Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31 .
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 273. tölublaš 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga breidd


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						18

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 5. DESEMBER 1982

Gluggað i nýstárlega orðabók

Hver starfsstétt hefur sín mál-

farseinkenni og auk þess er al-

gengt að ýmsir hópar noti sérstakt

málfar sín á milli og getur oft ver-

ið erfitt að draga mörk á milli

slangurs og máls ýmissa sérhópa.

Höfundar orðabókarinnar hafa

dregið út nokkra hópa, sem að

þeirra dómi eru hvað áhrifamestir

og eru það einkum fjórir mál-

farshópar sem þeir hafa einbeitt

sér að, þ.e. sjómannamál, íþrótta-

mál, mál tengt rokktónlist og orð

um fíkniefni og áhrif þeirra. Að

auki eru fjölmörg önnur sérsvið

slangursins dregin fram í bókinni,

málfar sem er almennt án tillits

til starfshátta og má þar nefna

orðafar um áfengisneyslu, orð sem

tengjast ástalífi og kynathöfnum

og fleira sem tengist daglegum

venjum manna og atferli. Það er

athyglisvert, að fremur lítið er um

kvennaslangur í bókinni, enda

halda margir málfræðingar því

fram, að konur tali „betra mál" en

karlar og séu ekki eins mikilvirkar

á slangursviðinu og þeir og sé

slangur fyrst og fremst sprottið úr

reynsluheimi karlmanna. Höfund-

ar hafa reyndar sjálfir bent á

þetta í blaðaviðtali, þar sem þeir

nefndu einnig drjúgan þátt sjó-

manna á þessu sviði. Það er því vel

við hæfi að líta fyrst á sýnishorn

af sjómannaslangri og er þar af

nógu að taka.

Sérhæfni sjómennskunnar

Um ástæður fyrir mikilvirkni

sjómanna á sviði slanguryrða

segja höfundar m.a.: „Sjómenn

voru fyrrum sá hópur alþýðu sem

mest samskipti hafði við starfs-

bræður sína í útlöndum, þeir eru

langdvölum fjarri heimilum sín-

um, og mynda sterk tengsl inn-

byrðis. Orðafar þeirra um verklag,

tæki og tól er mikið sótt til ná-

grannamálanna eða heimatilbúið,

enda sátu engar málnefndir í

messanum og lögðu línuna. Þar

við bætist að sjómenn hafa

hraustlegar skemmtanavenjur og

hafa verið drjúgir við að leggja til

orð á því sviði."

Sjómenn kalla réttinn „kjöt og

kjötsúpa" Eyvind og Höllu og á

þeirra máli er Eyvindur með hor

Hann var svo drukkinn að „hann var á augnalokunum'

Einnig er hægt aö vera svo drukkinn að maður er „á eyrnasnepiunum".

knattleikjum, en þetta orð er

reyndar einnig notað um kynvillt-

an karlmann í niðrandi merkingu.

Bananaskot er langt bogadregið

skot í knattleikjum og hjólhesta-

spyrna er einnig notað um ákveðna

tegund af skoti í knattspyrnu, sem

er framkvæmt þannig, að leik-

maður lætur sig falla á bakið eða

hliðina og spyrnir knettinum sam-

tímis að marki, en um þetta er

einnig notað orðatiltækið að klippa

boltann aftur fyrir sig. Batti er

hliðarkantur á billjarðborði eða

hliðarveggur í innanhússknatt-

spyrnu. Brassi er notað um Bras-

ilíumenn og þá einkum stjörnur

brasilíska landsliðsins í knatt-

spyrnu og þá oftast notað með

ákveðnum greini: „Brassarnir

rassskelltu Skota í heimsmeist-

arakeppninni á Spáni". Sögnin að

dekka merkir að hafa gát á and-

stæðingi í knattleik og í hand-

knattleik er talað um að setja yfir-

Kápa utan um hljómplötu.

Um slan

Ómerkilegur pappír.

slettur osr bannorð

heitið á lambakjöti í karrísósu.

Brúnað kindakjöt er hins vegar

Eyvindur í sparifötunum. Annað

dæmi um uppnefni á mat er orðið

járnbrautarslys yfir kjötkássu, en

það er almennara og á ekki við

sjómannastéttina eina.

En lítum á fleiri orð úr sjó-

mannamáli: Afi er kló í krana, sem

notaður er við lestun og losun

skipa. Að vera í apavatninu er að

þvo fisk áður en hann er settur í

lest eða að þvo pönnur í frystihúsi.

