Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31 .
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 89. tölublaš 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 4. MAÍ 1968
13
Ullin og rúning sauðf járins
og fleira um sauðkindina
SAUÐKINDIN fluttist til lands-
ins með manninum og verður
hún sennilega félagi okkar og
lifibrauð   meðan   land   byggist.
Á þessum öldum hefur nátt-
úran ræktað hana þannig, að
hún varð eins og heppilegast var
til að þola harðrétti og óbliða
náttúru fjallalands með norð-
læga úthafsveðráttu. Hún varð
harðgerð og nægjusömu og gat
melt lélegt fóður.
Ullin varð gróft togið til að
hrinda af kindinni illviðrahamn
um og þelið fínna og hlýrra til
skjóls. Hún varð fremur háfætt
til að geta borið sig um, klifrað
í fjallendi og vaðið snjó.
Hún lagðist ekki afvelta út um
hvipinn og hvappinn og ærnar
gátu  borið hjálparlaust.
Þegar kynbætur hófust veru-
lega, þá fóru menn að rækta
vissa eiginleika kindarinnar; en
þá gleymdist stundum að það
var ekki alltaf í samræmi við
náttúrulögmálið. Kom þá veikl-
un og heilsuleysi fram í stofn-
inum.
Að vinna á móti náttúrunni
hefnir sín og það gera ekki sann
ir   fjárræktarmenn.
Það sem einna sízt má breyta
er ullartegundin, þ.e. að kindin
hafi bæði tog og þel eins og nátt
úran er búin að rækta um alda-
raðir. Að minnsta kosti ekki á
þeim stöðum, sem ég hef stund-
að, fjármennsku á, þ.e. í Skaga-
firði, við Breiðafjörð og á Suð-
urlandi. Og vart trúi ég öðru en
það sé einnig heppilegra á norð-
austurhluta landsins að kindin
hafi tog til verndar þelinu, og
að það muni fremur auka hreysti
hennar. Og eins, að hún sé nokk
uð háfætt, svo það sé hægt að
koma henni óskemmdri eða lít-
ið skemmdri í húsið sitt, þó snjór
sé, og hún þar með geti skilað
reyfinu sínu, þegar þarað kem-
ur.
Þeir, sem búa í heitum og þurr
viðrasömum stöðum á jörðinni,
geta ræktað tómt þel. En við hér
á íslandi skulum halda okkur
við togið líka. Það verður að-
farasælast.
Til þess að fá góða ull þarf
kindin að vera vel fóðruð. Kæmi
snögg fóðurbreyting til hins
vera, þá kemur bláþráður á hár-
ið. Það er hættast við að þetta
verði, ef fé er látið leggja mikið
af áður en það er tekið á gjöf
fyrrihluta vetrar, og eins á út-
mánuðum og vorin, ef menn
hafa ekki úttiald með fóður. Get
ur þá farið svo að kindin flosni
úr ullinni mannsber. Slíkt ber
ekki vott um góða fjármennsku.
Auk þess að fá minni og verri
ull, þá kemur svona fóðurlag
fram á minni kjötafurðum og
verri heilsu fjárins.
Fjármaður, sem hefur fylgt fé
sínu í haga og staðið hjá því í
misjöfnum veðrum og mokað of-
an af fyrir það í snjóum, kynn-
ist fé sínu vel. Þá sést að rétt
ullarlag er stór þáttur í afurða-
getu ánna. Á sumum kindum
tollir illa snjór, þó aðrar verði
brynjaðar. Þessar kindur hafa
gróft gormhrökkið tog. Einnig
virðast kindur með þannig tog-
lagð   þola   betur   rigningu.
Aðalafurðir ánna *eru lömbin
á haustin. Þar sem fóðrun, húsa-
vist og hirðing, þ.e. öll fjár-
mennska er í allgóðu lagi, þá er
reiknað með samkvæmt núgfld-
andi verðlagsgrundvelli að ærin
gefi af sér 2 kg. af ull á kr. 20
kr. Er þá verðmæti ullarinnar
ekki nærri eins mikið og í 1 kg.
lamakjöti.
