Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Fréttir | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. . 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 . . .
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |



Ašlaga hęš


žś žarft aš vera meš Adobe Reader Plugin til aš skoša žessa sķšu


get Adobe Reader



Tķminn

						MMJHTOflsftGUR 17. Jání 1965

TÍMflNN

25

Bjarni Einarsson, magister:

ruva

abék

Einn helzti kjörgripur í hand-

ritasafni Árna Magnússonar í

Kaupmannahöfn er bók sú, er nú

hefur um nokkurt skeið — eða

síðast liðin 85 ár — borið nafnið

Möðrvallabók. Á þessa skinnbók

hafa verið skráðar fleiri' íslend-

ingasögur en á nokkra aðra og

eftir henni hafa flestar verið gefn-

ar út. Njáls saga er þar fremst,

síðan Egils saga, þá Finnboga

saga, Bandamanna saga (sem hér

er nefnd Saga Ófeigs bandakarls),

Kormáks saga, Víga-Glúms saga,

Droplaugarsona saga, Ölkofra saga

(eða þáttur),' Hallfreðar saga, Lax-

dæla saga og Fóstbræðra saga (eða

Saga Þormóðar ok Þorgeirs).

Til eru veglegri íslenzkar skinn-

bækur — t.d. verður Möðruvalla-

bók ekki jafnað við Flateyjarbók

eða sumar lögbækur. að stærð og

útliti, letri eða skreytingu. Að

vísu er Möðruvallabók með stærri

skinnbókum, í henni eru nú 200

blöð og hvert blað er 34 cm. á

einn veginn 24 á hínn. Rithönd

aðalskrifarans er áferðarfalleg og

greinileg og eru tveir dálkar á

hverri blaðsíðu. Spássíur eru ekki

mjög miklar, þó eru þær oftast

nær um 5 cm. breiðar neðanmáls.

Letrið er móbrúnt á lit (þó all-

víða dökkbrúnt af' því að farið

hefur verið ofan í einhvern tíma

síðar til skýringar og um leið hafa

flestir drættir gildnað). Nöfn

sagna eru skrifuð með rauðu bleki

og sömuleiðis kapítulafyrirsagnir

og uþphafsstafir kapítula eru líka

oftast nær rauðir1, én þeir eru yfir

leitt ekki mjög stórir, en eru

prýddir bláu eða grænleitu flúri

sem er ekki mikið fyrirferðar og

varla hægt að segja að handbragð-

ið sé snilldarlegt. Myndskreyting

er engin, en þó er þar ein mynd,

sem getið verður um hér á eftir.

Á bókinni eru traust en óvönd-

uð tréspjöld, sem virðast unnin

úr ormsmognum rekaviði. Á nokkr-

um blöðum eru gómstór göt, oft-

ast utanmáls — þó á einu blaði

miðju á milli dálka og hefur skrif-

arinn sveigt fyrra dálkinn lítið

eitt frá gatinu og er því augljóst

að það hefur verið þarna frá upp-

hafi.

Þess er áður getið, að nú séu

í bókinni 200 blöð, en ekki hafa

þó nema 189 þeirra verið í henni

frá fyrstu tíð. í Njálu eru þrjár

eyður, og hefur verið bætt úr

því með jafnstórum skinnblöðum,

sem virðast vera úr bók frá 17.

öld — hins vegar stenzt efni þess-

ara blaða ekki á við eyðurnar,

gjörir miklu betur en fylla þær.

Enn fremur vantar tvö blöð í Eg

ils sögu, en efni þeirra hefur varð-

veitzt því að uppskrift hefur ver-

ið gjörð af sögunni eftir! bókinni

áður en þessi blöð týndust úr

henni. Hinn skaðinn er meiri og

verður líklega seint bættur, að á

blaðsíðunni næst á eftir Eglu, þar

sem Arinbjarnarkviða hefur verið

skráð, er letrið svo slitið og máð,

að bað er að sumu leyti ólesandi

og annað torlesið, en þetta fallega

og merkilega kvæði hefur ekki

varðveitzt annars staðar.

