Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 272. tölublaš 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 5. DBS. 19«8
21
Dr. Hallgrímur Helgasson:
Krossar og korðar
Rúm hálf öld er nú liðin síðan
hrjómfræði Sigfúsar Einarssonar
kom út, fyrst allra íslenzkra
kennslurita í þeirri grein. Mörg
íslenzk tónskáld eiga þeinri bók
og höfundi hennar mikið að
þakka, og fjöldi nýyrða, sem Sig-
fús inn'leiddi í því braiutryðjenda
verki, eru enn í góðu gildi.
Síðan hefur sá akur legið ó-
plægður, þar til 1966, er dr. Jón
S. Jórasson lét frá sér fara laus-
blaðahefti í fjölritunarstíl, 50
síður að stærð með 48 verkefn-
um, er hann kallar „Hljómfræði.
Vinnubók." Þar sem umsögn um
rirt þetta hefur, mér vitanlega,
hvergi komið fram, þykir mér
hlíta að gera því nokkur skil,
ekki sízt þar eð ritdómar uim ís-
lenzkar tónbókmenntir eru næsta
fáséðir í íslenzkum blaðakosti.
í formála segir höfundur a'ð
þetta sé „eitnskoraar stafrófBkver í
hljómfræði," en jafnframt einni
þjáifun fyrir þá, er nemi „hin
æðri stig hljómfræðinnar, svo
sem raddsetningu og tónsmíði."
Hér virðist farið í loftkösturn
milli frumatriða og lokaskeiðs.
Fyrirheit er gefið en ekki hald-
ið, því að í ijós kemiur, að hér
liggur fyrir útlistun á undirstöðu
efni almennrar tónfræði, sem
ensfcumælandi fólk kallar „funda
mentals", en ekki hljómfræði.
Fyrri helmingur ritsins fjallar
um samsetning tónstiiga, for-
merki, tónbil, tónskref, tónhvörf.
Síðari hiuti greinir frá tónbilum
þríhljóma, stærð þeirra, hljóm-
hvörfum, aðalþríhijómum, sam-
eiginlegum tónum, endingarhátt-
um,   hljómskipun   og   ferhljómi.
Allt er þetta nú á tímum talið
sem vade-mecum í einfaldri und-
irbúningsfræði. Hinsvegar skýrir
sístæð hljómfræði bygginu marg-
vMegra hrjóma, ekki aðeins þrí-
hrjóma og aðalsjöundarMjóms.
Hún skýrgreinir reglur um radd-
færslu, rökrétta hljómnotkun,
meðferð heimatónia og komutóna
í hljómum, tónibreytingar, tón-
tegundaskipti, svo að nefnd séu
mokkur höfuðatriði. Nafrugift rits-
inis er því furðulega grunntæk.
Hún stefnir hátt en geigar að
lágu marki Væri ritið í rétt-
mætri hógværð fullsæmt af titl-
inum „vinnubók í tónfræði",
enda þótt sá rammi yrði enn full
þröngur.
Eðlil'egt hefði verið að byrja bók
sem þessa á því að sýna stofn-
tóna tónkerfisins, þá fornmerkja
lau.su tónröð, sem er fyrirmynd
allra tónstiga evrópískrar tónlist-
ar sem tónrænt stafróf. Væri það
viðeigandi byrjun á stafrófs-
kverki formálainis. Hér ei hins-
vegar farið medias in res og |
byrjað á afleiddum tónstigum í
dúr. „Sérhvert sæti tónstiga ber
ákveðið naifin," er upphafsseitminig
textans. Nú maetti vænta, að
þessi nöfn yrðu tilgreind. Svo
er þó ekki. Aðeins er nefndur
fyrsti tónn sem grunntónn. Þetta
hugtak er tæplega nógu skýrt.
Hver einasti tónn tónstiga getur
veriö grunntónn hljóms (nema
kennski sá sjöundi). Skýrari
hugsun er því frumtónn sem
„tónflca" hverrar tóntegundar.
Vafasiamur ávinningur er að nota
„lítiið skref" í afcað hálftións, og
skipun heiitónia og hiálftónia í
•tártstiiga er ekki nógu vel direigki
fram. Nokkur óprýði er og að
þolfallissýki. Máivenija er, að for-
merki •sé fyrir nótunni en ekki
nótuna. Tónisitigair með krossa
minina frekar á 'f'áílikaorður en
forteikn.
