Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						ÍK
MORGUNBLAÐIÐ
Þriðjudagur 24. ágúst 1948
HUGLEIÐIN
BOIC NIELSA
GAL, eLEKKING OG ÞEIÍKING
i.
EINHVER meistari íslenskrar
tungu og íslensks málfars hefur
eitt sinn mælt sem nánast á
þessa lund: Af bálför enska stór /
skáldsins og mannvinarins Shell
eys er sögð sú saga, að hjartað
hafi ekki brunnið, og það hafi
veriö tekið óskemt úr bálinu. Er
sögn þessi merkileg. Hún snert-
ir oss sem opinberun æðri sann-
inda. Hlutskipti mikils þorra
manna er það, að hinn síbrenn-
Eftir dr. theoi Eirík Albertsson
ii.
Norski sagnfræðingurinn J. E.
Sars hefur sagt í hinu ágæta
ritverki sínu: Udsigt over den
norske Historie (II, 176): „Frá-
leitt væri það nú á tímum að
gera ráð fyrir kirkjuvaldi á
forna v'ísu í almennum þjóð-
f jelagsmálum. En þegar kirkju-
andi  Surtarlogi eyðir þeim  og valdið   hofst   j   Norðurálfunni
verkum þeirra óðara og þau eru
af hendi leyst og þeir eru horfn-
ir af vettvangi jarðlífsins. Þeir
eru ekki margir, sem þeir eyð-
andi eldar vinna ekki á, og fátt
í fari hinna ágætustu manna,
sem úr þeim logum kemur ó-
voru kringumstæðurnar aðrar.
Katólska kirkjan hafði þá öld-
um saman verið skjöldur og
skjól meginþjóða Norðurálfunn-
ar.. Hún hafði lagt nokkrar
hömlur á siðleysi höfðingjanna.
Hún hafði verið athvarf og hæli
skaddað. Eitt þeirra hluta er hinum kúguðu og í skjóli henn-
hjarta hinna bestu manna mann ar var helst frið að fá j glund-
kynsins, þ. e.: mannúð þeirra og roða þjóðfylkinganna miklu, og
kærleikur; annað er hin írjóa^j agaieysi og stjórnleysi, sem
andans hyggja og gáfur, ninir J a eftir for lengi Það var kirkj-
æðri andlegu vitsmunir sjáenda unnar verk víð£l; að hin eydáu
og spámanna, er greina þær (hjerög Urðu aftur bygð. Það var
vitranir og boða á snillilegan hun sem varðveitti allt hið æðra
hátt, er forða þjóðunum frá því menningarlíf. Það var katólska
að komast á glapstigu.                I kirkjan,    sem    veitti    miklum
Undanfarna daga hef jeg ver- þorra manna hina einu huggun
ið að lesa bók Nielsar Dungals: og von, sem hægt var að fá, er
Blekking og þekking. Er hún lífskjör flestra voru óþolandi.
talsverð nýjung í íslenskum Launin, sem hún bar úr býtum,
bókmentum,   vel   og   skörulega auður  og  völd,   voru  þá   og  í
rituo. Og ekki skortir á hispurs-
leysi og grafgötur eftir ávirð-
ingum þeirrar stofnunar, er tók
sjer  fyrir hendur  að  halda  á
sama mæli mæld og afrek henn-
ar. (Sbr. Skírnir 1923, bls. 61).
Þessi er dómur hins gagnmerka
sagnfræðings um hina almennu
lofti hinum heilaga kyndli meist kirkju. Og þeirri staðreynd get-
arans frá Nazaret. Tel jeg það; ur ritverk prófessors Dungals
aðalkost bókarinnar, og hefur sá ekki rutt úr kviðnum, þótt allir
löngum verið talinn vinur, semjlæknaar á íslandi gerðust sam-
til vamms segir. Jeg mun ekki' herjar hans. Svo er nú það.
