Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 190. tölublaš 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						14
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 28. AGUST 1977
Indkín
Öcsan
LeiBin  sem  þeir Burton  og Speke fóru           Richard Burton 39 ira. vatns-      Leiðin sem Speke og Grant f6ru 1860—63.                 John Hanning Speke.            Leiðin sem Bakerhjónin fóru 1863-73.
samari 1857—59.                                                     litamynd.                                                                                                                                          milverk.
Rððgátanumupptök Nflarog
..Ekkert ókannað landsvæði á okkar timum,
hvorki hálendi Himalaya né auðnir Suðurheim-
skautsins, jafnvel ekki sú hlið tunglsins sem frá
okkur snýr, hefur kitlað forvitnina I sama mælí
og gátan um upptök Nilar. í að minnsta kosti
tvö þúsund ár var deilt og skeggrætt um þetta
atriði en án þess að niðurstaða fengizt; og
sérhver leiðangur sem sendur viar upp með
fl/ótinu frá Egyptalandi, máttí snúa við án þess
að hafa árangur sem erfiði. Um miðja nltjándu
öld — fyrir aðeins um 100 árum var þvi
komið svo, að Níl og upptök hennar voru orðin
svo notuð séu orð Harry Johnston ..mesta
ráðgáta landfræðinnar frá þvi Amerika fannst."
Þannig farast brezka blaðamanninum Alan
Moorehead orð i formála að bók sinni Hvita
Nil. og þeir sem hafa fylgzt með þáttum
sjónvarpsíns um leitina að upptökum Nilar
hafa fengið greinargóða lýsingu á þvi hvað
landkönnuðir síðustu aldar lögðu á sig til að
leysa þessa ráðgátu. Strit þeirra og þjáningar
voru þó aðeins lokaþátturinn t lausn þessa
mikla leyndardóms, og margir höfðu reynt á
undan þeim án þess að verða nokkurs visari
Heimildir eru fyrir þvi, að Heródótus hafi
tæpum fimmhundruð árum fyrir kristburð siglt
upp Nil allt að fyrstu flúðunum og straumflug-
inu við Aswan og ekki tekizt að verða sér út um
neina óyggjandi visbendingu um upptök fljóts-
ins. Hins vegar voru á kreiki óljósar sagnir um
miklar lindír eihhvers staðar I myrkviðum
Afriku. Neró keisari sendi leiðangur inn I
auðnir Nubíu. eins og Súdan hét i þá daga, en
hann sneri aftur án þess, að ná takmarkinu og
kváðust leiðangursmenn hafa lent á óyfirstíg-
anlegum farartálma, þar sem voru glfurleg
fenjasvæði Aldirnar liðu, Evrópumenn kynnt-
ust Klna og menningunni þar; Amerika og
Ástralia fundust og heimsálfur og heimshöfin
voru kortlögð og teiknuð ekki ósvipað þvi og
nú þekkist. En jafnvel árið 1856 var miðhluti
Afriku og ráðgáta hans um upptök Nilar jafn
litið þekktur og á tímum Heródótusar. James
Nokkur Bruce hafði þó um 1 7 70 fylgt farvegi
Bláu Nilar frá upptökum hennar allt til
Khartoum, þar sem Bláa Níl og Hvlta NII renna
saman, en allt fram til 1856 hafði landkönnuð-
um ekki tekizt að fylgja Hvítu Níl lengra inn í
landið en i nágrenni bæjarins Juba, sem liggur
á fimmta breiddarbaug norður  Þar voru könn-
uðirnir enn vlðsfjarri upptökunum en komust
ekki lengra vegna flúða. þétts skógar papýrur-
trjáa, hitabeltissjúkdoma, og óvinveittra ætt-
flokka. Þeikíngarleysið um landsvæðið, sem
þarna tók við, hafði komið á kreik ævintýraleg-
um sögnum um að þarna væri heimkynni alls
kyns ófresk/a. dverga og mannæta með hala,
kynjadýr og um vlðáttumikil höf inn I miðju
landi og f/öll svo há að hitabeltisloftslagið náði
ekki að bræða snjóhettuna á hvirfli þeirra.
