning og dálk,
47y2 miljón. par fyrir utan cr
innieign  í ölluna sparisjóðntim.
Ef til vill er ekkert eitt út af
fyrir sig, sem sýna betur en þessi
b'ankaviðstófti, hvernig þjóðlíf
vort hefir umturnast síðan fyrir
50 árum.
Jeg hefi tekið eftir því, að
siimir iiicnn leggja kapp á það,
og, að því er mjer skilst, hygg-
jast að leita sjer einhverrar fremd-
ar tneð því, að gera sem allra
minst úr þessari kynslóð og kasta
ónotum til hinnar „nýju menn-
ingar." Mjer er engin launung á
því, að mjer finst það ósanngja.rnf
og fávíslegt. pví meira sem jeg
hugsa um það, því furðulegra finsi
tnjer þao og dásamlegra, að þjóð
vorri skuli hafa auðnast að inna.
það al' hendi, sem hún hefir gert
i síðustu áratugum, jafn-fámenn
og lii'ui cr, og jafn-bláfátæk og
hiin var, þegar hún tók við umráð-
íini síns eigin fjár.
Jeg vcit vel, að framfarirnar
hafa komið ójafnt niður. Jeg veit,
að þa'r hal'a mestar orðið utan
landliúna.ðarins, og að svo má með
engu móti ganga til lengdar. Jeg
veil líka, að hið unga ríki vort
hcfir safnað skuldum.
En þegar jeg hugsa um þau
óhemju átök, sem þjóð vor hefir
sýnt sig færa um á undangengntim
árattigum, þá finst mjer fjarri
(illtim sanni að efast um það, að
hún reynist líka fær um að lyfta
fandbúnaðinum á hærra stig og að
afstýra allri hættu við þessar
skuldir, þegar hún snýr sjer að
því af alefli. Hún hefir þegar unn-
ið miklu meira afreksverk en það.
Og þegar jeg skil það á mönn-
um, að þeir halda, að „gamli tím-
inn" hafi verið talsvert betri en
sá nýi, og að „gömlu mennirnir"
hafi verið töluvert meiri menn
cn sarntíðarmenn vorir, þá kemur
mjer í hug gamla spakmælið:
„Góður er hver genginn." Og þeg-
ar jeg beyri menn óska þess, að
yistarbandstímarnir og þeirra
lilunnindi væru komin aftur, þá
finst mjer eiga við þá þessi orð
Hallgríms   Pjeturssonar:
„Vjer vitum ei hvers biðja ber."
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10