Morgunblaðið - 06.07.1980, Blaðsíða 28

28
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 6. JÚLÍ1980
Jón Hákon Magnússon — Kína II:
Þaö vita allir, aö Kína er fjöl-
mennasta ríki heims, en þaö veit
raunar enginn, hversu margir íbúar
þessa risaveldis eru. Nú er taliö
sennilegt, aö landsmenn séu um
960 milljónir. Sumir segja, aö þeir
séu fleiri en aörir færri. Kínverjum
fjölgar sennilega um 15 til 20 millj.
á ári og um aldamót veröa þeir
orönir um eitt þúsund milljónir,
hvort sem stjórnvöldum líkar betur
eöa verr. Kína er þriöja stærsta ríki
heims aö flatarmáli, næst á eftir
Sovétríkjunum og Kanada og næst
á undan Bandaríkjunum.
Kína er voldugasta ríki þróunar-
heimsins, og þrátt fyrir fátækt, er
það þriöja voldugasta ríki heims.
Kína mun einnig vera elsta ríki
heimsins. í sögunni má sjá, að
stórveldi hafa risiö og síðan hrun-
iö, en Kína hefur siglt í gegnum
nokkur þúsund ára sögu, án þess
að hverfa af sögusviðinu. Veldi
þess hefur sveiflast upþ og niöur í
tímanna rás. Keisaraveldi hafa
komiö og horfið og önnur ný tekiö
viö. Um miðja þessa öld tóku viö
völdum nýir herrar. Þeir neita aö
kenna stjórn sína viö keisaraveldi.
Heldur hafa þeir tekiö upp stjórn-
arfyrirkomulag kommúnismans,
sem fundinn var upp í V-Evrópu og
barst austur til Kína meö kínversk-
um menntamönnum, sem setiö
höföu í frönskum og enskum
háskólum. Þegar maöur heimsæk-
ir þetta stóra, en fátæka land,
kemst maöur fljótt aö því, aö
stjórnkerfiö er aö sumu leyti ekk-
ert ósvipaö því sem var á keisara-
tímanum, þ.e.a.s. aö ríkinu er
miöstýrt og allir þræöir þjóölífsins
liggja upp eftir pýramídanum upp
á topp, þar sem fáir útvaldir
ráöamenn halda um endana. í
Peking kemst maöur að raun um,
aö æöstu menn alþýöulýöveldisins
búa á bak við múra hinnar for-
boönu keisaraborgar í hjarta höf-
uöborgarinnar, þar sem hermenn
gæta þess aö óviðkomandi ráfi
ekki inn. Þeir búa ekki í höllum
innan múra keisaraborgarinnar;
þær eru nú söfn í almenningseign,
heldur búa þeir i einu horni þessa
mikla svæöis, ef svo má aö oröi
komast, lokaöir af frá umhverfinu.
Kínamúrinn
er mikiö undur
Þegar maöur heimsækir þetta
magnaða land, kemst maöur fljótt
í snertingu viö sögu þess, þegar
maöur skoðar keisarahallirnar, hin
fornu hof, grafhýsi keisara og
önnur sögusviö Kína hins forna. Þó
nær sagan ekki tökum á manni,
fyrr en maöur heimsækir og geng-
ur eftir Kínamúrnum mikla,
skammt utan viö Peking. Þaö er
yfirþyrmandi tilfinning aö standa
þarna og reyna aö ímynda sér
söguna, t.d. þegar hundruöir þús-
unda þræla og verkamanna
byggöu þennan 6000 km langa
varnarvegg, sem þræöir sig eftir
Kína, rétt eins og snákur, eöa t.d.
þegar kínverskir herir hrundu inn-
rásum óvinarins. Tilfinningin sem
grípur mann á þessum staö er
ólýsanleg.
Heimsmyndin
breytist
Kína nútímans er ekki síöur
stórbrotiö, og stutt heimsókn
þangaö breytir heimsmynd manns,
hvort sem manni líkar þaö betur
eöa verr. Hún opnar augu gestsins
fyrir þessari stórþjóö, sem er
einstaklega gestrisin og vingjarn-
leg í garö útlendingsins. Þaö eru
aöeins 30 ár síöan Kommúnista-
flokkur Kína komst til valda, sem
er stuttur tími í sögunni. Á þessu
tímabili hefur mikiö gerst og margt
breyst í alþýöulýöveldinu. Kínverj-
ar hafa unniö bug á hungri og
sjúkdómum, sem hrjáö hafa þjóð-
ina um aldir. Þeir hafa byggt skóla
og sjúkrahús fyrir alla og ekkert
barn kemst á legg án þess að læra
aö lesa og skrifa. Einn embættis-
maöur sagöi viö greinarhöfund: „í
Kína er ekkert hungur lengur, en
okkar vandamál nú er ekki þaö, aö
fólkiö sé hungraö, heldur hitt, aö
næringargildi fæöunnar er ekki
ætíö nógu gott. Viö veröum aö
bæta næringargildiö og síðustu
árin höfum viö lagt mikið á okkur
til aö auka eggja- og kjötfram-
leiöslu til þess aö bæta eggjahvítu-
innihald fæöunnar, og við sjáum
þegar árangur."