Itísavakl er varðstaða í lest meðan

á fermingu og affermingu stendur,

þjófapössun. Búmm er kast sem

mistekst og að búmma er að kasta

nót árangurslaust eða að sprengja

nótina. Dragmella er hnútur í

möskva sem garnið rennur til í, en

slíkt mun oft koma fyrir viðvan-

inga. Dönnes er úrgangstimbur,

spýtur til að hafa undir farmi. Yf-

ir vöruflutningaskip er notað orð-

ið fragtari og jómfrúin er fata sem

menn hægja sér í á litlum bátum.

Landþerna er notað yfir siglinga-

ljós og lens er sigling undan vindi.

Ekki er ástæða til að telja hér

upp fleiri orð úr sjómannamáli,

enda ætti þetta sýnishorn að gefa

órlitla vísbendingu um hversu

sérhæft mál sjómenn tala sín á

milli um starf sitt. En fyrir utan

orð sem tengjast starfínu, hafa

sjómenn lagt til orð á ýmsum öðr-

um sviðum, sem eru nú orðin al-

menn og því ekki flokkuð undir

sjómannamál í bókinni. Þá má

einnig nefna ýmsar venjur sjó-

manna, svo sem skens' með nýliða

sem eru oft í fyrstu ferðunum

sendir til að gefa kjölsvíninu eða

sækja damp í körfu niður í vélar-

Orð úr íþróttamáli

Þá skulum við næst líta á fram-

lag íþróttamanna til slangurs, en

þar er einnig af nógu að taka, þótt

hér sé aðeins rúm til að birta ör-

lítið sýnishorn: Bakkari er bak-

vörður  í  knattspyrnu  og öðrum

frakka á leikmenn andstæð-

inganna í merkingunni „að taka

þá úr umferð", en um þetta mun

einnig vera notað orðatiltækið að

setja frímerki á viðkomandi leik-

mann. Að dúndra er að sparka

rösklega í bolta og um það athæfi

er einnig sagt að menn þrumi eða

þrusi boltanum.

Þá má einnig nefna orðatiltæki

úr íþróttamáli í yfirfærðri

merkingu svo sem „að bjarga í

horn" um að firra vandræðum

naumlega, eða þar sem yfirfærsl-

an er á hinn veginn, til dæmis

sögnina að keyra og nafnorðið

keyrsla, svo sem: „Það var mikil

keyrsla allan leikinn." Þannig

mætti lengi telja, þótt hér verði

látið staðar numið með dæmi úr

málfari íþróttamanna.

Málfar rokk-

tónlistarmanna

í formála geta höfundar þess, að

Það er nokkur munur á því að lyfta glasi og fá í annan fótinn eða

vera urrandi fullur, á eyrnasneplunum. Eyvindur með hor er hins

vegar það sama og lambakjöt í karrísósu. Ef menn vilja kynna sér

nánar málfar af þessu tagi, ættu þeir að verða sér úti um „Orðabók

um slangur, slettur, bannorð og annað utangarðsmál", en bókin

kom út nú nýverið. Áhugamenn um íslenska tungu hafa eflaust

beðið útkomu bókarinnar með eftirvæntingu, enda er bæði

skemmtilegt og fróðlegt að kynna sér ólíkt málfar hinna ýmsu

þjóðfélagshópa og málfar manna getur oft sagt merkilega sögu um

hugsunarhátt, viðhorf og daglegar venjur viðkomandi. Höfundar

bókarinnar eru þrír ungir íslenskumenn, þeir Mörður Árnason,

Svavar Sigmundsson og Örnólfur Thorsson, en þeir hafa unnið

saman á Orðabók Háskólans og þar kviknaði hugmyndin, þótt

aðdragandinn hafi verið nokkuð lengri. Þeir félagar hafa leitað víða

fanga, farið yfir ritgerðir menntaskólanema, lesið verk ungra rithöf-

unda og gluggað í sjoppubókmenntir auk þess sem þeir hafa rætt við

fólk, hlustað eftir og skrifað hjá sér slanguryrði og nýjungar í

málfari. f bókinni er fjöldi teikninga eftir myndlistarmennina Grét-

ar Reynisson og Guðmund Thoroddsen, svona til nánari skýringa,

eins og sjá má á meðfylgjandi teikningum, sem eru úr bókinni, en

höfundar hafa góöfúslega veitt Morgunblaðinu leyfi til að birta

nokkur sýnishorn úr hinu nýstárlega verki sínu.

voru og eru afgerandi í öllu er lýt-

ur að rokk- og popptónlist. Þess

ber einnig að gæta, að mörg þeirra

orða og hugtaka, sem dægurtón-

listarmenn fást við varðandi starf

sitt, missa tilfinningalegt gildi við

þýðingu. Flest þeirra orða sem

þannig hafa orðið hluti af al-

mennu tungutaki þessa afmark-

aða hóps er að finna í orðabókinni

og skulu hér nef nd nokkur, þótt ef

til vill sé farið að „slá í" sum

þeirra.