ir Sagnirnar
um vötnin tvö
Engu að slður voru sumar þessara kynja-
sagna studdar sannsögulegum frásögnum
Áleitnasta sögnin greindi frá för grisks kaup-
manns að nafni Diogenes þegar á fyrstu öld
eftir Krist, sem átti að hafa lagt leið sina frá
austurströnd Afríku, lltið eítt norður af Zanzi-
bar og inn I landið Eftir 25 daga ferð komst
hann I sjónmál við tvö geysistór vötn og
snæviþakinn fjallahring „þaðan sem tvenn
upptök Nílar eru komin," eins og segir I
fornum heimildum um þessa ferð. Eftir þessari
frásögn gerði Ptolemy, helzti landfræðingur og
stjörnufræðingur sins tima, annálaðan upp-
drátt sinn af farvegi Nilar um mija aðra öld.
Það sýnir farveg fljótsins beint til suðurs frá
Míðjarðarhafi að miðbaug og Nil er þar látin
eiga upptök sin á tveimur vötnum, sem aftur
eiga að fá vatn sitt frá hrygg hárra fjalla —
Lunae Montes eða Fjöllum mánans.
I um það bil 1 700 ár var þessi uppdráttur
einn af furðuverkum landfræðinnar, endalaust
var um hann deilt en s/aldan voru þó beinlinis
bornar á hann brigður En rétt um miðja 19.
öld kemur Johann Rebmann, einn fyrsti trú-
boðinn i Austur-Afriku, með þær stórfréttir, að
hann hafi s/álfur tekizt á hendur ferð inn i
landið frá austurströndinni og rekist á geysi-
mikið fjall, er nefndist Kilimanjaro og væri það
þakið snjó ofan til. Ári siðar kvaðst svo annnar
trúboði, Johann Ludwig Krafp, hafa séð úr
fjarlægð annan snæviþakinn fjallstind, Kenya-
fjall, litið eitt norður af Kilimanjaro Þriðji
trúboðinn. J.J Erhardt, kom svo fram á s/ón-
arsviðið með uppdrátt, er sýndi mikíð stöðu-
vatn og hann kallaði Uniamesihaf Snemma á
sjötta   áratugnum   komu  einnig   fram  önnur
gögn til viðbótar, sem leiddu til þess að áhugi
á uppdrætti Ptolemys vaknaði að nýju. Þau
lögðu til arabiskir þrælaveiðarar og filabeins-
kaupmenn, sem komu til Zanzibar eftir að hafa
leitað fanga langt inni I landinu. en þeir sögðu
frá tveimur stórum stöðuvötnum þar um slóðir,
annað sem þeir nefndu U/iji og hitt Nyanza. Að
auki var orðrómur um þriðja vatnið — Nyasa,
lengra suður af.
Öll þessi vitneskja var þó heldur ól/ós og
ruglingsleg. Voru öll þessi vötn I raun eitt og
sama vatnið? Voru Kilimanjaro og Kenyafjall
þá Fjöll mánans, sem fornar sagnir greindu frá
eða var annar fjallahryggur lengra inn i land-
inu? Og hvernig komu þessi vötn og fjöll heim
og saman við farveg Nilar, sem haldið var að
væri á þessum slóðum? Það var I leit að
svörum við þessum spurningum sem þeir
Richard Francis Burton og John Hanning
Speke héldu til Afriku árið 1856 og eins og
rækilega hefur verið tiundað i sjónvarpsþáttun-
um undanfarna miðvikudaga varpaði þessi
ferð þeirra að mörgu leyti nýju Ijósi á þetta
landsvæði, enda þótt ráðgátan um upptök
Nilar væri hvergi nærri leyst. Ferð Speke og
Grants litlu síðar og siðan leiðangur Samuels
Bakers og konu hans urðu enn til að stórauka
þekkingu         Evrópumanna         á         þessum
„hulduheimi", þó að haldið væri áfram að deila
um Hvitu Nil og upptök hennar.
