98et íisaMasara m íiuoAauMMug .aiöAJffnuDííOM MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. DESEMBER 1986 8 Í9 hann tímarit sitt, „Eimreiðina", er hann hafði stofnað 1895 eins og áður er nefnt. Hans aðalstarf var kennslan við háskólann, en sú eigin- lega kennsla tók ekki langan tíma. Mig minnir, að hún hafi verið að- eins fáir klukkutímar á viku. Hann fékkst hins vegar töluvert við rit- störf og las mikið. Hann var mikill reglumaður í öllum lífsháttum og lifði fábrotnu lífi. Dagurinn var yfírleitt í mjög fðstum skorðum eftir að ég kom á tíeimilið og hefur sjálfsagt löngum verið það. í stórum dráttum var dagskráin á þessa leið: Klukkan 8—9 var léttur morgun- matur, hafragrautur, te og brauð. Að loknum morgunverði brá dr. Valtýr sér á morgungöngu, en klukkan 11 var hádegisverður eða „frúkostur" eins og venjulega var sagt. Þá var meira borið í en við morgunverðinn, brauð með ýmiss konar áleggi og ævinlega jógúrt. Dr. Valtýr hafði lengi verið mjög veill í maga og var oft illa haldinn af þeim sökum. Hann kenndi eink- um um sultinum, sem hann hefði búið við á háskólaárunum. Fröken Dalsgaard gætti þess mjög vand- lega, að mataræði væri hagað eftir því sem unnt var með tilliti til þessa. Á borði var alltaf saltsýra, sem hann drakk blandaða í vatni, svo og „pepsín", hvort tveggja talið eiga vel við magakvilla. i ¦¦.'¦ Dr. Valtýr ásamt Önnu Jóhannesdóttur, alnðfnu og bróðurdóttur konu hans. „Ein sit ég á steini". Með þeirri áletrun sendi Davið Stefánsson frá Fagraskógi Huldu þessa mynd, sem hann tók af henni í Siglufjarðarskarði í Hraunför þeirra 1919. Davíð Stefánsson frá Fagraskógi á bæjarhellunní á Hraunum í Fljótuin. Myndina tók Hulda suma- ríð 1919. Klukkan 3 var drukkið kaffi, en klukkan 6 var kvöldverður, miðdeg- isverður eða „middagur" eins og sagt var. Þá var oft býsna mikið borið í, jafnvel svo, að doktornum þótti nóg um. Hann var ákaflega sparsamur við sjálfan sig, svo mjög, að ókunnugir hefðu varla trúað. Sjálfsagt hefur það verið fátæktar- arfur frá æsku- og unglingsárun- um. Sumir töldu hann nokkuð aðsjálan, en það átti síður en svo við, þegar gesti bar að garði. Eftir kvöldverðinn var tekið í spil, ef ekki kallaði annað að. Dr. Valtýr var sólginn í að spila „lom- ber". Varð ekki komist hjá að taka þátt í spilinu, þó að viðkomandi kynni ekkert ellegar hundleiddist spilamennskan. Hann las mikið eins og ég sagði áðan. Fyrst skal nefna blöðin. Eg man, að hann var áskrifandi að „Berlinske Tidende" „Politiken" og „Ekstrabladet". Hann fékk mörg þeirra blaða, sem út komu á ís- landi, svo og vestur-íslensku blöðin. Það var því úr töluverðu að moða. Hann fékk mikið af bókum sent að heiman. Sjálfsagt hefur það verið að miklu leyti út á „Eimreiðina". Eftir að hann var látinn lenti bóka- safn hans á Laugarvatni. Af eldri höfundum íslenskum þótti mér hann hafi mestar mætur á Jónasi Hallgrímssyni og séra Matthíasi. Hann hafði átt samleið með Einari Hjörleifssyni Kvaran og Þorsteini Erlingssyni og þótti mikið til um verk þeirra beggja. Eins og kunnugt er birtust mörg frægustu kvæði Þorsteins og um leið þau umdeildustu upphaflega í „Eimreið- inni". Mun