Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Fréttir | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |



Ašlaga hęš


žś žarft aš vera meš Adobe Reader Plugin til aš skoša žessa sķšu


get Adobe Reader



Morgunblašiš

						ÍK

MORGUNBLAÐIÐ

Þriðjudagur 24. ágúst 1948

HUGLEIÐIN

BOIC NIELSA

GAL, eLEKKING OG ÞEIÍKING

i.

EINHVER meistari íslenskrar

tungu og íslensks málfars hefur

eitt sinn mælt sem nánast á

þessa lund: Af bálför enska stór /

skáldsins og mannvinarins Shell

eys er sögð sú saga, að hjartað

hafi ekki brunnið, og það hafi

veriö tekið óskemt úr bálinu. Er

sögn þessi merkileg. Hún snert-

ir oss sem opinberun æðri sann-

inda. Hlutskipti mikils þorra

manna er það, að hinn síbrenn-

Eftir dr. theoi Eirík Albertsson

ii.

Norski sagnfræðingurinn J. E.

Sars hefur sagt í hinu ágæta

ritverki sínu: Udsigt over den

norske Historie (II, 176): „Frá-

leitt væri það nú á tímum að

gera ráð fyrir kirkjuvaldi á

forna v'ísu í almennum þjóð-

f jelagsmálum. En þegar kirkju-

andi  Surtarlogi eyðir þeim  og valdið   hofst   j   Norðurálfunni

verkum þeirra óðara og þau eru

af hendi leyst og þeir eru horfn-

ir af vettvangi jarðlífsins. Þeir

eru ekki margir, sem þeir eyð-

andi eldar vinna ekki á, og fátt

í fari hinna ágætustu manna,

sem úr þeim logum kemur ó-

voru kringumstæðurnar aðrar.

Katólska kirkjan hafði þá öld-

um saman verið skjöldur og

skjól meginþjóða Norðurálfunn-

ar.. Hún hafði lagt nokkrar

hömlur á siðleysi höfðingjanna.

Hún hafði verið athvarf og hæli

skaddað. Eitt þeirra hluta er hinum kúguðu og í skjóli henn-

hjarta hinna bestu manna mann ar var helst frið að fá j glund-

kynsins, þ. e.: mannúð þeirra og roða þjóðfylkinganna miklu, og

kærleikur; annað er hin írjóa^j agaieysi og stjórnleysi, sem

andans hyggja og gáfur, ninir J a eftir for lengi Það var kirkj-

æðri andlegu vitsmunir sjáenda unnar verk víð£l; að hin eydáu

og spámanna, er greina þær (hjerög Urðu aftur bygð. Það var

vitranir og boða á snillilegan hun sem varðveitti allt hið æðra

hátt, er forða þjóðunum frá því menningarlíf. Það var katólska

að komast á glapstigu.                I kirkjan,    sem    veitti    miklum

Undanfarna daga hef jeg ver- þorra manna hina einu huggun

ið að lesa bók Nielsar Dungals: og von, sem hægt var að fá, er

Blekking og þekking. Er hún lífskjör flestra voru óþolandi.

talsverð nýjung í íslenskum Launin, sem hún bar úr býtum,

bókmentum,   vel   og   skörulega auður  og  völd,   voru  þá   og  í

rituo. Og ekki skortir á hispurs-

leysi og grafgötur eftir ávirð-

ingum þeirrar stofnunar, er tók

sjer  fyrir hendur  að  halda  á

sama mæli mæld og afrek henn-

ar. (Sbr. Skírnir 1923, bls. 61).

Þessi er dómur hins gagnmerka

sagnfræðings um hina almennu

lofti hinum heilaga kyndli meist kirkju. Og þeirri staðreynd get-

arans frá Nazaret. Tel jeg það; ur ritverk prófessors Dungals

aðalkost bókarinnar, og hefur sá ekki rutt úr kviðnum, þótt allir

löngum verið talinn vinur, semjlæknaar á íslandi gerðust sam-

til vamms segir. Jeg mun ekki' herjar hans. Svo er nú það.