Yfir orðið hljómsveit hafa verið

notuð mörg orð í gegnum tíðina og

má þar nefna orðin grúppa og band

og í poppskrifum að undanförnu

hefur nokkuð borið á orðinu

„sveit", þ.e. stytting á hljómsveit.

Þá má og nefna að ágætur út-

varpsþulur og djassáhugamaður

notar gjarnan orðið „flokkur" í

kynningum sínum í útvarpinu, en

þessara tveggja orða, „flokkur" og

„sveit", er ekki getið í þessari

merkingu í orðabókinni, enda

flokkast þau tæplega undir slang-

ur. Þegar átt er við hljómburð er

talað um sánd eða jafnvel þrumu-

sind ef hljómburðurinn þykir sér-

staklega góður. Páer (þ.e. power)

er algengt orð yfir mikinn hljóm-

styrk og mæk, mæki eða mækur

(mike, microphone) er tækið sem

söngvarar nota til að magna upp

rödd sína, sem kallað var hljóð-

nemi hér í eina tíð. Setning mynd-

uð úr þessum orðum gæti orðið

eitthvað á þessa leið: „Mækinn

sándaði ekki nógu vel miðað við

páerið í grúppunni."

Þá má nefna orð sem tengjast

ákveðnum -stefnum í tónlistinni,

svo sem bárujárnsrokk í merking-

unni þungarokk (sbr. heavy met-

al), gúanórokk, rokktónlist eins og

sú sem Bubbi Morthens lék í upp-

hafi ferils síns, frídjass (free-jazz),

fúsjón eða fjúsjón, þ.e. samsláttur

tónlistarstefna, einkum notað um

bræðing úr djassi og rokki. Þá má

ekki gleyma pönki, sem er tónlist-

arstefna sem varð til í Bretlandi á

miðjum áttunda áratugnum og í

framhaldi af því fútúrismi sem var

framhald og svar við pönki og

nýbylgju. Þessi tónlist einkennist

af notkun hljóðgervla (nýyrði yfir

hljóðfærið synthesizer).

Þess má geta, að í viðauka orða-

bókarinnar er skrá yfir íslenskar

hljómsveitir og er henni ætlað að

sýna gróskuna í nafngiftum ís-

lenskra hljómsveita. Skráin er

furðu ítarleg þótt undirritaður

sakni þar nafns einnar vinsælustu

og bestu danshljómsveitar sem

leikið hefur á íslandi fyrr og síðar,

en það er að sjálfsögðu gamli

KK-sextettinn sem bar höfuð og

herðar yfir aðrar hljómsveitir hér

á sinni tíð.

Bannorð

Bannorð er sá flokkur orða, sem

tengd eru þeim sviðum tilverunn-

ar sem á hvílir ákveðin bannhelgi

og ekki er rætt um nema í hálfum

hljóðum eða undir rós. I þennan

flokk  má setja ýmislegt orðfæri

Eyðimörk í merkingunni heimsk-

ur maður, sbr. „hún er alger eyði-

mörk".

lögð hafi verið áhersla á söfnun

orða úr máli unglinga, enda séu

þeir einir helstu nýsköpunarmenn

og notendur slangurs. Þá er og

bent á að mörg slanguryrðin séu

bundin ákveðnum tíma og tísku og

falli sum í gleymsku, en önnur

verði hluti af ákveðnu tungutaki.

Þetta á eflaust ekki síst við um

málfar tengt rokktónlist, en mál-

far unglinga má að vissu marki

rekja til orðaforða rokktónlist-

armanna, þótt það hafi ef til vill

verið mun algengara á árum bítla-

æðisins og á „blómatímabilinu" í

kringum 1970. Mörg þeirra orða

sem komu á þessum tíma inn í

málið eru nú orðin hluti af al-

mennu tungutaki.

Enskuslettur færðust mjög í

vöxt á þessum tíma og á það sér-

staklega við um orð í sambandi við

skemmtiiðnaðinn og hljómsveit-

arstörf. Sú þróun var í rauninni

ekki óeðlileg, þar sem áhrif frá

hinum     enskumælandi     löndum

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48