Fostu'cfagur 18. Janúar 1963 MÖRGVNBLAÐ1Ð 13 Sr. Benjanítn Kristjánsson: Sálarfræði ekki meiri vísindi en trúfræði Er hægt aö hlusta með vísindalegum hætti á fúgu eftir Bach? MARGT BÝB f ÞOKUNNI. Guðmunduir G. Hagalín rithiöf- undur hefur nú lokið tveggja foinda ævisogu frú Kristínar Kristjánsson. Hét fyrri bókin, sem út kom í fyrra: Það er engin þörf að kvarta,. en hin síðari: Margt býr í bokunni. Er í þessu seinna bindi rakin ævisaga Krist Snar frá því hún ifeam heim til íslands 1930 og þangað til hún létat með sviplegum hætti snemima á þessu útlíðanda ári, og er þar með getið imargra dul- skynjana hennar. - I formála segir höfundurinn, að lesendur muni þó í sögunni sakna fjölda margra sýna henn- ar og vitrana, enda hafi það ekki verið setlun sín að skriifa tæm- andi frásögn af öllu því mikla efni, sem þar var úr að viða. Sú foók hefði orðið rnörg bindi. Hitt vafcti meira fyrir honum serni sbáldi að skyggnast inn í sálarlíf þessarar merkifegu konu, rekja margslungna þætti skap- gerðar hennar og gera ógleyman lega persónulýsing á einni hinni imestu völvu, sem uppi hefur ver iS með kynstofni vorum á síðari árum. Þetta hefur honum tekizt sniildarvel svo sem vænta mátti, og hafi hann þökk fyrir hugð- næmia og skemmtilega bók. Uim Kristínu segir höfundur meðal annars: „Dulargáfur henn ar voru mifclar og margþættar, og það, sem fyrir hana bar, átti rikan þátt í að móta skapböfn hennar og lífsstefnu. En að áhrif þess uirðu þau, er raun bar vitni var fyrst og fremst því að þakka, fover efniviður var í henni. Og þó að mér þætti reynidar merki- legar sýnir hennar og vitranir, þótti mér brátt ennþá meira til bennar koma fyrir sakir skap- gerðar hennar og mannkosta, og fyrst og fremist þeirra vegna verður hún mér ógleymanleg." Ég held að allir, sem þefektu Kristínu vel, geti verið G. G. Hagalín sammála í þessu og öðru, er hann segir um sbapgerð henn- ar. Ýnisar sýnir Kristinar lífct- ust mest þeim, sem heilög Teresa frá Avila segir í sjálfsævisöigu sirani. Þær skynjuðu bæði anda- verur vonzfcunnar í bimingeimn- um og bomust endrum og eins, Mfct og postulinn, upp tiíl ins þriðja himins meiri dýrðar en orð fá lýtst. Vitund heimar gat bæði horfið til fortíðar og fraim- tíðar. Hún rak út illa anda, líknaði sjufcum, jafnvel eftir að hún var sjálif orðin þreytt og lasburða, huggaði sorgmædda «neð ófresfcisgáfu sinni, og blés þeim í brjóst trúnni á lífið og ódaiuðleikann, gaf stóngjafir af litlum fjármunum. Kristín var »ð mínuim dómi ígildi margra presta. Blessuð sé hennar minn- ing. ófreskisgAfurnar. Margir undrast það hve mikið Ifeemur út af dulrænium bók- inenntum á fslandi, og telja efn- isvísinda-imenn það enn með hjá trú og hindurvitnuim og sjé of- sjónum yfir, hversu mikið bæk- ur þessar eru lesnar. Sfcýringin é þvi er engin Önnur en sú, að óvenjuimiikið hefur verið af dul- Skyggnu fólíki á íslandi frá land- námsöld, og hefur allur þorri mianna, sem ekki er blindaður af fcreddum lærdómshrokans, veð- ur af öðruim heimi en þeim, sam þreifað verður á. Elestir, sem kynntust Kristínu, munu hafa staðreynt skyggni hennar í rúmi og tíma. Hún sá atburði, sem gerðust í fjarlægð. Hún gat líka lýst liðnum atburð- uim, jafnvei löngu liðnum, og sagt fyrir óorðna hluti. Hyrir- brigði af þessu tagi má sann- reyna, eins og gert var t.d. um brunann í Stokfchólmi, sem Swedenborg sá og lýsti fjarri staddur. Má í þessu sambandi minna á lýsingar hlutskyggnra manna, drauma fyrir daglátum, forspár og spádóma, allt frá fólfci, seim les í lófa, spáir í spil og kaffifcorg og upp til spá- dóma Heilagrar ritningar. Það er hrein og bein vanþekiking að neita því, að fjöldi fólfcs á öll- um öldum hefur verið gæddur furðulegum hæfileikum á þessu sviði, og eigum vér margar bæk- ur