Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						MORGUNBLAÐIÐ
Miðvikudagur 17. apríl 1946
HULDA  SKÁLDKONA
Frú Unnur Benediktsdóttir Bjarklind
Fædd 6. ágúst 1881.
Dáin 10. apríl 1946.
FYRIR sextán og hálfu ári
kom jeg fyrsta skipti í Þing-
eyjarsýslu.
Þetta var að haustlagi og jörð
tekin mjög að sölna. Víða var
landið búið að bregða yfir sig
gráum  kufli,  og  svo  að  segja
hvarvetna  voru  einu  litbrigð-
in    annaðhvort    svört    kletta-
rið,        rauðleit       mýri       eða
bleikur   flói.    En   þó   voru   til
þeir  staðir,  sem  áttu  sier  lit-
klæði.   Veður   var   ekki   gott,
kuldalegt   þykkni    í    lofti    og
lengstum    rigning.   En    annað
veifið reif þó göt á hina gráu
skýjaþekju, og sólin skein nið-
ur í gegnum fagurbláan ljóra.
Og Aðaldalshraunið, sem norp-
aði nöturlegt undir hinum gráa
regnhimni,  varð  heill  dýrðar-
heímur hinna fegurstu oe fjöl-
breytilegustu lita. Sjálfar hraun
strýturnar fengu á sig gulrauð-
an,      bláan      eða      blárauðan
bjarma  —  og   svo   hinn   fjöl-
breytti   gróður   á   mismunandi
stigum sölnunar! Þarna giamp-
aði regndropi  á brúnni mosa-
kló,    þarna   tindraði   hann    á
bleiku    Iaufi,    þarna    á    gulu,
þarna á fjólubláu   og sko hina
silfruðu knappa á víðinum. Það
hraut   um   þá   gullregn,   þegar
næðingurinn skók þá. Svo var
það Laxá. Jeg hafði heyrt um
það talað, að hún væri fegurst
bergvatn  á  íslandi.   Jeg  hafði
hugsað með mjer- Þetta er eins
og hvert annað gum. En ein-
mitt þegar við ferðafjelagarnir
komum að ánni, var dregið frá
bláum   fjóra   og   sólin   glitaði
Laxá,   sem   fossaði  um  fagur-
gróna   hraunhólma.   Og   önnur
eins litbrigði hafði jeg ekki sjeð
á   neinu   vatnsfalli , ¦—   voru
þetta einhverjir töfrar — eða
voru   viðbrigðin   svona   mikil,
eftir allt regnið, allt hið gráa?
Nei,   Laxá   var   undursamlega
fögur,  fagnaði hinni lækkandi
sól með litaskiptum, sem voru
frábær,   en   voru   samt   veru-
leiki.   ...   Og   í   sambandi   við
fegurð   hraunsins   og    árinnar
datt mjer ekki í hug skáldið á
Sandi,   heldur   söngvarinn   úr
Laxárdalnum,     Hulda.     Þarna'
vorum   við   komnir   i   hennar
Ijóðheima. Og svo oft sem jeg
hef lesið kvæðið Krosssaumur
¦— ef til vill það af úrvalsljóð-
um  íslenzkra  bókmennta,  sem
karlmaður hefði síst getað kveð
ið — hefir mjer ávallt komið
til hugar haustskrúð hraunsins
í Aðaldal og litbrigði Laxár.
Þá var það heimilið, sem við
gistum í Húsavík — sá blær
menningar, sem yfir því hvíldi,
en fyrst og fremst fólkið: Hús-
bóndinn, glaður og skemtinn
risnumaður og prúðmenni. hús-
freyjan,. sem var það meira en
að nafni, þó að hún hinsvegar
kynni skil á öllu því fegursta
þess hugar, sem fyrir engu hef-
ir hopað og horfir þó ekki um
öxl með sökniði og ekki fram
með kvíða eða eftirvæntingu,
en lifir enn í augnabliki þess
starfs, sem hann veit að sam-
kvæmt tilverunnar rökum hlýt
ur að eiga sjer tilgang. Sá
kunni að handleika bók, sá
kunni að leggja frá sjer bók.
Sko þessa, hvar hún liggur,
óhræsið, sko þennan ræfil að
innihaldi, sko þessa gersemi,
sko þennan skemmtilega rata.
Svona gat hann merkt þær með
því að leggja þær frá sjer á
óendanlega breytilegan, en þó
látlausan hátt — og svo máske
gefa þeim allra snöggvast auga
út undan gleraugunum.