14 árum eytt
í valdabrölt
Leiötogar byltingarinnar hafa
einnig eytt miklum tíma í aö byggja
upp iönaö og þungaframleiöslu
landsins á kostnaö annarra fram-
fara. Á tímum fjórmenningaklík-
unnar svonefndu, sem nú situr í
gæsluvaröhaldi og bíöur dóms,
voru tekin mörg ódrjúg skref aftur
á bak í þróun landsins, segja menn
nú, og 14 árum var eytt í menning-
arbyltingu, sem kom engum til
góöa, nema fámennri valdaklíku.
Allir þeir, sem maður ræöir viö í
Kína nú, segja manni frá valdatím-
um fjórmenningaklíkunnar og Lin
Piaos, sem var hægri hönd Mao
Tsetungs formanns um árabil, en
reyndi aö flýja land eftir misheppn-
aöa byltingartilraun. Hann fórst í
flugslysi á leiö til Sovétríkjanna.
Kínverski herinn segist hafa skotiö
flugvélina niöur.
Kínverjar hafa mestan áhuga á
samskiptum viö Vesturlönd, aö
meötöldu Japan og Ástralíu. í Kína
sér maöur alls staöar mikinn fjölda
af erlendum gestum, og meöal
þeirra ber mest á V-Evrópumönn-
um, Japönum, Bandaríkjamönnum
og Áströlum. Allir þessir útlend-
ingar eru ekki einvöröungu í Kína
til aö skoöa landið, heldur til aö
kanna m.a. möguleika á gagn-
kvæmri verslun og viöskiptum,
eöa hugsanlegum möguleikum á
aö selja kínversku þjóöinni heilar
verksmiöjur, flugvélar, hergögn,
tækniþekkingu, flutningafarartæki
og annaö þess háttar.
Óska eftir
friösamlegum
samskiptum
„Okkur liggur mikið á,“ sagöi
einn háttsettur embættismaöur í
Frá Kínamúrnum mikla,
skammt utan við Pekíng. Þar
er alla daga mikill múgur og
margmenni að skoða þetta
furðulega mannvirki, en þaö
er eina mannvirkið hér á
jöröu, sem sést utan úr geimn-
um, aö sögn geimfara.
„Leitið sannleikans
í staðreyndum...“
Fleiri þúsund
manns í heimsókn
Þaö fer ekki á milli mála, aö
mikil breyting hefur átt sér staö
síöan núverandi valdhafar, undir
leiösögn Deng Xiaopings, aðstoö-
arforsætisráöherra, hafa töglin og
hagldirnar í stjórn landsins. (í
fyrstu grein minni lýsti ég ytri
áhrifum þess, sem ég vil kalla hiö
pólitíska vor Kína, sem ég því
sleppi hér). Kínverskir ráöamenn
og embættismenn viðurkenna aö
allt of dýrmætur tími í uppbygg-
ingu þjóðarinnar hafi glatast og
þess vegna veröi Kínverjar aö
halda vel á spilunum nú, ef þeir
eiga aö ná verulegum árangri á
þjóömálasviöinu fram til aldamóta.
Fljótt kemst maöur aö raun um, aö
landsmenn trúa því, aö framundan
séu betri tímar. Til aö ná settu
marki, veröur fólk aö færa miklar
fórnir. Kínverjar gera sér einnig
grein fyrir því, aö þeir geta ekki
byggt upp sterkt efnahagslíf, nema
meö aöstoö erlendra ríkja og
leggja þeir því síaukna áherslu á
samskipti sín við aörar þjóðir.
Peking viö greinarhöfund, „viö
höfum tapað miklum tíma í ekki
neitt. Viö veröum aö koma fótun-
um undir okkur aö nýju, áöur en
sovéskum heimsvaldasinnum tekst
aö einangra okkur frá umheimin-
um, en að því stefna þeir leynt og
Ijóst. Þeir geta ekki þolaö þaö, aö
viö höfum hafnað yfirráðastefnu
þeirra og viljum friðsamleg sam-
skipti við allar þjóöir heims.“ í
þessum dúr tala Kínverjar nú og
eru ómyrkir í máli, þegar þeir
minnast á valdhafana í Moskvu.