dr. Valtýr hafa verið Þorsteini töluverður haukur í horni á erfiðleikaárum hans í Kaup- mannahöfn. Af yngri skáldum þótti honum einna mest til um þá Stefán frá Hvítadal og Davíð frá Fagra- skógi. Hann hafði og töluvert álit á Guðmundi Friðjónssyni og birti sitthvað eftir hann í „Eimreiðinni". Ólöfu á Hlöðum mat hann mikils. Það kom aftur annað hljóð í strokkinn, ef minnst var á Einar Benediktsson. Hann hafði hina mestu skömm á honum, bæði per- sónunni sjálfri og skáldinu. Ritaði hann dóma um skáldskap Einars í „Eimreiðina", og er vafamál, hvort skáldið hefur nokkru sinni fengið aðrar eins ádrepur. Mér virtist hann telja, að það sem frá Einari kom væri óskiljanlegur belgingur eða samanskrúfaður heimspekivaðall. Þeir hafa víst verið ákaflega ólík- ir menn að öllu upplagi, dr. -Valtýr og Einar, en auk þess hefur doktor- inn aldrei getað gleymt, hversu hatrammur andstæðingur Benedikt sýslumaður Sveinsson, faðir Einars, hafði reynst á stjórnmálasviðinu. Ég þykist muna, að dr. Valtý hafi af erlendum rithöfundum þótt einna mest til um þá Norðmennina, Björnsson og Ibsen; einnig þótti honum gott að iesa bækur sænsku skáldkonunnar Selmu Lagerlöf. Hans páfi var þó að mörgu leyti Georg Brandes, sá frægi bók- menntamaður, sem bar um margt höfuð og herðar yfir landa sína á áratugunum beggja vegna aldamót- anna. Brandes hafði haft mikil áhrif á ýmsa íslendinga, og urðu margir þeirra Brandesarsinnar allt til ævi- loka, en aðrir heltust þó úr lestinni með tímanum. Eitt einkenni Bran- desarsinna var andúð á kirkju og kristni. Dr. Valtýr virtist algerlega trúlaus, minntist aldrei á trúmál, svo að ég heyrði til, og bar þó margt á góma. Aldrei vissi ég til, að hann sækti kirkju. Hann hafði hins vegar mikinn áhuga á leiklist sem fyrr getur. Held ég, að hann hafí sótt allflestar leiksýningar, sem boðið var upp á í Konunglega leikhúsinu. Ég hef áður minnst á það, að dr. Valtýr var algerlega hættur af- skiptum af stjórnmálum, þegar ég kom á heimili hans. Hann fylgdist þó vel með íslenskum stjórnmálum. Það mátti heyra, að honum dámaði ekki allt, sem þá var að gerast á þeim vettvangi. Hann talaði sér- staklega um tvennt, annars vegar um óstjórn á sviði fjármála, en hins vegar afturhaldssemi á sviði at- vinnumála. Oft hefur maður heyrt það klingja við, að dr. Valtýr hafi verið dansklundaður, en það tel ég mestu fjarstæðu. Hann var mjög þjóð- hollur, en jafnframt fremur kon- unghollur eftir því sem sumir töldu og áleit rétt að flýta sér ekki um of við að heimta algeran skilnað frá Danmörku. Það þótti því nokkuð merkilegt, þegar það kom fram, að dr. Valtýr hefði raunar lagt Landvarnar- flokknum til sína fræðilegu undir- stöðu, en Einar Benediktsson og samherjar hans tekið upp rökin. Þegar sýnt var, að málstaður Heimastjórnarmanna yrði ofan á rétt eftir aldamótin, birtust í „ísa- fold" greinar undir dulnefni, þar sem fram kom ýmisleg gagnrýni á heimastjórnarfyrirkomulagið. Þetta gripu andstæðingar Heimastjórnar- flokksins á lofti eins og ég sagði áðan, og var um þetta þjarkað árum saman. Þess þykist ég nokkuð viss, að þessi skrif dr. Valtýs hafi frekar verið til þess að ylja Heimastjórnar- mönnum