gera neina tilraun þess að rita Það er kunnara en frá þurfi

dóm ura bókina, áf,ellast hana ag segja hvaða forsendur voru

nje afsaka. Biskup landsins og'að verki þegara reformationin,

hirð hans, þeim klerkum, sem' siðabótin, eða rjettara, siðaskift-

sitja vio arinelda embætta sinna in komust á í Þjóðverjalandi að

og hylli biskupsdómsins, er trú- tilstuðlan Lúthers á 16. öld. Og

andi til þess. Jeg mun því ekki væri einhver fávís um það bram-

vega í þann knjerum um smn. 'bolt, þarf hann ekki annað en

Þeir kaflar bókar prófessors fá sjer einhverja mannkynssögu

Dungals, sem mjer þykir mest' eða þá alfræðiorðabók til þess

um vert, er f ormálinn, sem er' að ganga úr skugga um hið

sanngjarn og laukrjettur, að allra nauðsynlegasta. Og marg-

minum dómi og 16. kafli bók- ir myndu verða talsmenn þeirr-

arinnar: Samanburður á tveim ar skoðunar, að siðskiptakirkj-

postulum. Fel jeg svo athugulum an hafi fært mörgum þjóðum og

og hleypidómalausum mönnum þjóðarbrotum margvísleg and-

nánari athugun og íhugun á þess leg verðmæti og sigurvonir. Þar

um köflum, sem alveg vafalaust. fyrir skal ekki gert lítið úr gildi

eru glæsilegast ritaðir kafiar í hinnar katólsku kirkju. Fer best

bók Dungals, og auk þess kom- á því með hverri þjóð, að þessar

ast þeir næst því að vera hár-

rjettir, án þess jeg vilji á nokk-

urn hátt gera lítið úr fræðigildi

þessa mikla rits prófessorsins.

Og um rit hans má yfirleitt

segja, að tilgangurinn helgi með

ulin. En fyndu nú prestar og

prelátar þessa lands upp á þeim

skratta, með biskup landsins í

fararbroddi að stofna til mik-

illar bálfarar og varpa bók

Dungals á það bál, myndi þó

formálinn og 16. kaflinn koma

óskaddaðir úr eldinum.

„Vor Guð er alt, og hans

tvær kirkjudeildir hafi sem jöfn

ust völd. Fyrir því væri ekki ó-

fyrirsynju, að vald hinnar kat-

ólsku kirkju ykist stórmikið á

íslandi. Og renni jeg augum yf-

ir biskuparaðir þjóðar vorrar

verða mjer ekki aðrir biskupar

hugþekkari en Guðmundur Ara-

son, hinn góði, og Jón Arason,

sá er höggvinn var í Skálholti

1550 og bað fyrir þessi skila-

boð í Norðlendingafjórðung

skömmu fyrir aftöku sína og

sona sinna tveggja: Jeg bið að

heisla Þórunni syni mínum og

Sigurði dóttur minni. — Og eitt-

Kristur kær hvað svipað þessu hygg jeg að

er kjarninn í vorum anda,

með honum hefjumst vjer

handa.

Og eilífa lífið, það lifir og nær

til ljósanna Furðustranda.

Svo leysist úr lífsins vanda."

prófessor Dungal mundi vilja

mæla, þegar maðurinn með sigð-

ina, eða öxina berja að dyrum

hjá honum. — Og þrátt fyrir

þessi ummæli mun enginn væna

Jón Arason um skort á karl-

mennsku. Hann átti vaska sonu

og vaskar dætur. En hann hefur

verið ekki minni lífeðlisfræðing-

ur og líffræðingur en margir

læknar nútímans, sem oft eru

skjótráðir um að taka í sínar

jarðnesku hendur bíld eða busa

og nota þetta á meðbræður sina.

Og skulu íslenskir læknar ekki

vera undanskildir þessum dómi.

—: Einn vísifingur hreyfist skrif

ar hægt.:—

Komi jeg svo aftur að hinu

gullna nafni, bók Dungals, hygg

jeg, að á henni sjeu tveir meg-

ingallar. Annar er sá, að fyrst

hann á annað borð tók sjer fyr-

ir hendur að rita mikið og vand-

að fræði- og vísindarit um af-

stöðu kirkju og guðfræði til al-

mennari visinda og menningar-

mála, þá hefði farið betur á því,

að hann hefði í „Viðbæti" bókar

sinnar rætt um sína leikmanns-

skoðun á framtíðarkirkjunni,

ekki síst framtíðarkirkju ís-

lensku þjóðarinnar. Og þar sem

hann er læknir og háskólakenn-

ari, hefði hann getað talað eins

og sá er vald hefði, þ. e.: ex

cathetra, einmitt um þá fram-

tíðarskipun, svo að læknav'is-

indin og læknarnir hefðu fengið

sitt og kirkjan og guðfræðivís-

indin sitt. Jeg og margir fleiri

munu vænta þessarar greinar-

gerðar frá hendi prófessorsins

í næstu bók hans um þessi mál:

Blekking og þekking II.