gera neina tilraun þess að rita Það er kunnara en frá þurfi
dóm ura bókina, áf,ellast hana ag segja hvaða forsendur voru
nje afsaka. Biskup landsins og'að verki þegara reformationin,
hirð hans, þeim klerkum, sem' siðabótin, eða rjettara, siðaskift-
sitja vio arinelda embætta sinna in komust á í Þjóðverjalandi að
og hylli biskupsdómsins, er trú- tilstuðlan Lúthers á 16. öld. Og
andi til þess. Jeg mun því ekki væri einhver fávís um það bram-
vega í þann knjerum um smn. 'bolt, þarf hann ekki annað en
Þeir kaflar bókar prófessors fá sjer einhverja mannkynssögu
Dungals, sem mjer þykir mest' eða þá alfræðiorðabók til þess
um vert, er f ormálinn, sem er' að ganga úr skugga um hið
sanngjarn og laukrjettur, að allra nauðsynlegasta. Og marg-
minum dómi og 16. kafli bók- ir myndu verða talsmenn þeirr-
arinnar: Samanburður á tveim ar skoðunar, að siðskiptakirkj-
postulum. Fel jeg svo athugulum an hafi fært mörgum þjóðum og
og hleypidómalausum mönnum þjóðarbrotum margvísleg and-
nánari athugun og íhugun á þess leg verðmæti og sigurvonir. Þar
um köflum, sem alveg vafalaust. fyrir skal ekki gert lítið úr gildi
eru glæsilegast ritaðir kafiar í hinnar katólsku kirkju. Fer best
bók Dungals, og auk þess kom- á því með hverri þjóð, að þessar
ast þeir næst því að vera hár-
rjettir, án þess jeg vilji á nokk-
urn hátt gera lítið úr fræðigildi
þessa mikla rits prófessorsins.
Og um rit hans má yfirleitt
segja, að tilgangurinn helgi með
ulin. En fyndu nú prestar og
prelátar þessa lands upp á þeim
skratta, með biskup landsins í
fararbroddi að stofna til mik-
illar bálfarar og varpa bók
Dungals á það bál, myndi þó
formálinn og 16. kaflinn koma
óskaddaðir úr eldinum.
„Vor Guð er alt, og hans
tvær kirkjudeildir hafi sem jöfn
ust völd. Fyrir því væri ekki ó-
fyrirsynju, að vald hinnar kat-
ólsku kirkju ykist stórmikið á
íslandi. Og renni jeg augum yf-
ir biskuparaðir þjóðar vorrar
verða mjer ekki aðrir biskupar
hugþekkari en Guðmundur Ara-
son, hinn góði, og Jón Arason,
sá er höggvinn var í Skálholti
1550 og bað fyrir þessi skila-
boð í Norðlendingafjórðung
skömmu fyrir aftöku sína og
sona sinna tveggja: Jeg bið að
heisla Þórunni syni mínum og
Sigurði dóttur minni. — Og eitt-
Kristur kær hvað svipað þessu hygg jeg að
er kjarninn í vorum anda,
með honum hefjumst vjer
handa.
Og eilífa lífið, það lifir og nær
til ljósanna Furðustranda.
Svo leysist úr lífsins vanda."
prófessor Dungal mundi vilja
mæla, þegar maðurinn með sigð-
ina, eða öxina berja að dyrum
hjá honum. — Og þrátt fyrir
þessi ummæli mun enginn væna
Jón Arason um skort á karl-
mennsku. Hann átti vaska sonu
og vaskar dætur. En hann hefur
verið ekki minni lífeðlisfræðing-
ur og líffræðingur en margir
læknar nútímans, sem oft eru
skjótráðir um að taka í sínar
jarðnesku hendur bíld eða busa
og nota þetta á meðbræður sina.
Og skulu íslenskir læknar ekki
vera undanskildir þessum dómi.
—: Einn vísifingur hreyfist skrif
ar hægt.:—
Komi jeg svo aftur að hinu
gullna nafni, bók Dungals, hygg
jeg, að á henni sjeu tveir meg-
ingallar. Annar er sá, að fyrst
hann á annað borð tók sjer fyr-
ir hendur að rita mikið og vand-
að fræði- og vísindarit um af-
stöðu kirkju og guðfræði til al-
mennari visinda og menningar-
mála, þá hefði farið betur á því,
að hann hefði í „Viðbæti" bókar
sinnar rætt um sína leikmanns-
skoðun á framtíðarkirkjunni,
ekki síst framtíðarkirkju ís-
lensku þjóðarinnar. Og þar sem
hann er læknir og háskólakenn-
ari, hefði hann getað talað eins
og sá er vald hefði, þ. e.: ex
cathetra, einmitt um þá fram-
tíðarskipun, svo að læknav'is-
indin og læknarnir hefðu fengið
sitt og kirkjan og guðfræðivís-
indin sitt. Jeg og margir fleiri
munu vænta þessarar greinar-
gerðar frá hendi prófessorsins
í næstu bók hans um þessi mál:
Blekking og þekking II.
