Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						MORGUNBLAÐÍF)
FinnurJónssonl
prófessor.

Ræða Sigurðar Nordals prófessors, flutt við
minningarathöfn Háskóla Islands, fimtudag-
inn 5. apríl.
I.                               bar saman við  frumrit,  allai' þær
Þegar jeg á að mæla hjer nokk- leiðbeiningar, sem Iiann miðlaði
ur minningarorð um Finn Jóns- öðrum af binni víðtæku þekkingu
son látinn, kemur mjer ekki ann-^sinni. Þessi niikli starfsmaður
að fyr til hugar en það, sem Har-.liafði alt af nógan tíma til þess
aldur konungur Sigurðsson sagði, ' að Jijálpa öðruni, án þess það
þeg'ar hann gekk frá gröf Ulfs truflaði hans eígin vinnn. Svo
stallara Ospakssonar: „Þar liggtU'
nú sá, er dyggvastur var og drotl-
inhollastur". Margir ágætir menn,
ísJenskir og erlendir, hafa helgað
líf sitt og' starf hinum þjóðlegu
fræðum vorum, hver eftir því, sem
upplag þeirra og hæfileikar vís-
uðu þeim til. Mig langar ekki til
þess að fara þar í mannjöfnuð
um það, hver mest starf hafi unn-
ið eða nytsamlegaat. En engan
kann jeg að nefaa, sem þjónað
hafi þeim vísinduM með fölskva-
Jausari alúð og dyggari starfsemi
langa æfi. Finnur Jónsson Tar 22
ára, stúdent á Garði í Kaupmanna-
höfn, þegar hann kjet frá sjer fara
fyrstu vísindalega átgáfu sína af
íslenskum fornrittm, Reykdælu og
Valla-Ljóts v sögU, sem er annað
bindi Islenskra fornsagna, sem
Bókraentaf jelagið > . kostaði. Og
tveimur dögum-a-ð'ör en jeg frjetti
lát lians, barst mjer í hendur síð-
asta   rit   hans,   Tekstkritiske   be-
Finnur Jónsson.
heill og eindreginn var hann í
þjónustu fræða sinna. Og mjer er
það manná 'lcunnugast, ,að þó að
hann ætti oft. erfitt nieð að fall-
ast   á   eða   jafnvel   sætta   sig   við
mærkninger til Skjaldekvad, í rit- skoðanir annara ínanna, þá virti
um Iiins danska vísindafjelags. j hann jafnnn hvert verk, sein hann
Milli þessara tveggja rita voru |taldi unnið af alúð, pg gladdist af
liðin   53   ár,   liálf   öld   og   þremur ,;illu-   spm   hoiiuni   þótti   horfa   til
vetrum betur. Ekkert þessara ára
hefir liðið svo, að ekki hafi kom-
ið  fleiri  eða. f'ærri rit  og ritgerð-
ir frá  hendi  hans.   Og   það  er  6-
hætt að fullyrða, að enginn virkur
dagtir  hafi   liðið   öll  þessi  ár,   án
]>ess hann starfaði að fræðum sín-
um,   og'  altaf  með   brennandi   á-
huga og orku. Og bonum var ekki . laus, hrein og bein eins og' maður-
tamt að ráðast á garðinn þar sem jinn  sjálfur.   Ekki  skal  jeg lieldnr
hann    var   lægstur.    Hann    vílaði ; telja   ttpp   þær  sæindir,   sem   lion-
betri þekkingar og skilning.s nor-
rænna fræða, engu síður en því.
sem  bann   sjálfur kom   í  verk.
II.
Jeg   tel    þáð    óþarft    h.jer,    að
fara að seg.ja æfisögu Finns Jóns-
sonaf'. Hún var óbrotin og hlykkja
aldrei fyrir sjer að takast á hend-
ur stórvirki, sem voru alt í senn,
iiin   voru   veittar,   enda   lielt   bann
þeini   sjálfur   lítt   á    lofti   og   ;jeg
erfið, seinunnin og leiðinleg, eins.kann ekkii þeíÍQ l'ull skil. llelsta
og t. d. að safna orðamun úr öll- æfísaga Iians er f'ólgin í ritstörf-
um   þeim   grúa   handrita,   sem   til   tim hans og |)au voru hans höfnð-
Jiðins.