Aninað verke'fni ritSiinis sikiptir
dúrstiga í tvo siafflileiga MiuAa, sem
nefindir eru tetrakardiuir. Eingin
ástæða eæ tit að sniöigainiga íe-
Glenzku orðimiyndina korða. Hins-
vegar mætti íslenzka h/ugrtaikið.
Tii áiifta koma fertóna, fertón-
ungur eða fjórtæni. ÓfiuiBinægj-
aradi er að mirantast aðeiras á jón-
íiska fentónu dúrstigains. TM. er
dórísik, firýgísk og lýdísk fertóna.
Þá er orðalatgið að samanstanda
af eirakar óísienzfculagt. f stað
þess að tala um „innskots for-
merki" og „eigimleg fonmerki"
mætti nota laus og föst fonnerki
eða eingöngu forteikn og for-
merki sem aðgreiiniingu enskrar
málvenju mitli „accideratai" og
,,'key signaiture".
Þegar minnzt er á samíhltjóða
tónstiga Ges-dúr og Fís-dúr, og
sagt að þeir „hljómi eiras", mætti
gjarna benda á blæmun. Vafa-
laust er sá fyrri miidari, róman-
tískari, sbr. þýðingu hains fyrir
Framz Schubert. Hroðvirknisleg
er málsmeðferðin „síðaste par-
ið af þeim saimhljóða tóinstigum"
(verkefni 7).
Tónibiiafræðin er laius í reip-
um. Hvergi eru öll heilti tónibila
upp tei'in. Eftir auðkenningu
þeirra mætti álíta, að til væru
einnumd, tveirund, þrírumd og
fjórund. Hæpi'ð er og að tala um
rót tónibiis, því að htjómur á sér
rót. >á er aðferð til ákvörðuimar
á stærð tónibila fjiarskalteiga tor-
iskilin byrjendum. Beinit lægi við
að stilla upp þeirri Tegliu, að ölil
fruimitónbil dúrstiga væru annað-
hvont stór eða hrein, gera um
leið greinarmun á isaimhljómi og
mishtjámi tónbiilia og aðskilja
loks fullikominn og ófuilllkominin
sa'mhljóm (amniarsivegar eiinund,
feruind, fimjmumd Og áttuind, hins
vegaT þriund og sexuind). Vite-
skuld er handhæg'ast að ákvarða
stærð tónbils með grundvaililar-
einingu heiitónis. Þá spantniar t.d.
stór þríund 'tvo beiltóna. FJkki er
drepið á saimsetit tónbil, t.d. ní-
und, t61fund.
Séu notuð úitlend heiiti á texta,
er gott að útjakýria uppruraaimetrfc-
ingu þeirra. Svo er og með orðin
krómatískur og díatónískur. Um
leið og þau eru setrt í sa'mbamd
við 'lit og töluinia tivo, slkýrast hug
tökin. Þegar þau eru notuð um
tvennskonar hálfitóna, mæibti inm-
leiða orðin einstígur (steekkuð
eiinund) og tvístígur (lítill tví-
umd). Eninfiremur er granntónn
s'kýraira ihugtek en samhiliða
stofmtónm. í verikefmii 20 er vM-
andi að telia um tagund tónibilis,
þagar áitit er við stearð þess, og
heiti er eiinfaiidara en tökunafm.
Tegundabreyting yrði þá stærð-
arbreytimg.
í lokalhliutia ritsins um þrí-
hljóma, sem er 25 venkefni, eru
dregnair upp iangar rumur atls-
kyns hdjómmynda'na, sem holt er
hverjum nemamda að glímia við
og greima. En því miður g»»tir
hér fulilmikililar ónáikvæm... í
framisetnimigu efnis. Ekfci er getið
uim þríuindiaíbyggin'gu þrmlijámis
og a'Bra anniarra hljóma í vest-
rænni 'tómlist. Er það þó igrund-
valllarskipuil'aig kliassískrar hljóm-
fræði. N'öfnim á tónum þrihljóms
eru ekki grunntónn, þríund og
fimmiu'nd; þes«i tónibit eru etfini-
viður hiljó'msins, og tákraa tvö hin
síðari yfirfjarl'ægðina frá grunn-
tóni. I þessari stöðu er eðlilegast
að tala um grunrahljóm eða grunn
stöðu frekar en fyrstu stöðu eins
og höfundur gerir. Önmur staða
og þriðja yrðu þá sexundaThljóm
uir og fersexundarhljómur. Eng-
iran akkur er helldur í því að feila
niður hugtökin stór og lítiM þrí-
hijómur og nota ávaillit í þeirra
stað dúr og molt.