fullar af frásögum um það. Annað, sem athygli mætti vekja í þessu sambandi er, að einmitt það fólk, sem þannig sér betur en aðrir, telur sig einnig sjá anda og engla, talar jafnvel við þá og flytur skilaboð frá þeirn. Þetta er erfiðara að sanna, en enginn gat heldur sannað sótt kveikjurnar, fyrr en smásjáin fcom til sögunnar. Allt, sem venju leg gkilningarvit manna ekki greina, þykir þeiim ótrúlegt unz leið er fundin tii að sanna það. En þrátt fyrir það ættu menn nú að vera farnir að skilja, að margt er til á himni og jörð, sem allir geta efcki séð með ber- um auguim. Emanuel Sweden- borg var einn af allra mestu vís- indamönnuim sinnar tíðar og sfcrifaði lærðar ritgerðir, sem allir báru virðingu fyrir. En þegar hann fór að tala við engla o.g lýsa lífinu á efri og neðri byggðuim tilverunnar, héldu margir að hann væri genginn af göflunum, enda þótt þeir í kirkju sinni játuðu trú á þessar verur. En þá getum vér spurt: Var Jiann að skröbva þessu, var hann brjálaður, eða voru skilningar- vit hans bara næmari en ann- arra, eins og sýndi sig í nákvæm- um lýsingum hans á Stokk- holmsbrumanum ? Það mætti halda, að hér væri einmitt valið viðfangsefni fyrir sálfræðinga að spreyta sig á og hreint eklki minna, en velta vöngum yfir því, hvers vegna smébörn væta rúm sitt á nótt- um. En nú bregður svo við, að Þeir sem kalla sjálfa sig vísinda- lega sálfræðinga, þykjast ekkert vilja um þetta hugsa og kalla rannsókn á þessum fyrirbrigðum „gervivísindi", sem sé „ógeðsleg- ur business" sem allir heiðarlegir menn hafi andstyggð á, „þar að auki vanhelgun á trúnni og móðun við vísindalega hugsun." Ekki mátti það minna kosta, sagði Hiöfða-Jóka, herleg kind, þegar hún fékfc gusuna yfir sig. TRÚ OG VfSINDI. Ég held, að þessir menn, sem með spekingssvip gera skarpan greinarmiun á trú og vísindum, sfcilji hvorugt. í fyrsta lagi er sáilarfræði ekki meiri „vísindi" en t.d. trúfræði. Trúfræðin var talin drottning allra vísinda áður en heitið gat að efnisvísindi væru til. En þegar þau vísindi komu til sögunnar, þóttust þau þess umbomin að ryðja trúvisindum till hliðar. En þetta er eklki annað en gerræðis- leg kredda. Ef trúvísindi hvíla á forsend- um, sem ekki verða sannaðar, má segja hið sama um náttúru- vísindin. Sálfræðingur sá, sem skrifar í Mbl. 27. nóv. s.l. kemst þannig að orði, að „á máli trú- arinnar merki sönnun upplifaða, huglæga reynslu, mjög persónu- Sr. Benjamin Kristjánsson bundna" og sé það eitthvað ann- að en sönnun vísindanna, sem „byggir á hlutlægri könnun." Þessu tvennu megi efcki hræra saman. Mér virðist þetta ekki vera mjög djúpt hugsað. Margir efnisvísindamenn hreiðra um sig á einhverjum út- skætoli þekkingarinnar og halda að þeir hafi höndlað alla vizku veraldar, þó að sjónarmdð þeirra sé í rauninni. afar þröngt. Þessi sérhæfing þekkingarinnar er fcannske æskileg sumra hluta vegna, en ekki gerir hún menn vitra og víðsýna. Fyrst mætti athuga þá bug- mynd efnisvísindamanna, að þeirra aðferð sé hlutlaus rann- sófcn á verulei&anuim sjálfum, óháð trú eða öðrum spilaborgum mannshugans. Þeir halda að efnisvísindin standi á því bjargi, sem aldrei geti bifast, og þau ein fái leitt sannleikann um tid- veruna í ljós. Þetta er blekking. Aðferð efnis vísindanna er fyrst og fremst tiíl- búin af hugsunarhætti vísinda- mannsins sjálfs. Hann gefur sér sjálfur reglurnar, sem hann vinn ur eftir, tekur sumar staðreynd- ir gildar en aðrar ekki. Ef hann mætir manni á förnum vegi, þá er það óyggjandi staðreynd fyrir honum. Mæti hann engli, er hann viss um, að þetta hafi annað hvort verið missýning, ofskynj- un eða hann sé beinlínis orðinn brjálaður. Með öðrum orðum: hann trúir annarri skynjuninni en hinni ek&i. Og þannig er öll vísindamennska til orðin. Með því að velja úr