V.jer    skuluin    þá     l'vrst    renna
eru     af    dróttkvæðunnm     fornu.   sómi, Iífs
Hann   hafði   altaf   í   huga,   livað j
íslenskum   fræðum   væri   nauðsyn-   augunttm yfir útgál'ur hans af ís-
legast    og    iiðrum    fræðimönnum   kiiskuii)    fornritum.    Eddukvæðin
mætti að mestu  gagni koma. Það   gaf   hann   út   finnn   sinnuin,   eina
I
er   vist   og   satt,   að   þetta   mikla , stafr.jetta    útgál'u   með   ljósprent-
starf var löngUm unnið fyrir lítil   aðri  myiíd  skinnbókanna,  en  auk
laun   eða   lof.   Menn   voru   orðnir   þess    eina    útgáfii    með    þýskmn,
svo   vanir  því,   að   bækur   og   rit- 'eina útg'áfu nieð dönskum og'eina
gerðir  kæmi   reglulega  frá   Finni.   útgáí'u með íslenskum skýringum,
eins og uppskera af akri, að þeir   sem   hefir  verið   prentuð   tvívegis.
gáfu   því   ekki   sjerstakan   gatim   Snorra-Eddn    gaf    hann    líka   út
eða jafnvel yptu-öxlum yfir þess-   fimm   sinnum,   eina    útgáfu   með
um    ótrúlegu    af'köstum.    Aðeins   orðamun   úr  öllum   liandritum,  ís-
endrum  og eins var rita hans  og   Jenslca úfgafii með skýriiiguni, út-
ritgerða   getið   í   íslenskum   blöð-   gáfu   með   d'önskum   formála    og
um og tímaritum. En það Jýsir
manninum, að jeg hef aldrei
heyrt hann kvarta yfir þessu með
einu orði. Hann tók ekki eftir því.
Hann beindi athygli sinni að því,
sem g'era þurfti. og að því að
gera það. Og ótalin eru þau verk
annara fraðimanna. nom bann las
í handriti eða próförkum, útgáf-
ur erlendra fræiðiraanna, sem hann
helsta orðaniun, seni hefir verið
prentuð tvisvar sinnum, og sjer-
staka útgáfii Ormsbókar. Auk
þess laul< hann við skáldatalið í
útgáfu Árnanefndar af Snorra-
Eddu og þýddi (íylfaginningu á
diinsku. Af norrænum og íslensk-
um dróttkva,-ðnm frnm að 3400
gerði hann hina mikJu útgáfu í
fjórum    hindum,    Den     norsk-is-
landske Slvjaldedigtning, sem tvi-
mælalaust er höfuðrit hahs. Þar
eiu kvæðin bæði prentuð eftir
handritunum, með Öllum orðamun,
og tilraun gerð til þess að vinsa
frnintextann úr orðamun handrit-
anna. taka hann upp í sundur-
laust mál og þýða hann á dönsku.
Þá gaf hann út 32 af himim elstu
jrímum og rímnaflokkum í tveim-
ur liínclum. Tíl undirbúnings þess-
um útgáfum og' í sambandi við
þær gaf hann út ýmis kvæði ein-
stiik. ritaði sand af ritgerðum og
gerði tvær orðabækur, aðra, sem
náði yfir Eddukvæði og drótt-
kvæði, endurnýjun skáldamáls-
orðabókar Sveinbjarnar Egilsson-
ar. sem hefir Arerið tvíprentuð,
liina um rímnamálið. Dróttkvæða-
útgáfan hefir hrundið af stað nýj-
um rannsóknum þessa torráðna
skáldskapar, og enginn efast um,
að þar sje enn mikið ógert. En
jeg hyg'g, að dómur Björns M.
OJsens muni þar standa óhagg-
aður: „Ef vísindamenn síðari tíma
komast feti lengra en Finnur Jóns-
son í þessu efni, þá er það af því,
að þeir standa á hinum breiðu og
sterku herðum hans og byggja á
þeim grundveJli, sem hann hefir
lagt".
Af konungasögunum er fyrsta
að telja hina ág'ætii útgáfu Heims-
kringlu með orðamun allra hand-
rita, í fjórum bindum, og.texta-
útgáfu sama rits í einu bindi, sem
mörgum er kunn hjer á landi. En
auk þess gaf hann út Eirspennil
(sögiir Noregslfonunga frá Magn-
úsi góða til Hákonar gamla).
Fagurskinnu, Ág'rip, Ólafs sögu
Tryggvasonar eftir Odd munk og
Morkinskinnu. Við þann flokk
má bæta útgáfu hans af Færey-
ingasögu. Alt eru þetta undir-
stöðuútgáfur með orðamun, nema
útgáfan af Agripi, sem er gefin
úf í Altnordisehe SagabibJiothek
með  þýskum  skýringum.