Verkefni 37 nefniist frumhljóm-
ar tórastiga. Þetita er villandi, því
að frumitóran er umdirstöðutónn
hverrar tónitegundiar (tóníka) og
á honium byggist frumhljómiur.
Adalhljómar væri því hæfilegri
fyrirsögn. Minnlkaður þrihíljám-
uir á sjöumda sæti teiur til skyld-
leika við hljóm á því fimmta,
segir höfumdur réttilega. Frekairi
skilgreiningu er sHeppt. Hér er þó
beinilínis um að ræða stytten
sjöundarforhljóm. Einnig leiðiir
höfundur hjá sér að nefna heiti
þessara aðalhljómia, nefniiega
frurahljómur, fonhijómur og
undirforibljómiur. Hér hefði til
Skilmingisaufca jaifnfraimit áltt að
gefa upp aiþjóðleg heiti þeirra
tóníka, dómínjairat oig súbódómn-
ínant. Og út firá skyMLeika væri
forvitnilegt að ieiða saman
hl>jóima á II. og IV. sæti.
Orðaiagið opnir ag lökaðir þrí-
htjómar er óþörf ©ftirherim'a eft-
ir enlskri málvenju (open, close).
Gisrair og þéttir hljómaT (eða
hljómskipun) hafa fyrir lömgu
öðiazt þegnrétt í íslenzku tón-
fræðimá'li. í þessu 43. verkefni
mætti útskýra hi'jómskipunar-
mun betur og talka 'niáiraar til um
tveranskoraar   ritun.
Verkefni 44 nefraisit kadensur.
Orðið kadensa er meðal tóniist-
armammia almeranit motað sem ein-
lieiksinnlskot í komsert fyrir sóló-
hljóðfæri og htjómsveit. Kadensu
í hljómfræði mætti aninaðhvort
nefna niðurlag eða endingarhátt,
stunduim aðeiras endi (sbr. gaibb-
endir). Öilu verra er þó að fcaiia
endingar'háittinm V-I Authentic
og IV-I Plagal ám atlra fretori
úts'kýrimiga. íslenzku heiltin fuii-
komimm endir og ófuiikominn eða
kinkjiuliagur endir (jiafnvet
amen-endir) hafa þegar unnið
sér hefð í miálirau. Sýind eru dæmi
um þremmskon'ar fuilkominm emdi
en engimn greimiairmumiur á þeim
gerður. Hér blasa þó við augium
fullkominm aigjör endir og
tvenniSkonar fiulllkomiin bádfgjör
entdir. Fróðlegt hefði eimmig ver-
ið a® £á upplýsinigar um eðlismum
á „áitenitískum" og „pllagail" emdi.
Ritinu lýkur mieð því að bæte
við igjöuindairhljám. Skýrara
hefði verið að nefna hainm futhi
nafni, fortónssjaund'ainhijóm. Hér
er efckent kveðið á um saimihljóm
eða   miishljóm.   Misræmis   gætir
og í lýsingu á uppröðun hljóms-
ins. Þríhljómiur var samsettur af
grunn'tóni, þríund. ag fimmumd.
Hér hefði því átt að bæta sjöund
við, lítillli sjöund sem ámstríðu
tánbiii og sérkeruraaindi milihlljóm.
Hinisvegar er hér bæbt „litilli þrí-
und ofain við fimrraund". Heiti
á hljómhvörfum þessa sjöuiradar-
hi'jóms koma hvergi fram. Nær-
tækt hefði þó verið að nefna
grunnhljóm,          fimmsexunidar-
hljóm, þríferun'daThljóm og tví-
undarihljám. Sem rökrétt fram-
hald aif þríhljómi hefði farið vel
á því að skiligreina þeraraan við-
bótarhljóm sem ferhljóm.
Að síðustu verður eklki hjá því
komizt að benda á mokkur forms-
atriði í texta. „Notaðu vimstri
hendina" er að vísu taiimál en
eigi allskostar góð fyrirmymd í
ritmáli. Gæti það iskoðast sem
örvhend hugsura, sömuleiðis sú
fræðsla, að tórabil spamni bók-
stafi (verkefni 12). Engim prýði
er heldur af láJkveðmum greini
með töluorðum (sbr. verkefini 26,
„með hiraum fjórum tegumdir"
sic). Betur fer á því að rite C-
dúr og Fís-dúr en C dúr og Fis
dúr, því að Fís-dúr er hreimit ekki
svo fis-téttur.
