Fimmtudagur 12. marz 1959 MORGTJTSBLAÐIÐ 13 - Bókaþáttur Framh. af bls. 11. ir", sem éru í okkur öllum meira eða minna, sem vekja drauma okkar, langanir, hugarflug, sem hefja okkur yfir stund og stað og knýja okkur til að leita að stærra samhengi í tilverunni. Þórbergur nær þessum áhrifum með næsta „lítilmótlegum" með- ulum, og þó eru það einu meðulin sem duga. Hann beitir einfald- leikanum, setur sig í stellingar barnsins og upplifir reynslu þess á nýjaleik. Manni virðist þetta svo fyrirhafnarlaust og sjálfgefið við fyrsta lestur, en bak við ein- faldleikar.n er falin mikil list, sköpuð af ögun og innlífun. Orð- færið, þenkimátinn, viðbrögðin, uppátækin, allt er þetta hreint og ósvikið, í senn barnslegt og barnalegt. Það útheimtir mikil klókindi að vera skemmtilega barnalegur, og Þórbergur er miklu klókari í þeim sökum en bann vill vera láta. Orðfærið er náttúrlega lykill- inn að þessu öllu saman. Maður nær aðeins hinum réttu og hár- fínu blæbrigðum barnssálarinnar með hárnákvæmu orðavali. Og hér finnst mér Þórbergur fara fram úr sjálfum sér, ef ég má orða það svo. Börn skapa sér ein- att sitt eigið orðfæri: þau eru fundvís á hentug, einföld og slá- andi orð. Eitt f innur sér til dæmis glerbrot og notar það sem eins konar hljóðfæri, heldur því flötu milli varanna á sér og segir: „Bamb-bamb-a-a". Hluturinn er auðvitað nefndur „bamba", og »vo „bömbuðu" börnin i Suður- sveit saman þegar vei lá á þeim. Svipuðu máli gegnir um nafn- orðin sem leidd eru af sögnum. Þá verða til orð eins og hjólhitt- ing eða hjólhitt, stangarhitt, pikk á líkamanum, ýtari, hornauga- gjótari, saltabrauðsgrúfari og saltabrauðsgrúf, felari, leitari, gægjari, kortróari, verjari og skuldari. Og ekki má gleyma sjálfri „óperunni" sem verður eins kon- ar samnefnari fyrir alls kyns sál- arlegan 02 líkamlegan hasa. Ærsl í leikjum, spenna, ólæti, hávaði, hundaspangól: allt kemur þetta undir safnheitið „ópera". Þór- bergur hefur tekið þetta erlenda orð, sem er orðið heimilisfast í íslenzku, og gefið því sína ser- stöku þórbersku merkingu. Það þarf mikla næmi til að handleika málið þannig, án þess að það verði tilgerðarlegt, afkáralegt eða klúrt. Ég býst við að þessi bók sé mesta stílafrek Þórbergs þegar öll kurl koma til grafar, því hér er lítið efni gert stórt með eintómum stiltöfrum. Þórbergur hefur sem kunnugt er ríka tilhneigingu til að vera dálítið kl'ix eða ódamiaður í penn anum annað veifið,og þess gætir líka í „Rökkuróperunni", en mér finnst það hvergi smekklaust. Það stafar sennilega af því að Þór- bergi er svo einkennilega lagið að setja sakleysissvip á allt sem úr penna hans hrýtur. Eða er þessi tjáningarmáti orðinn svo sjálfsagður partur af honum sjálfum, að honum fyrirgefist meira en öðrum? Ég veit það ekki. Hvað þá um sjálft efnið í „Rökkuróperunni"? Það er ekki viðamikið eða þungt á þeim meta skálum sem vega alla hluti eftir fyrirferð þeirra. Efnið er sem sé aðeins hinir látlausu leikir barn- anna í Suðursveit, leikir sem flest okkar munu kannast við úr eigin bernsku: búskaparleikir með horn, leggi, kjúkur o. fl utan húss og innan, skipaleikir ýmiss konar, sleða- og skauta- leikir, hjólhitt og stangarhitt, blindingjaleikir, pollaleikir, salta brauðsleikir, feluleikir, selaleik- ir, skesEuleikir, taðkarlaleikir, ¦tórfiskaleikir, kríuleikir, kort