staðreyndum eft- ir geðþótta, flokfca fyrirbrigðin á sama hátt og búa sér til úr þeim eitthvert kenningakerfi verða efnisvísindi til. En í þessu starfi er hugur mannsins aðal- gerandinn og alls staðar nálæg- ur, því er stjórnað af trú hans eða trúleysi. Þess vegna getur því farið víðsfjarri, að sú heims- mynd, sem þessir menn gera sér, komizt í nokkra nánd við veru- leikann. Hún er efckert amnað en ályfctun s&eibulla manna, dregin af ónógum staðreyndum, enda hrynur hver heimsmynd- in af annarri, svo að ekki stend- ur steinn yfir steini. Efnisvísindi eru því eins báð hugttœigri persónulegri reynslu og trúvísindí. Og engin ástæða er til að halda, að efnisvísindi séu áreiðanlegri en önnur því að fulltrúar þeirra ganga þegjandi fram hjá margvíslegri reynslu, sem þeir flokka undir „trú", og telja í hjarta sínu að sé ekfcert annað en heilaspuni. Undir það, sem efnisvísindi telja heilaspuna, heyrir flest sú lífsreynsla, sem mönnum er dýr- mætust. Ef trúin á guð og eilíft líf verður ekfci sönnuð eftir þeirra aðferð, er hún talin hé- gilja. En hversu margt er það, sem lífinu viðfcemur, er aldrei verður sannað þannig, en er þó auðsætt hverjum manni með fullu viti. Engin efnisvísin'di geta á skiljanlegan hátt gert grein fyrir þeirri reynslu, sem felst í orðunum: fegurð, gæzfca eða sönglist. Það er ek&i hægt að hiusta með vísindalegum hætti á fúgu eftir Baoh og hafa henn- ar. nokfcur not. Etf farið er að sundurgreina ástina á vísinda- iegan hátt, yrði hún aðeins lif- eðlisleg hvöt til viðhalds mann- fcyninu. En þessi útskýring næg- ir ekki til að gera grein fyrir ástar&væðum Goethes,. Divina oomedia, eða þeirri kenningu Krists, að guð sé fcæiflei&ur. Engum dettur í hug, að þeir hafi haft meiri tilhneigingu en aðrir til að fjölga mannkyninu. Þó var ástin í þeirra vitund ljós heiimsins guð sjálfur, hinn eilíf skapandi. Það er því algerlega gerræðis- ieg aðferð, sem efnisvísindin nota, er þau útilo&a sum svið lífsreynsiunnar og taka ekkert tillit til þeirra í ályktunum sín- um. Vitanlega eiga vísindi að ná yfir öll svið mannlegrar reynslu, og þá eru engin gervi- visindi til og engin aðgreining trúar og vísinda. SÁLFRÆÐI OG GERVI- VÍSINDI. Ef trú heyrir efcki undir „vís- indi", þá heyrir sálfræðin það ekki heldur, jafnvel þó að hún kynni nú að vera búin að af- skrifa sálina og kalli sjálfa sig hugvísindi. Þetta er þó efcki ann- að en leifcur með orð, nema sál- arfræðin hafi látið efnisvísindin villa sér sýn á sitt eigið hiut- verk og sé orðin að hreinni lík- amsfræði. Þá fær hún kannske þann vafa-sama heiður að dingla með í þeirra hóp, en ekfcert hæfckar risið á henni við það. Að réttu lagi er sálarfræði, trú fræði, og fagurfræði hugvísindi, sem engu minni ástæða er til að gefa gaum en náttúruvísind- um. Hið verulegasta af öllu er 'mannshugurinn, og væri hann ekki, væri engin vísindi. Þetta sýnir hversu öll þau vísindi eru grunnfær, sem halda að unnt sé að sniðganga sálina, og gera sér heimsmynd með no&fcru viti án hennar. Ef sálarrannsófcnir eiga að heita óheiðarlegri en aðrar rann- sófcnir, þá getur svo furðuleg stað hæfing ekki byggzt á öðru en þeim hleypidómi, að allt, sem þar fer frarn, sé eigi annað en svik og fals. Engum dettur þetta í hug, sem nokkuð hafa rannsak- að málið. Þó að svikamiðlar séu til, eru langflestir miðlar hrekk- lausir, og þarf ekki nema til- tölulega litla kunnleika á þess- um máluim till að sannfærast um það. Flestir miðlar falla í djúp- an svefn og hafa efcki bugmynd um hvað þeir segj'a, fremur en í draumi, sem menn gleyma. Fara þá ýmsar raddir að tala gegn- um þá og segjast vera þessi eða hinn framliðinn maður, tala jafn- vel líkt og hinir framliðnu og segja ýmislegt, sem lífclegt er að enginn hafi vitáð nema þeir. Nú þykir