Skáldkonan Unnur Benedikts
dóttir Bjarklind var, svo sem
alþjóð er kunnugt, dóttir Bene-
dikts Jónssonar á Auðnum í
Laxárdal í Suður-Þingeyjar-
sýslu, og var í báðar ættir kom-
in af gagnmerku og gáfuðu
fólki, sem átti fegurð handar og
huga og þrá til að skapa sjer
fagurt umhverfi og bætta hagi.
Hún ólst upp á heimili, þar sem
ræddar voru bókmenntir íslend
inga, saga og þjóðhættir, en
engu síður erlend nýmæli í
bókmenntum og þjóðf'ielags-
málum, framtíð íslensku þjóð-
arinnar og horfur í málum alls
hins vestræna heims. Hún
heyrði stórhuga menn leggja
ráðin á um framkvæmdir, hún
kynntist miklum vonum og
máttugum hugsunum, og hún
Iærði að meta fegurð og dreng-
skap. Hún fjekk þegar í föður-
húsum að læra erlend mál í
þeim tilgangi einum að njóta
góðs af því besta í bókmennt-
um þjóðanna, og síðan fór hún
hingað til höfuðstaðarins til
frekari menntunar, og hjer átti
hún þess kost að umgangast
menntað og siðfágað áhMgafólk
um bókmenntir og önnur menn
ingarmál.
Hin unga og efnilega mennta
kona og skáldkona giftist árið
1905 Sigurði Sigfússyni Bjark-
lind, kaupfjelagsstjóra í Húsa-
vík, hinum ágætasta manni að
mannkostum og menningu allri,
og þau sköpuðu saman hið
j ágæta heimili, sem varð menn-
ingarleg miðstöð hjeraðsins og
víðkunnugt fyrir risnu. Hús-
freyja þess heimilis og ágæt
móðir barna sinna, las fjölda
bóka og ferðaðist til útlanda
oftar en einu sinni til þess að
fylgjast sem best með því, sem
helst var við hennar hæfi í
bókmenntastraumum nágranna
þjóðanna vestan og austan Norð
ursjávar, og hún varð hinn
fyrsti listræni og um leið stór-
virki  kvenrithöfundur íslands.
Þau hjónin, Unnur og Sigurð
ur Bjarklind, fluttust hingað til
Reykjavíkur árið 1935, og hjer
áttu þau síðan heima. Þau eign-
uðust hjer marga vini, og voru
í heimi íslenskrar menningar og   bæði,   þegar   húsfreyjan   naut
þekkti margt hið besta í bók-
menntum veraldar. Loks spek-
ingurinn, faðir hennar, undur
á þessum veraldarhjara. Hinn
kviki öldungur með æsku í
augum, sem spegluðu miklar
fjarvíddir og hin ríku litbrigði
sín, fyrir sakir veikrar heilsu,
hinir sömu Ijúfu og viðfeldnu
gestgjafar og þau höfðu verið
nyðra. Þau áttu fiögur börn, og
eru þrjú þeirra á lífi, tveir syn-
ir og ein dóttir, og eru þau öll
búsett hjer í bænum.
Unnur  Bjarklind
Hulda skáldkona gaf út alls
átján bækur, og sú nítjánda er
fullbúin til prentunar. Af bók-
um hennar eru, að þeirri með-
taldri, sem enn er ekki prent-
uð, sex ljóðabækur, en 13 í
óbundnu máli, þar af ein skáld-
saga í tveimur bindum. Ýmis-
legt af því, sem hún skrifaði í
óbundnu máli var góður skáld-
skapur, og allt bar það vitni
um ást hennar á fegurð, dreng-
skap og sannri menningu. í
einni af þessum bókum hennar
,,Skrítnum náungum" kom
mjög í Ijós hæfileiki, sem hún
beitti annars lítið í skáldskap
sínum, en það er hressileg, en
hlýleg glettni. Samt sem áður
var það á sviði ljóðlistarinn-
ar, sem hún komst lengst. Þar
skapaði hún varanleg verðmæti
og vann brautryðjandastarf,
sem langt er frá að mönnum
sje almennt ljóst, og hefir það
verið mín skoðun, síðan jeg
fann hjá mjer hvöt til að at-
huga í heild Ijóðlist okkar ís-
lendinga á síðari hluta 19. ald-
ar og þeim áratugum, sem liðn-
ir eru af þessari, að Huldu hafi
borið sæti í fyvsta flokki við út-
hlutun skáldalauna, og mun það
verða flestum frjálsum og bók-
vitrum mönnum ljóst, þá er út
verða gefin úrvalsljóð hennar
og rækilega verður um hana
skrifað.