Altaf er verið að finna upp ný
gerviefni svo það er nsesta ólík-
legt að ull hækki mikið   í verði.
Verður þá fyrst og fremst að
miða ræktun fjárins og um-
hyggju við það, að haustlömfoin |
verði sem  vænst.
Svo    er    fráleitt    að    breyta
vaxtarlagi kindarinnar fyrir
þetta kjöt, sem flutt er út til
sölu, sem gert er ráð fyrir að
verði aðeins um árabil. Ekkert
liggur á, gott að eiga landið
handa komandi kynslóðum. Fólk
inu fjölgar.
Þegar sauðkindin er rúin, þá
er hún færð út fötunum sínum.
Hvernig heldur þú að þér liði,
lesandi góður, ef þú værir færð
ur úr fötunum og skilinn eftir
á víðavangi í nærklæðunum ein
um, kannski þykkum og
kannski líka næfurþunnum?
Heldurðu ekki að þér yrði kalt,
ef þú fengir á þig norðlenzkt
krapahret eða sunnlenzka stór-
rigningu? Jafnvel þó þú hafir
eitthvert skjól, sem ekki er þó
víst. Nýja ullin svarar til nær-
fatanna. Stundum er kindin vel
fild, en stundum er hún líka
mannsber. Þetta fer eftir því,
hvernig hún hefur verið fóðruð
og eftir því hvað snemma er
rúið. Líka ganga einlembur fyrr
úr ull en þær ær, sem hafa tvö
eða  fleiri  lömb  undir  sér.
Svo fer þetta eftir kynferði.
Sauðfé gengur misfljótt og mis-
vel úr ull, þó það hafi nákvæm-
lega sama fóður, sé í sama húsi
og   gangi  í  sömu  högum.
Þetta atriði verður fjárrækt-
armaðurinn að fylgjast vel með
og útrýma tafarlaust öllum ám,
sem ganga seint eða illa úr ulL
Til þess að ær gangi vel úr
ull, þá þurfa þær að vera fóðr-
aðar allan veturinn. En alveg
sérstaklega ríður á að þær séu
vel fóðraðar kringum sauðburð-
inn, og að þær geldist ekki og
leggi sem minnstaf fram í græn
grös. Þá gengur hún betur úr
ull og geldist minna, þegar ull-
in er tekin; enda sé ekki of-
snemma rúið. Sé þetta gert með
mannúð og skynsemi, þá verða
bæði ær og lömb mikið vænni
á. haustdegi en ella.
Um aldanna raðir hafa margar
kindur króknað úr kulda á ís-
landi eftir rúningu, og enn kem
ur þetta fyrir. Áður fyrr krókn-
uðu þær aðeins á vorin eða
sumrin. Nú er sú breyting á orð-
in, að nú fer rúning fjársins fram
á öllum árstímum, og er fram-
kvæmd þannig, að kindur
krókna eftir rúningu á öllum árs
tímum nú til dags, ef sögur eru
sannar.
Að minnsta kosti efu kindur
sviptar ullinni á haustin, hvern-
¦ig sem tíð er, og fyrri hluta vetr
ar, þó bylur geti komið á hverri
stundu. Oft er eskkert skeytt um
að kindin hafi húsaskjól og ekk-
ert hugsað um að kindin sé sem
loðnust eftir rúninguna. En á
haustin er hægt að rýja féð þann
ig að það sé kafloðið, sérstaklega
ef rúið er með beittum hnif. Svo
er féð vélklippt síðari hluta vetr
ar alveg inn við skinn, svo eng-
inn hýjungur var eftir á bjór
kindarinnar.
Það þótti bónda, kunningja
mínum, ljótar aðfarir. Hann fór
að kynna sér þetta í öðrum
byggðarlögum, og hér í sýslu.
Eins slæm og fjárhúsin voru,
þar sem þessi verknaður fór
f ram.
Það er fyrr dapur en dauður
sé. Þó kindin deyi ekki þá get-
ur kuldinn gengið það nærri
henni, að hún verði innkulsa og
verði alla æfina eftir það með
hosta. Hún leggur af eða fitn-
ar ekkert um tíma. Lambærin
geldist meira eða minna og nær
sér aldrei upp það sumarið.