Hinn megingalla bókar Dun-

gals mun jeg fara um nokkrum

orðum í næsta kafla.

III.

Ekki veit jeg, hvaða viðtök-

ur bók Dungals hefur hlotið,

eða muni hljóta innan guðfræði-

deildar Háskólans hjerna í

Reykjavík. Ef til vill heyrast

bráðum hljóð úr því horni, bæði

frá guðfræðikennurunum og

guðfræðinemöndum, því að ó-

reyndu skal þess ekki vænst, að

hún verði sett á Index af þeim

aðilum. Og jeg man þá tíð, að

kennarar mínir í guðfræði á há-

skólaárum mínum hefðu kvatt

nemendur sina til þess að lesa

slíkt rit og bók Dungals er, al-

veg ósmeykir og án þess að setja

upp asnaeyru yfirdrepsskapar

nje vísdómshroka. Nú er f jarri

mjer að ætla, að ekki logi nú

sem fyrr innan guðfræðideildar

vorrar bjartir vitar sannleiks-

ástar og sannleiksleitar, og allir

þeir aðilar sjeu minnugir þess-

ara sanninda:

Það er svo bágt að standa í stað

og mönnunum munar

annaðhvort aftur á bak,

ellegar nokkuð á leið.

En það skal verða haft til marks

um afstöðu guðfræðideildar til

ritverks    prófessors    Dungals,

hvort hún sæmir hann doktors-

nafnbót   í   viðurkenningar-   og

virðingarskyni,   eða   ekki.   En

sannast mun það sagna, að ýms-

! ir eru þeir, sem skreyta nöfn sín

'með guðfræðidoktors tign, sem

jfærri  hafa   kannað  fræðistiga

þekkingarinnar og kirkjulegra

og guðfræðiiegra fræða en pró-

fessor Niels P. Dungal. Og ef jeg

man rjett, þá var járnkanzlarinn

þýski, Bismarck, eitt sinn gerð-

ur að doktor í guðfræði honoris

causa, jeg man nú ekki fyrir

hvað. En ekki var það fyrir

neitt ritverk um guðfræðileg nje

kirkjufræðileg efni. Jeg meina

því að guðfræðideildinni á Is-

landi beri að veita prófessor

Dungal þessa sæmd. Hinsvegar

skal það viðurkent, að jeg ræði

um þetta sem valdalaus maður

á þessu sviði og auk þess veit

jeg ekki hvort prófessor Dungal

teldi sjer sómi vera sýndur með

slíkri nafngift. En svo mikið

fræði- og vísindagildi hefur

þessi bók hans, að þetta væri

engin ofrausn. Og óhugsandi tel

jeg, þegar næsta hirðisbrjef verð

ur skrifað á íslandi, að sá til-

komandi biskup ráðfæri sig ekki

oft og vandlega við rit prófess-

ors Dungals.

í f ormála að bók sinni minnist

prófessor Dungal á mann, sem

hann nafngreinir ekki, en kall-

ar blátt áfram frænda sinn. —

Kunnugir vita strax, að þar á

hann við sjera Harald Nielsson

guðfræðiprófessor við Háskóla

íslands. Jeg átti því lám að

fagna að vera lærisveinn hans.

Margir kennarar mínir voru góð

ir, nokkrar ágætir, en enginn

ágætari en hann. Hjá honum fór

saman mikil þekking, skáldlcgt

innsýni, glampandi málsnild og

andríki hins mikla meistara. í

kennslustundunum setti hann

sjaldnast á langar ræður, en

hann .slöngvaði öftlega.út yfir

salinn 'ljósblikum sinnar eld-

heitu sálar-ög háfleyg'um og ó-

gieymanlegum sannindum, er

arnfleygur andi hans hafði

skyrrjað sem guðdómlega opin-

berun og hann taldi því óbrigðul

sannindi. Eitt þessara orðtaka

hans, og það, sem honum var

allra tamast, var þetta: Meiri

sæmd er að því að kenna sig

við andann en efnið.