Hulda var tvítug, þegar hún
fyrst birti ljóð eftir sig á prenti.
Þau birtust í Framsókn, sem
frú Jarðþrúður Jónsdóttir gaf
út. Síðan birti Hulda kvæði í
Ingólfi og í Sumargjöf Bjarna
Jónssonar frá Vogi, en árið 1909
gaf hún út fyrstu ljóðabók sína,
Kvæði. Kvæðin í blöðum og
tímaritum og eins ljóðabókin,
vöktu mjög mikla athygli. Tvö
höfuðskáld þjóðarinnar skrif-
uðu um ljóðin, þeir Matthías
Jochumsson og Þorsteinn Er-
lingsson, og Einar Benedikts-
son orti kvæði til hinnar ungu
skáldkonu. Þá er það og víst, að
Benedikt Gröndal, sem hafði
ráðist gegn Hannesi Hafstein,
þá er hann flutti fyrirlestur um
raunsæisstefnuna í bókmennt-
um, taldi kvæði Huldu bera boð
um nýja og fegurri ljóðlist —
og Bjarni Jónsson frá Vogi, sem
unni mjög einmitt fögrum skáld
skap,  mat ljóð hennar mikils.
Raunsæisstefnan í bókmennt
um umheimsins varð hjer frek-
ar áhrifalítil, og við íslending-
ar komumst hjá öfgum hennar,
ELOHRL*"
því að við höfðum ekki lent á
rómantískum glapstigum ¦— og
eins og á hefir verið bent höfð-
um   við   átt   okkar   heilbrigðu
raunsæisbókmenntir  frá   fornu
fari, þar sem eru íslendingasög
urnar.  Þær  stefnur,  sem tóku
við   erlendis   af   realismanum,
sýmbólismi     og     nýrómantík,
leiddu heldur ekki íslensk skáld
á neina verulega glapstigu, en
höfðu hjer þó áhrif, sem allt til
þessa  dags  hefir  gætt  í  bók-
menntum okkar og gætir enn
hjá   sumum   skáldum   —   og
máski ekki síst þeim, sem gera
sjer þess ekki grein og mundu
trúlega   alls   ekki   viðurkenna
það. Strax í ljóðakveri Einars
Kvarans frá 1893, sem er mikl-
um mun merkara en flestir hafa
komið auga á, ennþá sem kom-
ið er, gætir áhrifa sýmbólism-
ans    öfgalaust    og    til    auð-
særra  bóta.  í  fyrstu  Ijóðabók
Guðmundar       Guðmundssonar
eru    áhrif   nýrómantíkurinnar
augljós,   en   nokkuð   dauf   og
ekki   nógu   hnitmiðað   formið.
Þá er það ljóðakver Þorsteins
Gíslasonar   frá   1904,   Nokkur
kvæði. Þar er svo góður skáld-
skapur, sem auðsýnilega virð-
ist innblásinn af erlendum kveð
skap, án þess að þar komi til
greina    nein    eftirherma,     að
ætla má, að ef Þorsteinn Gísla-
son hefði ekki einmitt um þetta
leyti lent út í tímafreka póli-
tíska  ritstjórn,  þá hefði  hann
orðið á sviði bókmenntanna all-
áhrifaríkur um ný viðhorf og
skópun    þjóðlegrar    nýróman-
tískrar ljóðlistar.  Einar Bene-
diktsson hefir áreiðanlega mikil
kynni á Hafnarárum sínum af
hinum nýju stefnum og hneig-
ist að sumu leyti í þeirra átt,
en hann er svo stórbrotinn og
sjerstæður,   að   hann   sprengir
markalínur     allra     isma,     en
hitt er ennþá lítt eða ekki rann-
sakað mál, að hve miklu leyti
líkingamál hans  og  dulhyggja
stendur í sambandi við erlend-
an symbólisma. Jóhann Gunnar
Sigurðsson   yrkir   nýrómantísk
og  sýmbólsk  kvæði,  og þar  á
meðal tvö af sínum bestu ljóð-
um, Kveðið í gljúfri og Óráð.
Sama   er   að   segja   um   Jónas
Guðlaugsson, og nægir þar að
benda á Hóladans og Æskuást.