Lömbin verða því stórum rýrari
til frálags en hefði orðið, ef skyn
samlega og mannúðlega hefði
verið farið að.
Ég er það gamalL að ég man
vel eftir fráfærum, þar sem ég
ólst upp fyrir norðan. Svo var
ég við f jármennsku í nokkur ár
á Hofsstöðum í Helgafellssveii
við Breiðaf jörð. Var þar fsert frá
sumurin 1917, 1918 og 1919. Ég
á ærbók frá þessum árum. Þeg-
ar fært var frá, var þess vand-
lega gætt að ærnar geltust ekki
við rúningu. Ullin var ekki tek-
in öll í einu, heldur smátt og
smátt, sérstaklega ef ærin var
ekki vel fild eða ef veðrátta var
köld eða vætusöm. Þá var reynt
að hafa ærnar sem loðnastar eft-
ir rúninguna, til þess reyndist
mér  hnífurinn  beztur.
Á Hofsstöðum er mjög skjól-
samt og sæmilegt fjárland. Þar
voru ágæt fjárhus úr torfi, þurr
og loftgóð til að láta kvíærnar
inn í, þegar gerði mikla rign-
ingu. Samt geltust ærnar meira
eða   minna;   voru   rigningar   þó
Jón Konráðsson
ekki nærri eins hamramar og
hér Sunnanlands. Þær græddu
sig aftur, þó misvel. Þá kom
bezt í ljós, hverjar voru beztar
mjólkurærnar. Þess má líka
geta að vænstu fráfæringarnir
voru undan beztu mjólkurán-
um.
Ég held að menn geri sér
ekki nógu vel ljóst, hvað það er
stórt atriði, hvernig rúningin er
framkvæmd. Ef svo væri, þá
mundi það verk oftar vera gert
með meiri hagsýni og mannúð en
raun ber vitni um.
Tímarnir breytast og menn-
irnir með. Fráfærur heyra til
liðna tímanum. Menn verða því
ekki varir við samdægurs, ef ær
in geldist. Flestir fjárbændur
hafa kýr líka. Vil ég segja að
þær þoli rignignu betur en ný-
rúðar ær.
Siðan farið var að nota til-
búinn áburð og bera vel á tún-
in spretta þau fyrr. Þarf því fyri
að slá. Ærnar fildast ekki fyrr
en þær gerðu áður. Enn þá er
fóðrun misjöfn og þó vel sé
fóðrað, þá er fleira tvílembt en
áður var.
Góð mjólkurær með tvö eða
þrjú lömb undir sér fildast seint
Og þá er þeim mun ómannúð-
legra og skaðlegra að svipta
hana ullinnif ef hún er ekki þvi
betur fild. Veðrið getur spillzt á
nokkrum   klukkutímum.
Nú er talað um og tilraunir
gerðar með að rýja sauðfé seinni
hluta vetrar eins og í útlandinu.
Að rýja lambfullar ær þá, virð-
ist vera talsvert hastarlegt eins
og oft er þá kalt og ekkert vor
komið eins og í nágrannalönd-
um   okkar.
Það er einmitt þetta atriði,
hvað veturinn er langur á Is-
landi og sumrin stutt og köld,
sem gerir það varhugavert að
apa eftir öðrum þjóðum í búskap
nema með fullri aðgát og stilla
kröfurnar etftir staðháttum og
astæðum.
Séu ær rúðar seinni hluta
vetrar, þá þurfa þær að hafa
verið kappaldar í fleiri mánuði,
þá þola þær kuldann og við-
brigðin betur mannsberar og þá
er kannski einhver filding kom-
in. Svo er þá sennilega ágætt
að gefa lýsi, það er svo hitagef-
andi og bætefnaríkt. Á þetta
vantar reynslu, hún þarf að
koma,  en fara að  öllu með gát.