Hinn megingalla bókar Dun-
gals mun jeg fara um nokkrum
orðum í næsta kafla.
III.
Ekki veit jeg, hvaða viðtök-
ur bók Dungals hefur hlotið,
eða muni hljóta innan guðfræði-
deildar Háskólans hjerna í
Reykjavík. Ef til vill heyrast
bráðum hljóð úr því horni, bæði
frá guðfræðikennurunum og
guðfræðinemöndum, því að ó-
reyndu skal þess ekki vænst, að
hún verði sett á Index af þeim
aðilum. Og jeg man þá tíð, að
kennarar mínir í guðfræði á há-
skólaárum mínum hefðu kvatt
nemendur sina til þess að lesa
slíkt rit og bók Dungals er, al-
veg ósmeykir og án þess að setja
upp asnaeyru yfirdrepsskapar
nje vísdómshroka. Nú er f jarri
mjer að ætla, að ekki logi nú
sem fyrr innan guðfræðideildar
vorrar bjartir vitar sannleiks-
ástar og sannleiksleitar, og allir
þeir aðilar sjeu minnugir þess-
ara sanninda:
Það er svo bágt að standa í stað
og mönnunum munar
annaðhvort aftur á bak,
ellegar nokkuð á leið.
En það skal verða haft til marks
um afstöðu guðfræðideildar til
ritverks    prófessors    Dungals,
hvort hún sæmir hann doktors-
nafnbót   í   viðurkenningar-   og
virðingarskyni,   eða   ekki.   En
sannast mun það sagna, að ýms-
! ir eru þeir, sem skreyta nöfn sín
'með guðfræðidoktors tign, sem
jfærri  hafa   kannað  fræðistiga
þekkingarinnar og kirkjulegra
og guðfræðiiegra fræða en pró-
fessor Niels P. Dungal. Og ef jeg
man rjett, þá var járnkanzlarinn
þýski, Bismarck, eitt sinn gerð-
ur að doktor í guðfræði honoris
causa, jeg man nú ekki fyrir
hvað. En ekki var það fyrir
neitt ritverk um guðfræðileg nje
kirkjufræðileg efni. Jeg meina
því að guðfræðideildinni á Is-
landi beri að veita prófessor
Dungal þessa sæmd. Hinsvegar
skal það viðurkent, að jeg ræði
um þetta sem valdalaus maður
á þessu sviði og auk þess veit
jeg ekki hvort prófessor Dungal
teldi sjer sómi vera sýndur með
slíkri nafngift. En svo mikið
fræði- og vísindagildi hefur
þessi bók hans, að þetta væri
engin ofrausn. Og óhugsandi tel
jeg, þegar næsta hirðisbrjef verð
ur skrifað á íslandi, að sá til-
komandi biskup ráðfæri sig ekki
oft og vandlega við rit prófess-
ors Dungals.
í f ormála að bók sinni minnist
prófessor Dungal á mann, sem
hann nafngreinir ekki, en kall-
ar blátt áfram frænda sinn. —
Kunnugir vita strax, að þar á
hann við sjera Harald Nielsson
guðfræðiprófessor við Háskóla
íslands. Jeg átti því lám að
fagna að vera lærisveinn hans.
Margir kennarar mínir voru góð
ir, nokkrar ágætir, en enginn
ágætari en hann. Hjá honum fór
saman mikil þekking, skáldlcgt
innsýni, glampandi málsnild og
andríki hins mikla meistara. í
kennslustundunum setti hann
sjaldnast á langar ræður, en
hann .slöngvaði öftlega.út yfir
salinn 'ljósblikum sinnar eld-
heitu sálar-ög háfleyg'um og ó-
gieymanlegum sannindum, er
arnfleygur andi hans hafði
skyrrjað sem guðdómlega opin-
berun og hann taldi því óbrigðul
sannindi. Eitt þessara orðtaka
hans, og það, sem honum var
allra tamast, var þetta: Meiri
sæmd er að því að kenna sig
við andann en efnið.