Jeg hef lengi vitað, þótt guð-

fræðingur sje og hafi gegnt

embættisstörfum innan kirkj-

unnar um þrjá áratugi, að sKÖp-

unarsaga Ritningarinnar er

barnaleg skýringartilraun frá

sjónarmiði vísindanna. En þótt

jarðfræðin viti á þessu mikil

skil og fullgild, þá skortir þó

kannske eitthvað á, að full þekk

ing sje enn fengin á alheimi og

allífi. Detta mjer í hug í þessu

sambandi ummæli Jobsbókar,

sem eru á þessa leið:

Hvar varst þú, þegar jeg grund-

vallaði jörðina?

Seg fram, ef þú hefur þekk-

ingu til.

Á hvað var stólpum hennar

hleypt niður,

eða hver lagði hornstein hennar,

þá er morgunstjörnurnar sungu

gleðisöng allar saman

og allir guðssynir fögnuðu?

Getur þú þrengt sjöstirnisbönd-

in eða fær þú leyst fjötra

Orions?

Lætur   þú   stjörnumerki   dýra-

hringsins koma fram á  sínum

tíma,

og leiðir þú Birnuna með húnum

i                                       hennar ?

Þekkir þú lög himinsins

eða ákveður þú yfirráð hans yfir

jörðinni?

Getur þú lyft raust  þinni upp

til skýsins,

svo að vatnsflaumurinn hylji

Þig?

Getur þú sent eldingarnar,

svo að þær f ari

og segi við þiu: Hjer erum vjer!

Hver hefur lagt vísdóm í hin

dimmu ský

eða  hver heíur  gefið  loftsjón-

unum vit?

Já, miklir menn erum við,

Hrólfur minn; en meiri mun

hann alheimsandinn eilífi, held-

ur en allir Hrólfar efnishyggj-

unnar samanlagðar. Eitthvað

slíkt mun sjera Haraldi Niels-

syni hafa verið í huga, er hann

brýndi fyrir mjer og samnem-

öndum mínum, að göfugra og

sanni nær væri að kenna sig

við andann en efnið, og efast

jeg þó ekki um, að nokkur skil

hafi hann vitað á lögmálum

holdtekjunnar og lögmálum af-

líkamningarinnar. Aðalgallinn á

bók Dungals er að mínum dómi

sá, að þótt hann viti hin bestu

skil á lögmálum efnisins og efn-

ishyggjunnar, þá hefur hann

ekki leyft andanum að svífa

eins oft yfir vötnunum og jeg

hefði kosið, og hann tvímæla-

laust á andríki til.

IV.

Að lokum þetta: Prófessor

Dungal heíur ritað merkilega

bók. Og jeg hygg að íslenskri

kirkju, íslenskum guðfræðingum

sje mikill ávinningur að henni.

Og fremur má hún teljast ný-

ung á sviði íslenskrar bókaút-

gáfu, því að vísindarit virðast

ekki eiga upp á pallborðið hjá

bókaútgeföndum með þessari

þjóð. Það eru annarskonar bók-

mentir, sem þeim falla betur í

'geð og telja sæmilegra að hafa

á boðstólum handa samborgur-

um s'inum.

Þjóðskáldið Matthías Joc-

humsson kvað eitt sinn:

Jeg veit að trúin á. virki fúín,

það vantar bót;

en bráðum eygir þú aldamót,

þá opnast vegir, sem ljetta fót.

Bók prófessors Dungals: —

Blekking og þekking, er djarf-

mannleg árás á hin fúnu trú-

arvirki. Hann hefur leyst af

höndum sjer vammlaust verk,

rjett þeim næsta eða næstu

kyndilinn og sagt: Eí'tir er enn

yðvarr hluti. —

i   Af sjerstökum ástæðum er   1

i   til sölu 8 lampa                   \

1 Radiosramnfiéfónn 1

Í   „Marconi". Verð kr. 3500.   I

|   00. ¦— Tilboð leggist inn á   l

\   afgr. Mbl. fyrir kl. 6 ann-   I

=   að kvöld  merkt:   „Tæki-   I

=   færi — 772".                        |

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16