Fjárhúsin þurfa að vera ágæt,
þurr, loftgóð og trekklaus og
ekki köld meðan ull er að vaxa
svolítið. Hrímleki má alls ekki
vera. Því varla er það gott að
láta leka ofaná beran bjórinn á
lambfullri a, sem kannski er á
leiðinni með að skila tveimur
eða þremur lömbum eftir stutt-
an tíma.
Húsþakið þarf því að vera ein
angrað. Annars þurfa öll kinda-
hús að vera góð, svo ærin skili
góðum dilkum og góðri ulL Séu
ær rúðar seinni hluta vetrar, þá
þurfa þær að hafa aðgang að
húsi fram eftir öllu vori, ef vont
veður gerir.
Það hljóta því að vera skiptar
skoðanir með þetta. Og það er
annað hvað hægt er að gera mejð
fáar kindur. en margar. Kindin
er þrifið dýr og þolir illa blaut
hús og vont loft, verður lungna-
veik. Hún liggur gjarnan úti í
kuldagolu og miklu frosti, en
hleypur inn í husið sitt, ef gerir
stormskúr.
„111 meðferð á skepnum ber
vott um grimmt og guðlaust
hjarta", stendur í Helgakveri,
sem börnin lærðlu fyrir ferm-
ingu áður fyrr.
Verstu kindahús, sem notuð
eru, heyra undir þetta.
Ekki þarf svo stórar grindur
undir hrúta, að það sé ekki hægt
kostnaðarins vegna að hafa þær,
og hafa hirðusemi á að hreinsa
undan þeim, svo þeir séu þurrir
og þokkalegir, og ullin skemm-
ist ekki af skít.
Ætli það sé ekki dýrast að
hafa sauðféð heilsulítið og af-
urðalítið.
Fjós k^únna eru undir eftirliti.
Það ættu öll peningahús að
vera undir eftirlitL
Bændur athuga ekki, hvað
miklum arði þeir tapa á því að
hafa húsakynni búfénaðarins
slæm. Það er menningaratriði að
láta dýrum sínum líða vel. Þar
tilheyrir húsakynnin eins og hjá
manninum.
Það er víst að meðan verið
er að gera tilraunir með vetjjar-
rúningu, þá verður mörg kind-
in að tilraunadýri. Þá vil ég
segja þetta við fjárbóndann:
Settu þig í spor kindarinnar.
Blóðið í henni er álíka heitt og í
pér.
Hvenær er bezt að rýja féð
og hvernig er bezt að fram-
kvæma verkið svo öllu réttlæti
sé   bezt   fullnægt?
1.    Kindin sé í sem beztum
holdum,  þegar hún er rúin.
2.   Sé rúið siðari hluta vetr-
ar, þá verða fjárhúsin að vera
svo góð að teljist „ill meðferð"
að hafa mannsberar kindur í
þeim. Þetta fé þarf að hafa
húsaskjól í misjöfnum veðrum
fram eftir öllu vori.
3.   Aldrei að rýja mannsberar
kindur á vorin, heldur iáta þær
bíða fram á sumarið og rýja
þær þá. Þetta hafa þeir bændur
meira í hendi sér, sem hafa féð,
í heimahögum yfir sumarið en
þeir sem reka eða flytja á afrétt.
En þessir bændur ættu að geta
hafa órúða féð heima og rýja
svo,  þegar tækifæri gefst.
En eitt er áreiðanlega skemmti
legast og bezt, en það er að sem
allra fæst sauðfé sé í tveimur
reyfum þegar réttir eru komnar.
Trassaskapur viðvíkjandi rún
ingu sauðfjársins er ófyrirgef-
anlegur.
Með þeirri tækni, sem nú er
við heyskap, þá ætti að vera
hægt að grípa stund til að rýja
nokkrar kindur, sem eru í heima
högum.
Hvernig á að rýja kindina okk
ar svo sem bezt sé framkvæmt?
í gamla daga var ullin svo
mikils virðL að menn freistuðust
til að taka hana af skepnunni
full fljótt. Nú er ullin svo lítils
virði að það frestar ekki fjár-
eigandann að rýja of fljótt á vor
in; heldur þvert á móti eykur á
trassaskap á allri rúningu fjár-
ins.