Síðasta saga bókarinnar er Fóst-

bræðra saga og er hún mjög illa

farin — ekki eftir nema fjögur

blöð. Víst er að vantaði aftan af

henni þegar bókin kom í hendur

Árna Magnússyni, en auk þess

hafa glatazt úr henni níu blöð

eftir hans dag.

Möðruvallabók hefur verið vel

ixx garði gerð í upphafi. hefur ver-

ið til hennar vandað að öllu leyti,

þó að hún sé laus við íburð. Hún

ber þess merki, að hún hefur ver-

ið mikið lesin og handfjötluð, því

að sumar blaðsíður — einkum þær

sem eru yztar á kverum (svo er

um blaðsíðuna með Arinbjarnar-

kviðu) — eru á köflum svo dökkar

að letrið því sem næst hverfur.

Kemur þá stundum að góðu haldi

eða nokkru að beina á þá bletti

útfjólubláu Ijósi, en þar sem letr-

ið hefur þurrkazt út, verður lamp-

inn að engu gagni. Ég veit af eig-

in reynslu, að því er t.d. svo farið

um síðustu tíu línurnar af Hall-

freðar sögu, því að þá sögu hef

ég oft lesið í Möðruvallaböh

(vegna útgáfu), en að vísu lítið

annað þó að ég hafi gripið niður

í henni hér og þar (m.a. rýnt ár-

angurslítið í Arinbjarnarkviðu).

Möðruvallabók var meðal

fyrstu skinnbóka, sem komu út í

hinni veglegu ljósprentanaútgáfu

Einars Munksgárds bóksala í Kaup-

mannahöfn. Þá var ekki farið að

gjöra handritaljósmyndir við út-

fjólubláa birtu, en þó verður ekki

annað sagt en að eftircnyndin

hafi tekizt vel.

Fyrri fræðimenn áttu það til

að bera vatn (og annað verra) á

ógreinilegt letur skinnbóka, því

að stafir skýrðust þá stundum 'lít-

ið eitt. En sú aðferð þykir nú

óhæfa, því að með þessu hefur

skinnblöðum oft verið spillt og

ber Möðruvallabók þess nokkrar

menjar. Svo sjálfsagður þótti þessi

vatnsaustur á skinnblöðin að harð-


ar hafi ekki verið skrifaranum til-

tækar fyrr en eftir að hinar höfðu

verið skráðar.

Hver sá maður var, sem Möðru-

vallabók átti í fyrstu, verður nú

ekki vitað með vissu, en nokkrar

líkur hafa verið að því leiddar að

bókin sé borgfirzk, þótt fræði-

menn hafi löngum talið líklegt

að hún væri norðlenzk, og þá helzt

eyfirzk sökum tengsla við höfð-

rngja í Eyjafirði á 17. öld, sem

brátt kemur að. Fyrir rúmum ald

arfjórðungi gjörði Jón prófessor

Helgason merkilega athugun, sem

varpaði nokkru ljósi á sögu bókar-

innar og réð um leið eina gátu

forníslenzkar bókmenntasögu.

Svo er háttað um mót Njáls

sögu og Eglu í bókinni, að fyrri

sögunni lýkur á fyrri blaðsíðu 61.

blaðs, ofarlega í síðara dálki. Það

sem eftir er dálksins er autt, og

það hafa næstu tvær blaðsíður

einnig verið í fyrstu. Með 62.

blaði byrjar nýtt kver í bökinni

og á síðari blaðsíðunni hefst Egla.

Hér hefur því heil opna verið auð

milli Njálu og Eglu og þar að

auki mestur hluti dálksins, sem

Njála endar í, en annars er hvergi

í Möðruvallabók langt bil milli

sagna — yfirleitt tekur hver sag-

an við af annarri án frekara milli-

'bils en við venjuleg kapitulaskipti.