róðrar, ról, halaleikir, snjóleikir af ýmsu tagi, bogaleikir, teikning ar (Þórbergur var sérfræðingur í landabréfateiknun) og loks þjóðfélagsleikurinn, sem er rús- ínan i pylsuendanum. Þessum leikjum er ekki aðeins lýst, heldur eru þeir lífðir á ný í „Rökkuróperunni", þannig að les- andinn er hrifinn í einu hendings kasti aftur í sína eigin bernsku og byrjar að leika sér eins og barn, upplifir spennuna, hasann, fiðringinn, unaðinn sem þessir leikir færðu honum í gamla daga. Innlífunin er svo sterk að víða rekur maður upp hlátursrokur af eintómri hrifningu eða kátínu. Það skeði margt spaugilegt í Suðursveit fyrir sextíu árum. Samt er „þjóðfélagsleikurinn" í bókarlok sennilega skemmti- legasti og um leið lærdómsríkasti kaflinn í bókinni. Þeir voru bráð- þroska drengirnir á Breiðaból- staðarbæjunum og komu sér upp sínu eigin þjóðfélagi með ströng- um lögum, myntsláttu, verzl- un, póstsamgöngum, blaðaútgáfu, þjóðnýtingu, sterkri miðstjórn og þungum refsingum. Þetta þjóð- félag var aðeins í örfáum drátt- um stæling á stóra þjóðfélaginu sem drengirnir lifðu í. Mér þykir ósennilegt að það hafi vakað fyrir Þórbergi, en hann hefur í þessari snjöllu íýs- ingu dregið upp minnisstæða mynd af þeim stjórnarháttum sem hann hefur löngum játað hollustu sína sjálfur: en viti menn, hann gerir púragrín að þeim og sannar jafnáþreifanlega og Orwell í „Animal Farm" hvert sé óeðli hins austræna skipulags. Þórbergur segir sennilega að nú sé ég að rangfæra freklega hina sakleysislegu lýsingu á þjóðfélagi þeirra Breiðbælinga, og þess vegna er ekki nema sanngjarnt að ég finni orðum mínum stað. Þjóðfélag drengjanna lýtur stjórn tveggja manna, landshöfðingja og sýslumanns, sem eru „óafsetjan. legir" (bls. 234). Þeir setja sjálf- ir lögin. ákveða magn peninga- veltunnar, „þjóðnýta" (þ. e. taka í eigin hendur) banka og öll við- skipti og dæma þegnana harðlega fyrir uppreisnarhug gegn ríkinu og illt umtal um valdhafana. Fé- lagi Krúsjeff lýsti svipuðu þjóð- félagi í ræðunni á 20. þingi sov- ézka kommúnistaflokksins, og hann er í óða önn að boða sigur þessa skipulags nú. Eitt alvarlegasta afbrotið í þjóðfélagi drengjanna er undir- róður, uppreisnarhugur eða and- úð á skipulaginu og skammir eða gagnrýni á leiðtogunum. Engu stóð sýslumanni og landshöfð- ingja meiri stuggur af en skraf- þingum Benedikts (uppreisnar- mannsins) við undirsátana, enda héldu þeir uppi stöðugum njósn- um um allt framferði þegnanna. Þegar „fólkið" var farið að hafa það of gott, tók „ríkið" í taumana og skapaði „kreppu" með því að draga úr opinberum framkvæmd- um og hefta viðskiptin. Þórberg- ur segir auðvitað að „kreppa" sé aðeins vestrænt fyrirbrigði, en það væri orðhengilsháttur. Að- gerðir Stalíns gegn óþægum bændum upp úr 1930, þegar hann horfelldi þá tugþúsundum saman til að koma á samyrkjubúskap, eru nákvæm hliðstæða „krepp- unnar" í Breiðabólstaðarbæja- ríkinu. Ég verð að játa að ég hef ekki í langan tíma lesið skemmtilegri satíru um austrænt stjórnarfar en lýsingu Þórbergs á „samvirkri forustu" þeirra landshöfðingjans og sýslumannsins í drengjaþjóð- félaginu. Geðþekkasta persónan í því félagi er auðvitað Benedikt, bróðir Þórbergs, sem er uppreisn- arseggur og stækur