undir uggum en að þar hafi ráðið djúp sannfæring. Þeir höfðu brugðið fyrir hann fæti, þeg- ar hann var kominn hálfa leið upp í ráðherrastólinn. Nú skyldi þeim launað, og það tókst að ýmsu leyti. Þegar deilan um millilandafrum-' varpið eða „Uppkastið" hófst 1908, riðlaðist margt. Gömul flokksbönd slitnuðu. Það þótti tíðindum sæta, þegar dr. Valtýr skipaði sér í sveit með þeim, sem vildu semja, og var þar með kominn í hóp með höfuð- andstæðingi sínum; Hannesi Hafstein. Þar voru líka komnir forn- vinir hans, Jóhannes bæjarfógeti og Stefán faðir minn. Aftur á móti skildust leiðir með dr. Valtý og hin- um gömlu samherjum hans, Skúla Thoroddsen og Birni Jónssyni rit- stjóra. Valtýr hafði stundum orð á því, að sá ósigur, sem fylgismenn „Uppkastsins" hefðu beðið 1908, hefði verið ákaflega ómaklegur og sýnt pólitiskan vanþroska þjóðar- innar. Það mátti greinilega heyra á honum, að lítt var honum gefið um þá flokka, sem þá voru að hasla sér völl í íslenskum stjórnmálum, Al- þýðuflokk og Framsóknarflokk; einkum fannst mér hann andsnúinn þeim síðarnefhda. Þeir voru góðir vinir, dr. Valtýr og Jón Þorláksson, síðar forsætis- ráðherra, og litu í ýmsum efnum svipað á málin; þeir vildu aðhalds- semi í fjármálum, en tilþrif í atvinnumálum. Þau hjón, Jón og Ingibjörg, heimsóttu dr. Valtý, og varð ég þess vör, að hann hafði miklar mætur á þeim, ekki síður á Ingibjörgu. Þá lá honum vel orð til Magnúsar Guðmundssonar, síðar ráðherra, en ekki held ég, að Jón Magnússon, sem varð forsætisráð- herra um þetta leyti, hafi skipað háan sess í huga hans. Ekki umgekkst dr. Valtýr mikið starfsbræður sfna við háskólann eða danska embættismenn yfirleitt. Litlir dáleikar voru með honum og dr. Finni Jónssyni prófessor; höfðu þeir þó verið samherjar á fyrri árum. Ekki vissi ég til, að þeir umgengjust neitt, dr. Valtýr og Jón Krabbe, sem_ starfaði áratugum saman við íslandsmál í Kaup- mannahöfn. Eins og áður er nefnt bjuggu þau dr. Björg og dr. Sigfús Blöndal í næsta húsi. Var töluverður sam- gangur milli þeirra og dr. Valtýs. Hafði hann hið mesta álit á dr. Björgu, sem var stórlærð kona, systir Jóns Þorlákssonar. Hins veg- ar fannst mér honum ekki þykja sérlega mikið til um Sigfús. Honum þótti hann nokkuð laus í rásinni og flöktandi, taldi hann hálfgerðan „Spirrevip". Öll voru samskiptin þó alúðleg og vinsamleg. Þó man ég, að mér virtist sem dr. Valtý þætti það heldur daufleg skemmtun, þeg- ar Sigfús tók upp gitar sinn og fór að slá hann og syngja með, en það gerðist alloft. Var ekki örgrannt um, að merkja mætti á honum þján- ingarsvip, meðan sú skemmtun stóð yfir. En þá ber að hafa í huga, að dr. Valtýr var algerlega gersneydd- ur áhuga eða smekk fyrir tónlist. Mér er ekki grunlaust um, að dr. Björgu hafi verið svipað farið, því að ýmsir þóttust merkja hrifningar- leysi í svip hennar, þegar bóndi hennar sýndi mest tilþrif við söng og gítarleik. Dr. Valtýr hafði töluverð sam- skipti við Elínborgu Thorberg, ekkju Bergs landshöfðingja, sem reynst hafði honum mjög vel eins og þegar hefur verið getið. Hún var þá orðin mjög öldruð kona og kunni víst vel að meta þá aðstoð og um- hyggju, sem