Hér hefur nú verið vikið laus-
lega að ýmsum ágöilum á vimmu-
bók   dr.   Jóns.   Kostirnir  eru   þá
Rifarar oskast
í Lamdspítala og Vífilsstaðahæli eru lausar tvær stöður
læknaritara. Stöðurnar veitast frá árarnótum. Góð vél-
rituinarkunnátta auk góðrar framhaMsskólamenntunar
nauðsynleg. Laun samkvæmt úrskurði Kjaradóms.
Umsóknir með upplýsingum um aldur, mennitun og
fyrri störf semdist skrifstofu ríkispítaliamna, Klappar-
stíg 29 fyrir 14. desember n.k.
Reykjavík, 3. desember 1968
Skrifstofa ríkisspítalanna.
Aðstoðarlœknir
Staða aðstoðarlæknis við lyflækningadeild Borgarspít-
alans   er   laus   til   umsóknar.   Upplýsimgar   varðandi
stöðuna veitir yfirlæknir deildarinnar.
Laun samkvæmt samningi Læknafélags Reykjavikur
við Reykjavíkurborg.
Staðan veitist í 6 mánuði frá 1. marz '69.
Umsóknir, ásamt upplýsingum um nám og fyrri störf,
sendist Sjúkrahúsnefnd Reykjavíkur fyrir 10. jan. n.k.
Reykjavík, 2. 12. 1968.
Sjúkrahúsnefnd Reykjavíkur.
beztir, er höfundur kappsaimlaga
ritfærir hin fjölbreytilegustu
sambönd tóraa og hijóma til grein
ingar. En því miður er fiarið létta
tölkuim uim aiMit megin'mái.
Gneiningairaðferð er sæ'takenm-
iragin. Hún er aðgeragileg á fyrsta
byrjumarskeiði ungra nemenda.
En hún virðisit ekki örva til röfc-
faetrar hugsunar, og henmi hætt-
ir til þess að etaðrua í siraásmygli.
Hvergi leiðir hún t.d. í ijós skyld
leikasamibömd hljóma; og yfir-
leitt leiðir hún hjá sér vísinda-
lega afstöðu til viðfanigsefmis.
Fortónm og undirfortóran eru ekki
skoðaðir sem amdstæð öfil, sem
búin eru amiraarsvegar spenmu
hinsvegar iitríki, heldur sem góð
iáttegir granraar, er báðir leita
sem friðsamilegir fiósitbræður
heim í föðurgarði fríU'mitóna.
Þessi vanburða tiiraum dr.
Jóras dregur dám af þeim sjálfum
giaða „món'isima" tónfræðimmar
sem ríkjandi er í aliri Norður-
Arneríku. Viranubókin ber hvorki
þeirri stefinu né heldur tónfræðd
legu uppeldiskerfi Vestuinheims
yfirleitt góðam vitnigburð. Hiún
markar ekkent fraimfaralspor.
Þessvegna lít ég svo á, að mifcru
meiri snerpa og skerpa í „díaieík-
tískri" 'huigsun sé íslenzkium tóm-
fræðibókmemmtuim lífsmaiuðsyn.
Dr. Hallgrímur Helgason.
MBMMWi
ISLENDINGA
SÖGURNAR
Stolthvers
islenzks
heimilis.
Er völ á
veglegri
gjöfp
Um átta flokka að velja
Heildarútgáfa fslendingasagnanna er 42 bindi. Henni er
skipt í 8 flokka. Bindafjöldi hvers flokks er frá tveimur
upp í þrettán bindi. Þér getið því eignast heildarútgáftma
smám saman, eða gefið vinum og kunningjum einn og
einfi flokk í senn.
Hagkvæmar afborganir
íslendingasagnaútgáfan býður hagstæða afborgunarskil-
mála. Útborgun er 1/4 kaupyerðs og mánaðarlegar af-
borganir frá kr. 500,00 til kr. 1000,00. Afborgunarkjör eru
bundin kr. 2100,00 lágmarkskaupum. Gegn staðgreiðslu
er veittur 10% afsláttur, ef keypt er fyrir kr. 2100,00 eða
meir. Heildarútgáfan verð kr. 16000,00.
Allar nánari upplýsingar veita bóksalar og aðalumboðið í
Kjörgarði.
ÍSLENDINGASAGNAÚTGÁFAN HF
KIÖRGARDI. LAUGAVEGI 59. SÍMl 14510. PÓSTHÓLF 73.
Allar
bókaverzlanir
taka á
móti áskriftum
Ég undirrit Nafn	.....óska eftir nánarl uppiýsingum.	ISI
		
Heimili		
Sendist til	fslendingasagnaútgáfunnar, pósthólf 73,	Reykjavlk.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32