Á blaðsíðunni á undan Eglu er

töluvert af vandlesnu kroti auk

ógreinilegrar myndar, — en á

blaðsíðunni á móti (það er að

segja á síðustu blaðsíðu kversins

'K\ i í V ~—

ráðin. Þarna stendur að því er

Jón segir: láttu rita hér við Gauks

sögu Trandilssonar, mér er sagt at

herra Grímr eigi hana — Jón bæt-

ir við, að fyrsta orðið sé að vísu

máð, en virðist ótvírætt, — og um

orðið herra segir hann að það sé

„að mestu máð burt, nema nokk-

uð sést af fremsta staf og virðist

hann vera h. Líklega hefur staðið

herra og er verið bundið, kemur

þá lengd orðsins vel heim."

Fræðimenn hafa löngum verið

á einu máli um að stafagerð og

ritháttur Möðruvallabókar benti

til, að hún hefði orðið til á fyrri

hluta 14. aldar. Nú vill svo til, að

þá var uppi maður, sem nefndur

ér í heimildum „herra Grímur

Þorsteinsson."

Þess ber að geta, að áður en

Jón fann þennan vitnisburð um

tilverú Gauks sögu Trandilssonar

höfðu fræðimenn ráðið af ýmsum

líkum að til hefði verið saga að

fornu af kappa með þessu nafni.

Gauks er til dæmis getið í Njálu

sem fóstbróður Ásgríms Elliða-

grímssonar, en svo illa fór um

það fóstbræðralag, að Ásgrímur

varð banamaður Gauks og eru Ás-

grími lögð þau ummæli í munn í

Njálu, að „það munu margir mæla

að eigi dræpa eg Gauk fyrri en

mér var nauður á," en meira fá

lesendur Njálu ekki að vita um

viðskipti þeirra fóstbræðra. Ástsað-

an getur verið sú, að höfundur

Njálu hafi vitað um skráða sögu

af Gauki og því talið óþarfa að

VXHtX   *3ilrMpu\nÍ/í'   'í";; "^>fi.

¦ * ' *¦   <   t 4 "*V'         t- '      '   W i'—'t'      '         ¦ _t ¦        ¦ ¦'   ¦ & ">¦:>'':.¦                                                 '<* ¦                                            ¦   ¦

,Ok  lýk ék þar Brennu-Njáls sögu".   Lok  Niálu í  MöSruvallabók.

duglegur fornritaútgefandi íslenzk-

ur (látinn fyrir mörgum érum)

kvartar undan því í neðarimáls-

grein í einni útgáf usinni, að bóka-

vörður hafi bannað sér að bera

vatn á blað í söguhandriti sem

hann sat við að skrifa upp úr í

safni í Þýzkalandi.

Augljóst er, að Möðruvallabók

hefur verið gjðrð handa einhverj-

um efnuðum höfðingja, sem kunni

vel að meta íslendingasögur. Sjö

fyrstu sögunum hefur verið skipað

eftir héruðum, byrjað er á Suður-

landi með Njálu, síðan er haldið

vestur, norður og austur — með

Eglu. Finnboga sögu, Banda-

manna sögu, Koi'máks sögu, Glúmu

og loks Droplaugarsona sögu - en

fjórar næstu sögur standa utan við

röðina — Ölkofra saga, Hallfreðar

saga, Laxdæla og síðast Fóst

bræðra saga. Getur það ekki staf

að af öðru en því að þessar fjór-

sem Njála endar í), er stór mynd

af einvígi og ber mest á góðmann-

legum manni og greindarlegum,

sem leggur sverði tveim höndum

til hins, sem ber fyrir sig skjöld.

Fyrir ofan myndina er ritað með

stafagerð 14. eða 15. aldar: hér

berjast þeir Egil] Skallagrímsson

og Ljótr hinn bleiki. — Það er:

einvígið sem sagt er frá í 64. kap. I

Eglu, - þótt Egili sé hei hvrari

á svipinn en vænta mætti eins og

a stóð. þai sem hanr n.i'-fjiiSi i/jð

iMmennið

í ljóspr'entuðu bókinni sjást

ekki nema tvö orð af þessari máls-

grein. Neðar á Ijlaðsíðun' i >v>.