Jeg hef lengi vitað, þótt guð-
fræðingur sje og hafi gegnt
embættisstörfum innan kirkj-
unnar um þrjá áratugi, að sKÖp-
unarsaga Ritningarinnar er
barnaleg skýringartilraun frá
sjónarmiði vísindanna. En þótt
jarðfræðin viti á þessu mikil
skil og fullgild, þá skortir þó
kannske eitthvað á, að full þekk
ing sje enn fengin á alheimi og
allífi. Detta mjer í hug í þessu
sambandi ummæli Jobsbókar,
sem eru á þessa leið:
Hvar varst þú, þegar jeg grund-
vallaði jörðina?
Seg fram, ef þú hefur þekk-
ingu til.
Á hvað var stólpum hennar
hleypt niður,
eða hver lagði hornstein hennar,
þá er morgunstjörnurnar sungu
gleðisöng allar saman
og allir guðssynir fögnuðu?
Getur þú þrengt sjöstirnisbönd-
in eða fær þú leyst fjötra
Orions?
Lætur   þú   stjörnumerki   dýra-
hringsins koma fram á  sínum
tíma,
og leiðir þú Birnuna með húnum
i                                       hennar ?
Þekkir þú lög himinsins
eða ákveður þú yfirráð hans yfir
jörðinni?
Getur þú lyft raust  þinni upp
til skýsins,
svo að vatnsflaumurinn hylji
Þig?
Getur þú sent eldingarnar,
svo að þær f ari
og segi við þiu: Hjer erum vjer!
Hver hefur lagt vísdóm í hin
dimmu ský
eða  hver heíur  gefið  loftsjón-
unum vit?
Já, miklir menn erum við,
Hrólfur minn; en meiri mun
hann alheimsandinn eilífi, held-
ur en allir Hrólfar efnishyggj-
unnar samanlagðar. Eitthvað
slíkt mun sjera Haraldi Niels-
syni hafa verið í huga, er hann
brýndi fyrir mjer og samnem-
öndum mínum, að göfugra og
sanni nær væri að kenna sig
við andann en efnið, og efast
jeg þó ekki um, að nokkur skil
hafi hann vitað á lögmálum
holdtekjunnar og lögmálum af-
líkamningarinnar. Aðalgallinn á
bók Dungals er að mínum dómi
sá, að þótt hann viti hin bestu
skil á lögmálum efnisins og efn-
ishyggjunnar, þá hefur hann
ekki leyft andanum að svífa
eins oft yfir vötnunum og jeg
hefði kosið, og hann tvímæla-
laust á andríki til.
IV.
Að lokum þetta: Prófessor
Dungal heíur ritað merkilega
bók. Og jeg hygg að íslenskri
kirkju, íslenskum guðfræðingum
sje mikill ávinningur að henni.
Og fremur má hún teljast ný-
ung á sviði íslenskrar bókaút-
gáfu, því að vísindarit virðast
ekki eiga upp á pallborðið hjá
bókaútgeföndum með þessari
þjóð. Það eru annarskonar bók-
mentir, sem þeim falla betur í
'geð og telja sæmilegra að hafa
á boðstólum handa samborgur-
um s'inum.
Þjóðskáldið Matthías Joc-
humsson kvað eitt sinn:
Jeg veit að trúin á. virki fúín,
það vantar bót;
en bráðum eygir þú aldamót,
þá opnast vegir, sem ljetta fót.
Bók prófessors Dungals: —
Blekking og þekking, er djarf-
mannleg árás á hin fúnu trú-
arvirki. Hann hefur leyst af
höndum sjer vammlaust verk,
rjett þeim næsta eða næstu
kyndilinn og sagt: Eí'tir er enn
yðvarr hluti. —
i   Af sjerstökum ástæðum er   1
i   til sölu 8 lampa                   \
1 Radiosramnfiéfónn 1
Í   „Marconi". Verð kr. 3500.   I
|   00. ¦— Tilboð leggist inn á   l
\   afgr. Mbl. fyrir kl. 6 ann-   I
=   að kvöld  merkt:   „Tæki-   I
=   færi — 772".                        |
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16