öndungum. það senni- legast, að þetta séu framliðnir menn, en erfitt bann að vera að sanna það og afsanna. Alveg hið sama mætti segja um það, ef einhver talaði við mig í síma frá Reybjiavlb og segðist verá Jón Jónsson. Hvernig gæti ég vitað nema þetta væri FáU Pálsson, sem hermdi bara vel eftir Jóni Jónssyni, eða jafnvel illur andi, sem væri að spila með mig. Hins vegar, þar sem maðurinn minnist á ýmisilegt sem ok&ttr báðum er kunnugt, og mér finnst ég bann- ast við róminn, tek ég það gott og gilt að þetta sé Jón Jónsson og hvarflar ekki að mér efi um það. Svona mundi flestum mönn um með heilbrigða skynsemi fara, en í þessu eru fólgin „gervi vísindi", spíritistanna. Þeir mi&lu vísindamenn kalla andana persónuklofninga eða - eitthvað því um líkt, 'en aldrei hefur verið gefin nein viðhlítandi skýring á, hvers vegna fólk klofn ar einmitt á þennan hátt í per- sónur, sem það hefur kannske aldrei h'eyrt nefndar, getur meira að segja hermt eftir þeim og haft á takteini ýmsar upplýsinj- ar um þá. Fyrri skýringin virö- ist óneitanlega liggja beinna við. EDLI KREDDUTRÚAR. Að sjálfsögðu hlýtur dypsla sannfæring manna um eðli líís- ins ávailt að spretta af reynslu og hyggjuviti þeirra sjálfra. „í'.g þek&ti þig af af spurn, en nú hs f a augu mín litið þig," sagði Job við drottin sinn, ag á þessu er st ir muniur. Þó að Kristur seg'ii lærisveinum sínum margsiniiis frá þvi, að hann mundi upp rí;a trúðu þeir því ekki, fyrr en þeir sáu það með eigin augura. Er þá eðlilegt, að menn trái þessu frekar eftir tvö þúsund ár, ef þeir vita þess engin dænii, að nokkur maður hafi risið af gröf sinni? Sú saga komst þegar á gang á dogum frumkristninnar, að lærisveinar Jesú hefðu stolið iik ama hans úr gröfinni og síði.n búið til söguna um upprisuna. Og þegar Páll fór á Aresarheið að segja Gribbjum frá uppris- unni, ypptu þeir öxlum og litu á það sem hógómaþvaður. Hverju sem menn látast trúa, þá fer þetta á sömu lund enn í dag, ef upprisusagan á sér eng- an hljómgrunn í lífsreyslu þeii ra eða sbilningi, og ef hún er utan veltu við öll „vísindi". Einmitt þess vegna er veröldin bafin I efniishyggju, búið er að slíta „vis indin" frá trúnni og boma trúnní á þeim stað, sem fáir finna hana. Nú virðast sumir halda, að það sé einhver dæmalaust fín teg- und af trú, sem helzt enginn sbilur og engra sannana þarf við og • lítt bemur við daglegri reynslu manna. En þannig var þessu ekki háttað í frumkristn- inni. Lærisveinar Jesú hófu ein- mitt trúboð sitt, sem „vott&r** að upprisu hans og þeim stór- merkjum, sem hann vann, og trúarva&ning þeirra byggðist að ekki litlu leyti á því, að sjálfir unmu þeir sams bonar braftaverk í nafni hans. Jafnvel þegar faðir máiHausa sveinsins segir: „Hjálpa þú vantrú minni," þá öðlaðist hann trúna aðeins fyrir það, að Jesú læbnaði sveininn Trúin kom ek&i, þó að honum hefði verið sagðar sögur um, að Jesús hefði læknað einhvern og ein- hvern. Hann þurfti sjálfur sönn- un, og þannig hefur þetta verið á öllum ölduim. Þegar vitranir þrjóta, er gerð dyggð úr því að trúa bara því, sem manni er sagt. Þetta a* annars flokks trú en sú, sern hefur reynslugrundvöll. Hún getur stuðzt við einhver sann- indi, en verið þó harla óraun- veruleg. Þetta er eins og þegar alþýða manna „trúir" helzbu kennisetningum „vísindanna", án þess að hafa hugmynd um, hvernig þessar kenningar eru tii orðnar. Þetta má kalla kreddutrú. Mis- vitrir menn, sem ef til vill hafa aldrei séð heilagan anda, búa titt kenningakerfi og trúarjátningar sitt á hvað, mótaðar af sínum skilningi. Svo á það að vera dyggð að breyta þar engu og gera enga tilraun til að hugsa sjálfur. Þessi tegund af trú er náskyld þeirri, sem alþýða manna hefur stundum á pólitísfcum flokkuim. i Framh. á bls. 14
Beinir tenglar