Chou Enlai er
þjóðhetja
Fjórmenningaklíkan svonefnda
veröur fyrr eöa síöar dregin fyrir
dóm, að sögn landsmanna, og
látin svara til saka fyrir glæpina
gegn þjóöinni. Henni er kennt um
allt þaö sem illa hefur fariö á
undanförnum árum, en mönnum
eins og hinum látna forsætisráö-
herra, Chou Enlai, og Deng Xiao-
ping aftur á móti þakkaö fyrir
aukið frelsi og betri tíma. Einhvern
veginn hefur maöur þaö á tilfinn-
ingunni, aö Mao Tsetung, formaö-
ur, sé ekki hátt skrifaöur í Kína nú,
þótt enginn fáist til aö segja þaö.
Myndir af leiötoganum sjást ekki
víöa, eins og ég haföi búist viö, og
horfin eru barmmerki af Mao, sem
maður sá til skamms tíma á
fréttaljósmyndum af Kínverjum.
Grafhýsi Maos á Torgi hins himn-
eska friöar er ekki opiö daglega,
og heimsókn í þaö var t.d. ekki á
okkar dagskrá, heldur uröum viö
aö biöja sérstaklega um aö fá aö
sjá það. Þaö hafðist í lokin og viö
fórum í gegnum grafhýsiö, ásamt
fleiri þúsund Kínverjum og erlend-
um gestum. Fyrir utan beiö fjöldi
langferðabíla, en þaö gaf til kynna,
aö sumir Kínverjanna væru komnir
langt aö, til aö sjá hinn látna
foringja, þar sem hann liggur eins
og sofandi í mikilli kristalskistu.
Lítið minnst
á Hua
Kínverjar tala heldur ekki mikiö
um Hua Cuofeng, formann flokks-
ins og forsætisráöherra. Ég minn-
ist þess ekki á ferö minni um Kína,
Grafhýsi Mao Tse-tung á Torgi
hins himneska friöar í Peking,
en þaö byggðu Kínverjar á
nokkrum mánuðum, eftir andlát
formannsins. Fjörutíu og fjórar
granítsúlur halda þakinu uppi,
og yfir aöalinnganginum er
gullslegiö skilti áletraö meö
hönd Hua Kuo-feng, núverandi
flokksforingja, en þar stendur:
„Grafhýsi Maós formanns."
aö nokkur Kínverji hafi minnst á
hann aö fyrra bragöi, og auk þess
má geta þess, að ekki sjást heldur
myndir af honum víöa. Bersýnilegt
er, aö syndir fjórmenningaklíkunn-
ar hafa eitthvaö komiö viö stjörnu
Maos og Hua, sem formaöurinn
valdi sem eftirmann sinn, eftir aö
valdarán Lin Piaos misheppnaðist.
Þegar maöur spyr Kínverja,
hvers vegna þeir tali svona opin-
skátt um glæpi umræddrar klíku
og Lin Piaos, þá segjast þeir fara
eftir spakmæli Maos formanns,
sem finna má í Rauða kverinu:
„Leitiö sannleikans í staöreynd-
um“. Þaö má kannski bæta því viö,
að Rauöa kveriö sést ekki víöa og
ég fann þaö aðeins á frönsku í
hótelverslun í Shanghai. Kínverjar
svara öllum spurningum manns,
þótt þeim finnist þær jafnvel
óþægilegar og þeir eru auk þess
mjög opnir, þegar maöur ræöir
vandamál þjóöarinnar viö þá.
„Við höfum
gert vitleysur“
„Viö höfum gert vitleysur og viö
eigum eflaust eftir aö gera fleiri, en
viö ætlum nú aö reyna aö foröast
þær og byggja upp sterkt efna-
hagslíf Kína, sem allir þegnar
þjóöfélagsins fá að njóta góös af,“
sagði annar embættismaöur. Ég
held, aö þaö sé rétt aö flestir
landsmenn sitja svo til viö sama
borö þegar kemur aö skiptingu
þjóöarkökunnar. Allir eru fátækir,
kannski meö smáblæbrigöum þó,
og allir búa viö þröngan húsakost
og allir hafa li'til laun, enda er ekki
mikiö til skiptanna í þeim efnum.
Betri afkoma æöstu valdamanna
felst eflaust í meiri fríöindum, svo
sem betra húsnæöi og fríum bíl
meö bílstjóra og einstaka ferð til
útlanda.
Liu Shaoqi
heiðraður á ný
Meöan undirritaöur dvaldist í
alþýöulýöveldinu mátti sjá greinar í