it  Konungs
dæmin þrjú
Áður en lengra er haldíð er þó rétt að átta
sig litið eitt á aðstæðum a vatnasvæðinu, sem
bæði Speke og Baker beindu að athygli sinni i
leitínní að upptökum Nllar. Landsvæði þetta
telst nú Uganda og ekki eru til neinar skráðar
heimildir um ibúa þess fyrir miðja 1 9. öld. Svo
virðist þó sem einhvern tima fyrr á öldum hafi
leitað þangað herskár ættbálkur frá sléttum
Eþiópiu^sem stundaði búfjárrækt í töluverðum
mæli og þeir sem töldust til hans mynduðu
eins konar yfírstétt meðal svertingjanna sem
fyrir voru á nyrðri og vestari bakka Viktoriu-
vatns. I kringum 1860 höfðu myndast þarna
þrjú sjálfstæð konungsdæmi, Bunyoro I norðri,
Buganda i miðið og Karagwe sunnan til á
vestri bakkanum. f menningarlegu tilliti voru
konungsdæmi þessi á hreinu steinaldarstigi að
flestu leyti en þó vegnaði þeim býsna vel á
öðrum. íbúarnir stóðu framar flestum nágrönn-
um sinum i húsagerð, smiði hljóðfæra og þeir
sigldu um vatnið á kanóum, sem voru allt upp
i 20 metrar á lengd. Fæða þeirra samanstóð
bæði af fiski, kjöti og grænmeti og var vel
útilátin, og það var háttur ibúanna að þvo
hendur slnar áður en matast var og öll 'lát voru
þvegin. Engu að síður hafði þeim ekkert miðað
á öðrum sviðum frá steinöld. ritmál þekktist
ekkí, þeir kunnu ekki skil á tölum eða tlmatali
og tilvera þeirra einkenndist af göldrum, kukli
og hjátrú.
Landkostirnir i konungsdæmunum voru mis-
munandi og kóngarnir sem þarna réðu ríkjum
voru óllkir innbyrðis. Bunyoro I norðri var
hr/óstugast og þar rikti Kamrasi, hjátrúarfullt
hörkutól, sem beindi hatri slnu fyrst og fremst
gegn Bugandakonungi I suðri. Karagwe lá
syðst. gróðursælt og opið landsvæði og þar
rikti Rumanika. hávaxinn og vingjarnlegur
maður, sem tók vel á móti aðkomumönnum,
eins og ferðafélagi Speke. Grant, fékk að reyna
meðan hann dvaldist hjá honum, er fótsár
hans voru að gróa Rumanika stóð höllum fæti
gagnvart nágrönnum sinum begg/a vegna og
reyndi þvf að halda friðinn. Buganda, norðan
til á vesturbakka vatnsins. er fyrst og fremst
frumskógarland og þar hélt Mutesa um stjórn-
völinn. Árið 1860 er Spekn náði fundum hans,
var Mutesa innan við þrítugt og hafði þá
nýlega hrifsað til sln völdin. Hann hafði búið
um sig inn i landinu nokkrar"milur frá vatninu,
I fjallshllð ekki fjarri þar sem nú stendur
Kampala. Samkvæmt ýmsum samtimaheimild-
um virðíst Mutesa hafa verið um margt óvehju-
legur persónuleiki, sem hafði töluverð áhrif á
þá Evrópumenn sem sóttu hann heim. Yfir
honum var alla jafnan einhver virðuleg reisn,
sem vakti virðingu hinna siðmenntuðu gesta
hans, en þeir kynntust venjulega fljótlega hinni
hliðinni á honum, sem geymdi blóðþyrstan
villimann. Varla leið sá dagur að ekki væri
einhver liflátinn og venjulega þá fyrir einhverj-
ar minniháttar misgjörðir, en jafnvel slikt þurfti
ekki til Mutesa var þó engan veginn upphafs-
maður þessa blóðbaðs, þvi að allir fyrirrennar-
ar hans höfðu meira og minna farið eins að og
manndrápin gátu þvi talizt til stjórnarfarslegra
Þyrping litilla þorpa I norðurhluta Uganda
Minningartafla viS Riponfossa um J.H. Speke
l      . -:..^jaamWarL-:.-..:,..:,-^:A,.    ¦.            ^S.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48