einstaklings- hyggjumaður. Hann bölvar vald- höfunum niður fyrir allar hellur og þolir mikla önn fyrir. Þór- bergur kallar hann reyndar „rót- frontkommúnista", en það er ekki annað en þórbergskt öfugmæli. Já, miklu væri nú heimurinn þolanlegri ef allir valdastreitu- menn og pólitíkusar veraldarinn- ar hefðu fengið tilhneigingum sínum svipaða útrás í bernsku og strákarnir i Suðursveit. Eða eins og Þórbergur orðar það undir lokin: „Þeir sluppu gegnum þær virðingarstöður á bernskualdri, sem aðrir hafa orðið að strefa eftir á fullorðinsárum". Og Þór- bergur, sem sjálfur fór með æðsta vald ríkisins, klykkir út með þessari lærdómsríku setn- ingu: „Síðan hefur mig aldrei langað til að verða landshöfð- ingi". „Rökkuróperan" er tvímæla- laust einhver merkilegasta bók Þórbergs og talandi vottur þess að hann hefur ekki gamlazt þrátt fyrir sín sjötiu ár. Það sem helzt má að bókinni finna er prófarka- lesturinn sem gæti verið mun vandvirknislegri. Sigurður A. Magnússon. Fatapressun Pressum fölin fljótt og vel. Efnalaugin KEMIKÓ Sími 12742 — Laugavegi 53A. Opið í hádeginu. I. O. G. T. St. Freyja nr. 218. Fundur í kvöld kl. 8,30. Skemmti atriði: Tvísöngur með gítarundir leik. Stúkan Minerva heimsækir. Fjölmennið. — Æt. ' St Andvari nr. 265. Venjulegur fundur fellur nið- ur í kvöld. Endurupptökufundur kl. 8 í GT-húsinu uppi. — Æt. Kona eba stúlka óskast MPLIL Cbi<fiiMA«XJ Samkomur Hjálpræðisherinn. Almenn samkoma í kvöld. All- ir velkomnir. ZION, Óðinsgötu 6A. Almenn samkoma í kvöld kl. 20,30. Sungnir verða Passíusálm- ar. Allir velkomnir. Heimatrúboð léikmanna. Æskulýðsvikan, Laugarneskirkju Tómas Sigurðsson stud med. og séra Jónas Gísiason tala á sam- komunni í kvöld. Einsöngur tví- söngur. Allir velkomnir. KFUM og K. Kirstileg samkoma verður hald in á Hjálpræðishernum föstudag inn 13. þ.m. kl. 8.30 síðd. Allir velkomnír. Ólafur Björnsson frá Bæ. Filadelfía. Almenn samkoma kl. 830. Ræðu maður Arnulf Kyvik. Allir vel- komnir. Þtriðju nemenda tónleikar VINCENZO MAKIA DEMETZ Einsöngvarar og kór. Unditrleikari Fritz Weisshappel. Kórstjóri Ragnar Björnsson. í dag í Gamla Bíó kl. 7. Skrifstofustörf Stúlka vön venjulegum skrifstofustörfum og síma- vörzlu óskast. Uppl. í skrifstofunni. Sjóklœðagerð íslands HJ. Skúlagötu 51. Skrifsiofuhús óskast til kaups í miðbænum eða nærri miðbænum. Húsið þarf að vera nýtízkulegt steinhús 3—4 þús. kubet m. T. d. 4 eða fleiri 300 ferm. hæðir. Veitum sölutilboðum viðtöku helzt skriflegum og skuldbindandi með sem lengstum gildistíma. EIGNIR, lögfræðiskrifstofa HABÐAR ÓLAFSSONAR Austurstræti 14 m. hæð. Símar 10332 og 10343 PÁLL ÁGÚSTSSON, sölumaður, heima 33983. Aðalgjaldkeri Karlmaður eða kvenmaður getur fengið atvinnu sem aðalgjaldkeri hjá þekktu fyrirtæki í Reykjavík. Tilboð er tilgreini aldur, menntun og fyrri störf, óskast send afgreiðslu. Mbl. merkt: „Framtíð—4493". Ungnienntastúkan Hálogaland. Fundur að Fríkirkjuvegi 11 í kvöld kl. 8,30, stundvíslega. Kosn ing fulltrúa á þingstúkuþing. Æt. kabarettinn Fjölbreyttasti og skemmtilegasti kabarett, sem hér hefur sést. Áhorfendur standa agndofa af undrun eða gráti af hlátri. — Aðgöngumiðasala í Austurbæjarbíói frá kl. 2—11 s.d. Símar 33828 og 11384. Tryggið ykkur miða í tíma og verðið ekki af beztu skemmtun ársins.
Beinir tenglar