Víst  er  og  um  það,   að  mörg
ljóð Jóhanns Sigurjónssonar, og
leikrit hans, Bóndinn á Hrauni,
Fjalla-Eyvindur     og     Galdra-
Loftur eiga sín tengsli við þess-
ar stefnur á Norðurlöndum —
og  um   margt   í   síðari   skáld-
skap   Guðmundar   Guðmunds-
sonar   og   í   dulhyggju   Einars
Kvarans í ýmsum skáldsögun-
um er sama að segja. En það
íslenskt skáld   sem naut var-
anlegast  margs   hins  besta  úr
þessum stefnum, skildi gleggst
þá möguleika,  sem þær höfðu
í sjer fólgna fyrir íslenska Ijóð-
list, hugsaði stærst í sambandi
við þá og miðlaði óbeint mestu
til hinna yngri skáldanna, var
Hulda skáldkona.
Auðvitað er, að kvæði Huldu
vöktu meiri athygli en ella
hefði orðið, fyrir þær sakir, að
fljótlega kvisaðist — ekki að-
eins í Reykjavík, heldu1- og út
um land, — að höfundur þeirra
væri kornung stúlka, meiri at-
hygli sagði jeg, því að telja má
víst, að þessi ljóð hefðu ekki
farið fyrir ofan garð og neð-
an, þó að einungis einn eða tveir
menn hefðu vitað, að höfundur
þeirra væri ekki karlmaður.
Fyrst og fremst er það, að aug-
ljóst var, að þau voru góður
skáldskapur — en auk þess voru
þau allnýstárleg. Þau voru
formfögur, í þeim var fólgin
heillandi, draumkennd og dul-
úðug þrá eftir fegurð og sam-
ræmi ytra og innra — og yfir
þeim blær þjóðkvæða og þjóð-
sagna, ekki allt sagt berum orð-
um, heldur oft það, sem var
dýpst sjeð og innilegast lifað,
að hálfu dulið, stundum fyrst
og fremst í heildaráhrifum
kvæðisins, stundum í einstökum
setningum, sem lýstu inn í
heima tilfinningalífsins, draum
anna og þránna á fíngerðari og
dulúðgari hátt en hjá þeim karl
mönnum, sem brugðið höfðu
fyrir sig svipuðu formi — og
aðallega með skírskotun til þess
sem fól í sjer þrá eftir sælu í
fegurð og yndisleik. Einkum var
það endurvakning og fegrun
þuluforms og viðlaga, sem vakti
mikla og maklega hrifni, því að
allir mundu þá'dultöfra, sem
þeir höfðu orðið fyrir í móður-
keltu eða við knje ömmu af
hinni undarlegu og heillandi
fegurð þulubrota, viðlaga og
barnagælna. Enda varð sú raun
in, að þá er Hulda hafði endur-
nýjað þuluformið, vísað þar
veginn til fegrunar og aukins
innihalds, án þeirra föstu tak-
marka, sem venjulegt ljóðform
setur, gerðust margir til að
yrkja þulur — og þá einkum
konur, en einnig'karlar. Nægir
þar að minna á Theódóru Thór-
oddsen, Ólöfu á Hlöðum, syst-
urnar Ólínu og Herdísi og Sig-
urð Nordal, og auðsæ eru áhrif
þulurnar hjá Davíð Stefánssyni,
einkum í 1. bók hans og sama
gætti í ýmsum fyrstu kvæðum
Tómasar Guðmundssonar og
ýmsra þeirra, er ortu í skóla á
árunum kringum 1920 — og ó-
hætt er að fullyrða, að frá þeim
Davíð og Tómasi liggja þræðir
til hinna yngstu ljóðskálda, sem
best kveða. En svo eru margir
ljóðahöfundar, sem hafa bein-
línis stælt hinn nýja þulukveð-
skap eða þau kvæði, sem standa
í nánum tengslum við hann.
Mjer er kunnugt um það, að
á berskuheimili Huldu skáld-
konu voru þulur og viðlög, forn
goða- og hetjukvæði og eldri
og yngri þjóðsagnir og ævin-
týri höfð í miklum metum, og
þar var rikjandi skilnmgur á
eðli og gildi alls þess. Henni
mun þegar í æsku hafa lærst
að skilja, að hin glófögru bauga
brot og hinir fagurformuðu
gripir voru til orðnir við elda
saknaðar og sársauka, ófull-
nægðrar sæluþrár og glataðra
hæfileika til mikilla afreka og
mikils þroska. Og hún mun
snemma hafa öðlast skilning á
því, hve dásamlegt það hafði
verið íslenskri alþýðu, hið fljúg
andi klæði, sem hafði um aldir
Framd. á bls. 7.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16