neðarlega að lend" mundi á ipássíu

neðanmáls, ei ikritaou .•,).¦; j

texti á síðuna. ei letur sem varla

sést votta fyrir i ljósprentuðu

bókinni. en Jón Heigason hefui

lesið l handritinu þót.t f'est orðin

séu einnig mjög dauf þar og tor-

greina hér frá tildrögum að vígi

hans. Jón Helgason tekur fram,

að áður greind ummæli um Gauks

sögu séu svo óskýr, „að naum-

ast verði skorið úr með fullri

vissu hvort hún [línan] er skrifuð

af sama manni og texti sögunnar

á undan, en allt virðist þó benda

til að svo sé," og því „glöggt

hvernig í þessu máli liggur." Skrif-

ara Möðruvallabókar hefur verið

kunnugt að Gauks saga gjörðist

nálægt slóðum Njálu og að þær

voru tengdar, þar sem Ásgrímur

var Elliðagrímsson. Hann hefur

þvi talið, að vel færi á að

Gauks saga kæmi næst á eftir

NTjá)u i bókinni. en hefur

söguna ekki tiltæka þótt hann

hafi frétt af henni hjá herra Grími.

Skrifarinn hefur þá séð þann kost

vænstaiy að láta óskrifað og autt

það sem eftir var af kverinu. þeg-

ar hann hafði lokið Njálu — ætl-l

Bjarn! Einarsson

ast til að þar verði ritað upphaf

Gauks sögu, en framhaldið á nýj-

um kverum, sem auka mátti inn

eftir þörfum. Jón Helgason hefur

og bent á, að svo sé að sjá sem

skrifarinn hafi ætlazt til, að Njála

og Gauks saga yrðu á bók út af

fyrir sig — þess vegna byrji hann

ekki á Eglu fyrr en á annarH

blaðsíðu næsta kvers, sem hafi átt

að  vera   upphaf   annarrar  bókar

—   fyrsta blaðsíðan hafi átt að

standa auð, þar eð búast mátti

við að hún yrði fyrir hnjaski.

En svo fór, að Gauks saga komst

aldrei í Möðruvallabók og er gagns-

laust að leiða getum að því hvað

valdið hafi. Þar getur ýmislegt kom

ið til greina og jafnvel þótt það

yrði upp grafið, myndi engu verða

beytt um þá dapurlegu staðreynd,

að Gauks saga er glötuð eins og

fleiri Islendinga sögur, sem spurn

ir eru af aðeins eða ráða má af

líkindum að hafi verið til. Hér

virðist hafa munað litlu að glöt-

uð   saga   hefði   getað   varðveitzt,

—   en þess er líka að minnast

um sumar þær sögur, sem enn eru

til, að stundum virðist ekki hafa

munað nema eins og hársbreidd

að þær færu forgörðum.

Um herra Grím er fátt vitað

annað en að hann virðist hafa

hlotið herra-nafnbót sína ekki

seinna en árið 1316, var lögmað-

ur sunnan og austan og síðar

norðan og vestan og hafði um

eitt skeið hirðstjórn Skálholts-

biskupsdæmis. Annálum ber ekki

algjörlega saman um dánarár

herra Gríms, segja það hafa verið

1350, 1351 eða 1352. En nú má

slá föstu, að Möðruvallabók hafi

verið skrifuð einhvern tíma á tíma-

bilinu 1316—1350 (eða þar um

bil). Um bústað herra Gríms er

það eitt vitað að annálar geta

hans einu sinni í Stafholti í Borg

arfirði. Nú virðist ekki ólíklega til

getið að skrifari Möðruvallabókar

hafi setið einhvers staðar ekki

mjög fjarri herra Grími úr því

að hann hafði spurnir af tiltek-

inni bók hjá honum ogtaldi gjör-

legt að fá hana léða. Ýmis borg-

firzk höfuðból gætu hér komið

til greina, en auðvitað væri ekkert

líklegra en sjálft Reykholt, þar

sem frændur Snorra Sturlusonar

áttu heima á þessum árum — og

það kæmi ekki illa heim við þá

staðreynd að í Möðruvallabók hef-

ur varðveitzt bezti texti Egils sögu

Frh. á  27.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32