Þá kem jeg að íslendingasögum
og Jieim ritum, sem vjer erum
vanir að telja til þeirra. fslend-
ingabólí Ara g'af hann út tvisvar
sinnum og Landnámu þrisvar. Af
þeim útgáfum er ein með orða-
mun úr öllum handritum, en í
hinum tveimur eru öll handritin
prentuð hvert í sínu lagi, og verða
]iau- jafnan traustur grundvöllur
allra Landnámurannsókna. Af ein-
stökiun íslendingasögum hefir
hann gefið út Egils sögu, þrisvar
sinnum, bæði ¦ með orðamun og'
skýringum, Gnnnlaugs siigu Orms-
tungu, Gísla sögu Siirssonar,
tvisvar sinnum, Bandamanna siigu,
Svarfdæla sögu, Valla-Ljóts sögu,
Reykdælu, Njálu og Flóamanna
sögn.
Ank þessa átti liann aðalþáttinn
í útgáfu Haulrsbókar, gaf út
Hrólfs sögu kraka, Alexanders
sögu og konung'sskuggsjá og hina
dönsku þýðingu Grænlandslýsing-
ar ívars Bárðarsonar. Af seinni
tíma rifum gaf hann út Passíu-
sálma Hallgríms P.ieturssonar eft-
ir fniroriti skáJdsins og átti þátt
í útgáfrt Jarðabókar Arna Magn-
ússonar   og   Páls   Vídalíns.
Þetta. er ekki nema lausleg
upptaJning eftir minni, sumu her
jeg atept viljandi og' sumt kann
mjer að hafa sjest yfir. En ann-
ars er auðvelt að muna allar
helstu útgafur Finns Jónssonar,
og það af tveimur ástæðum. Hann
var vaíidur í vali þeirra rita, sem
hann  gaf  út.  Hann  gerði  aklrei
Pinnur Jónsson.
(Brjóstuiynd eftir Ríkarð Jónss.)
útgáfu neias, ,sem honum þótti lítT
iLs virði, gaf t. d. aldrei út neina
riddarasiigu. Hann gekli beint aíS
höfuðritunum, þar sem honum
virtist þörf á að fá betri úlgáfur
en áður voru til. Og h.var sem
hann hefir lagt hönd að verki
f'inst manni vora fast undir fæti.
Ef allar Jiessar útgéfur væri horfn
ar eða ógerðar, væri alt annað
að vera norrænn fræðimaður en
það nú ef. Og ef yður hefir þótt
þetta þreytandi upptálning' bóka-
titla, ])á hugsíð um manninn, sem
vann })efta starf, skrifaði ritin
upp og bar þau samán við hand-
rit eftir handrit, staf fyrir staf
Þá fáið })jer svolitla hngmynd um
ævistarf Finns Jónssonar.
III.
Og ]")ó er sagan enn ekki nema
rúmlega há.lfsögð. Önnur rit hans
og ritgerðir skal jeg að vísu ekki
reyna að teJja. Hann skrifaði bæk-
ur um ináífræði og bragfræði,
hann ski'itaði um jafnsundurleit
efni og' Jtörpuleik og lækningar á
Norðurlöndtim í fornöld, hann
skýrði íoni viðurnefni. gaf út ís-
lenskt málsháttaTsafn, Itann ritaði
æfisíigu Arna Magnússonar, bæði
á dönsku og islensku. Hann skrif-
aði sæg af stærri og minni ritgerð-
um í fímarif, rannsóknir og deilu-
greinar, ritdóma og ritfreg'nir. ]>ví
að hann las a)í, sem út kom í þess-
um fræðuni og var jafnan búinn
ti1. sólínar og varnar, þar sem Jianii
var ósamniála um niðurstöðurnar.