Þegar kindin er rúin, þá eru
þrjár aðferðir notaðar: Ullin
reytt, klipp eða skorin af kind-
inni.
Það eru ljótar aðfarir að slíta
ullina af kindinni svo hún sé blá
og marin á bjórnum eftir rún-
inguna og hamist viti sínu fjær
af sársauka í höndum kvalara
síns, sem framkvæmir verknað-
inn.
Mundi þér þykja gott að láta
hárreyta  þig?
Það eru slæm vmnubrögð að
klappa eða skera alveg inn við
skinn kindarinnar, þegar hún er
rúin, og enn verra er að særa
skinnið, en þetta sést því mið-
ur.
Hver fjáreigaridi þarf að eiga
nóg af góðum áhöldum til rún-
ingsins, og hafa þau í góðu lagi,
en þessi áhöld eru: Sauðaklipp-
ur og hnífar, og nota má góð
skæri, og nú eru vélklippur að
ryðja sér til rúms. Svo þarf að t
hafa við höndina fínt brýnL
Þessi álhöld þurfa að vera sem
bezt að gerð og vel beitt, svo
rúningurinn  takizt sem bezt.
Sjálfsagt er að eiga kinda-
múla hvort sem féð er hyrnt eða
kollótt. Einnig mjúkt ¦ sauða-
band, sé hún bundin sauðabandi
meðan rúið er.
Gamlar ær ætti aldrei að
binda sauðabandi.
Rúningsstaðurinn þarf að
vera þurr, og gott veður sé val-
ið til rúnings.
Réttin sé í hólfum svo gott sé
að ná kindinnL
Aðstaða til aðraksturs sé sem
bezt. Út frá réttardyrum sé að-
hald eða girðingar sín til hvorr-
ar handar úr lambheldu netL
Þessar girðingar þurfa að vera
langar og það langt á milli þeirra
yzt að gott sé að reka féð á
milli. Má þannig alveg losna við
eltingaleik og hundbeitingu, sem
fer mjög illa með féð, og gerir
það   styggt og   hrætt.
All slikt verkar til minni af-
urða. Svo er þetta vinnusparn-
aður.
Nokkur atriði til minnis:
1.   Aldrei skal rýja kind með
handafli, en strjúka má lausa
ull af kindinni.
2.   Þegar kindin er klippt, þá
skal klippa sem næst gömlu ull
inni, en skila sem mest eftir af
þeirri  nýju.
3.  Þegar rúið er með hnif, þá
skal beita honum þannig, að
kindin verði sem loðnust eftir
rúninguna. Bezt hef ég séð rúið
með beittum hníf. Sé ekki sand-
ur í ullinni, þá þarf ekki a8
brýna hnífinn oft, er nóg að
slipa hann á hnénu á buxunum
sínum. Það geri ég.
4.  Um vélklippingu gildir það
sama, að kindin sé sem loðnust
eftir klippinguna.
5.   Gefa sér nægan tima til
verksins, sérstaklega vanda vel
rúningu á rýru fé, gömlum ám
og góðum mjólkurám, tvílemb-
um og þrílembum.
6 Rýja allt fé árlega.
7. Baða aldrei kind í tveimur
eða mörgum reyfum. Slíkt r níð
ingsáttur og ekki sæmandi góð-
um dreng.
Hvernig sem á þessi máli er
litið, rúning sauðfjárins, þá er •
það undir mannúð og dómgreind
fjárbóndans og rúningsmannsins
komið, hvernig þetta verk er innt
af hendi .
Bændur, standið vörð um að
feafa hreinan skjöki gagnvart ¦ÖVL
um dýrum, en þó sérstaklega
gagnvart þeim dýrum, sem þið
ræktið ykkur til vífsviðurværis.
Og líðið engum að setja blett á
bændastéttina með ómannúð-
legri meðferð eða trassaskap
gagnvart ykkar varnarlausáu
skjólstæðingum — húsdýrunum.
í marz 1968,
Jón  Konráðsson,
Selfossi.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32