hann sýndi henni. Hann var henni meðal annars mjög hjálplegur í fjármálum, en hún var efnuð vel og þurfti aðstoðar í sam- bandi við meðferð fjármála. Einn var sá maður, sem dr. Val- týr mat flestum mönnum meira, en það var skoski prófessorinn dr. William Craigie, mikill vinur íslend- inga og aðdáandi íslenskra bók- mennta. Hann átti víst nokkuð oft leið til Kaupmannahafhar, og kvað oftast hafa verið mikið um dýrðir hjá dr. Valtý, þegar þessi merki fræðimaður og vinur hans kom. Það var og annar maður, sem einnig var tengdur Skotlandi, þótt íslenskur væri, sem hann hafði mjög í hávegum. Það var Sveinbjörn Sveinbjörnsson tónskáld. Ekki var það þó áhugi á tónlist, sem tengdi þá saman, en ég býst við, að dr. Valtýr hafi þrátt fyrir naumt skammtað tónlistarvit og enn minni áhuga kunnað að meta það, að tón- skáldið hafði samið lag við kvæði hans, „Töframynd í Atlantsál". Birtist það í „íslensku söngvasafni" eða „Fjárlögunum" eins og safnið var almennt kallað og var nokkuð vinsælt um skeið, þótt ég hafi ekki heyrt það ákaflega lengi. Sveinbjörnsen, eins og hann var alltaf kallaður, var lágvaxinn maður og mikið nettmenni. Þegar hann kom á heimilið, var mikið um að vera. Mér er það einna minnisstæð- ast við eitt slíkt tækifæri, hversu frábærlega hann var utan við sig. Haldið var veglegt kvöldverðarboð, og nú lagði fröken Dalsgaard sig alla fram. Forréttur var blómkáls- búðingur, en það var ein helsta sérgrein hennar. Þegar menn höfðu fengið sér ríflega af þessu ágæti, þótti heiðursgestinum rétt að fara nokkrum viðurkenningarorðum um forréttinn og sagði við frðken Dals- gaard: „Sikken en dejlig Klipfisk- budding!" Fröken Dalsgaard brá nú heldur betur, því að sá réttur þótti víst ekki neinn sérstakur veislukost- ur. Eftir þetta áfall sagði hún: „Saadan er disse Vid- enskabsmænd!" Það átti við dr. Valtý líka, því að hann var stundum svo annars hugar, að hann mundi ekkert, þegar upp var staðið, hvað hann hafði látið ofan í sig. Var hann þó hátíð hjá tónskáldinu góða. Mætti segja mér, að það hefði verið undantekning, ef hann hefði munað það. Meðal þeirra íslendinga, sem dr. Valtýr átti hvað mest samskipti við, voru tveir kaupsýslumenn, Thor (Þórarinn) E. Tulinius og Jakob Gunnlögsson. Tulinius hafði mörg járn í eldin- um og var lengi maður stórefnaður. Hann beitti sér fyrir stofhun útgerð- arfélags, sem við hann var kennt, „Thore"-félagið og tókst því að rjúfa skarð í þann einokunarmúr, sem Sameinaða gufuskipafélagið hafði hlaðið utan um allar sigling- ar, bæði til íslands og með strönd- um fram. Enn munu margir kannast við nöfnin á skipum „Thore"-félagsins, „Austra", „Vestra" og „Sterling", svo og þau skip, sem konungsnöfnin báru, „Kong Helge", „Kong Inge" og „Kong Trygve". Hann stofnaði og „Hinar sameinuðu íslensku verslan- ir", sem önnuðust umfangsmikinn rekstur um alllangt skeið. Fleiri fyrirtæki var hann viðriðinn. Hann var mikill áhugamaður um fram- farir íslands og ritaði eitthvað um þau efni. Heimili hans og Helgu konu hans, sem var af dönsku bergi, er eitt hið glæsilegas'a, sem ég hef komið á. Þau hjón áttu fjög- ur börn, að mig minnir, þrjár ungar
Beinir tenglar