En meginrit i.ans, fyrir utan nt-
gáfurnar og skáldamálsorðabók-
ina, var hin mikla fornnorræna og
forníslenska bókmentasaga í þrem-
ur bindum. sem tvisvar hefir ver-
ið prentuð. Hann sagði mjer það
einu sinni sjálfur, að hann hefði
hikað sjer mest við að ráðast í
]>að verlf af <"IIum rifum sínum,
]iví að hann vissi það vel, að hann
væri málfræðingur, en ekki bólt-
mentafræðingur að upplagi og
mentun. en sjer hefði virst svo
brýn þörf á. að það væri unnið,
að hann hefði mátt til að géra
það, úr því að enginn annar hefði
orðið til ]>ess. Og-því er ekki að
neita, að bókin ber þess miklar
menjar, að vera frumsmíð og rit-
uð meir af vijja og dug'naði en
sjerstakri tilhneigingu til þess hátt
ar rannsókna. Eigi að síður varð
bólcmentasagan einmiít það, sem
liiifundurinn ætlaðist til, bið
meste nytsemdarverk, ekki ein-
nngis fyrir það, hversu nákvæm
hún er og efnismikil og fyrir þá
kafla, sem bestir eru pg lengi
munu standa í gildi, heldur líka
þar sem hún bendir á viðfangs-
efnin. án ]>ess að leysa þau, og
ég'gjar til  andmæla.
En þeim. sem vilja kynnast
Finni Jónssyni á ritvellinum, eins
og hann naut sín best, vildi jeg
benda á deilu hans við Sophus
Bugge um vestræn áhrif á nor-
ræna goðafræði og bókmentir, á
árunum 1S90—19'5. Bugge bar þá
ægishjálm yfir norrænum mál-
fræðiiigum. flestir gleyptu dóm-
greindarlaust við skoðunum lians
vegna nafnsins eins og af því að
þá sundlaði af lærdómi hans og
Jmgkvæmni. Finnur var þá ungur
maður og fann, að hann þurfti að
fara gætilega, er hann hætti sjer
í hendur hins norska jötuns. Hann
byrjaði á þ\i að benda á, að ýms-
ar kenningar í hinum elstu drótt-
kvæðum benti til þess, að sum at-
riði í norrænni goðafræði virtist
A'era eldri en Bugge vildi vera
láta. Þessu gat Bugge ekkí nelt-
að, en greip þá til þess úrræðís,
ao telja kvæði þessi miklu yngri en
menn liöfðu áður haldiö. Oegn
]>essu ritaði Finnur Jónsson aðra
grein   og   færði   þar   svo   Ijós   og
sannfærandi rök fyrir aldri kvæð-
anna. að Tið þeim hefir í raun og^
veru ekki verið haggað síðan. Atti
deila þessi finna drýgstan þátt í
að kveða niður öfgarnar í kenn-
ingum Bugge. Löngu seinna, 1921,
hvarf Finnur enn að hinum vest-
rænu    áhrifum    í    sjerstöku    ritir
Norsk-islandske kultur- og sprog-
forhöld í det 9. og 10. aarhvmdr-
ede, þar sem hann kemur víða við
og vegui' á báðar hendur. Ekki
skal jeg' halda því fram, að seinni
tíma nienn muni fallast á allar
skoðanir hans í því riti, en liitt er
víst, að hann heldur þar á mál-
stað sínum með svo miklum skýr-
leik og Jiekkingu, að sú bók mun
lengi standa í gildi. Yfirleitt
verðum vjer að hafa það í kuga,
að í ýmsum þeim ritdeilum, sem
Finnur Jónsson háði, t.d. um sögu
legt gildi íslenskra fornrita, sem
honnm var mjög viðkvæmt mál,
freistaðist hann til þess að full-
yrða nógu mikið, af því að lion-
nm þótti á hafa verið sótt með
óbilgirni. Hann var víkingur í
lund og þótti gaman að bardög-
um. líig'i að síður geta slíkar
deihtr skýrt málin ðg lireinsað til.
Framtíðin kveður npp sínn clóm
um niðurstöðurnar, en málfJutn-
ingurinn er samt ekki unninn fyrir
ö o
Og enginn vafi getur leikið á
dómi framtíðarinnar um vísinda-
starf Finns Jónssonar í heild sinni.
Hann hefir rutt og jafnað braut-
ina fyrir alda og óborna iðkend-
ur íslenskra fræða, jafnt með þeim
verkum sínum. sem standa mttnu
óhöggnð, og hinum. sem um þarf
að bæta og um verður bætt. Hann
trúði á gihli þessara fræða. og sú
trú mun s.jer ekki til skammar
verða. Ilann þjónaði þeim með
dygð og hollustu, og hann óx
svo á þeirfi þjónustu, að bann
var utan lands sem innan viðtir-
kendur sem einn af höfðingjum
norrænna   visinda.
IV.
Um mannkosti og skaplyndi
Finus Jónssonar skal jeg ekki
yera fjölorður. Jeg hef þar engu
við að bæta og ekkert af því að
taka, sem jeg sagði um hann, þeg-
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8