22 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. DESEMBER 1986 KUSKUR ÍEYRARVINNU Kafli úr ævisögu Einars Ólafssonar í Lækjarhvammi, Af Halamiðum á Hagatorg, eftir Þórunni Valdimarsdóttur í tilefni af níræðisafmæli Einars Ólafssonar 1. maí sl. er kominút ævisaga hans, skráð af Þórunni Valdimarsdóttur, sagnfræðingi. í bókinni segir frá uppvexti Einars í Reykjavík og togaraárum hans og frá starfi hans sem bónda í höfuðborginni frá 1926 og afskiptum hans af félagsmál- um bænda. Hér á eftir fer kafli úr bókinni, sem nefnist Kúskur í eyrarvinnu. Þegar ég fór að geta orðið að liði hafði ég hug á því að létta undir með heimil- inu. Ólafur faðir minn var leiguliði eins og svo margir bændur um aldamótin. Um miðja síðustu öld var aðeins rúmur fjorðungur bænda sjálfseignarbændur, en þegar kom fram undir aldamót fóru margir leiguliðar að brasa við að kaupa ábýlisjarðir sínar. Faðir minn keypti Flekkudal árið 1902, og um það leyti stigu margir nágrannabændur hans sama skref. Þetta var á skútuöldinni og þeir ábúendur í Kjósinni sem styrkt höfðu stöðu sína með því að fara á skútu, sáu sér kleift að kaupa jarðir sínar. Flekkudalur var eins og ég hef áður minnst á, í eigu Jóns Jónssonar útvegsbónda í Melshúsum á Seltjarnarnesi. Fleiri jarðir í ná- grertninu voru í eigu Seltirninga. Svo var um Meðalfellskot og Eyjar, en Sandur var í eigu Engeyinga. Faðir minn keypti Flekkudalinn fyrir 2000 krónur. Hann fékk 900 króna lán úr Söfnunarsjóði, og 800 króna Ián hjá kunningja sínum, en tók nokkru seinna lán úr Ræktunar- sjóði til þess að greiða það upp. Á þessum tíma kröfðust Söfnunarsjóð- ur, Viðlagasjóður og ýmsir fleiri sjóðir ekki fastra afborgana af fast- eignalánum. Sjóðirnir kröfðust einungis fjögurra eða fimm króna af hundraði í vexti á ári, og skuldar- ar greiddu lánin síðan upp þegar þeir gátu. Landsbankinn krafðist aftur á móti áriegra afborgana. Ræktunarsjóður var stofnaður um aldamótin og átti að lána bændum fé til jarðabóta og annarra fram- kvæmda er að jarðrækt lutu, en lán úr þeim sjóði voru greidd upp með vægum afborgunum á löngum tíma. Faðir minn greiddi fjórar krónur af hundraði í vexti af láninu úr Söfn- unarsjói. Það man ég fyrir víst, því að þær 36 krónur sem féllu í gjald- daga á hverju sumri líða mér seint úr minni. Heimilið var oft þrúgað af áhyggjum þegar gjalddaginn nálgaðist. Svo erfitt var að klóra saman fé fyrir vöxtunum að ég fékk á þessum árum óbeit á skuldum, sem endist mér lífið út. Móðir mín strokk- aði smjör heima frá því að kýrnar fóru út á vorin og þangað til fráfær- ur hófust í lok júní, því að þá var rjómabúið í Káranesi lokað. Nytin í kúnum minnkaði þegar þær voru settar út, svo að það þótti ekki taka því að knýja strokkinn í Káranesi. Fyrir heimastrokkaða smjörið fékk móðir mín gott verð í Reykjavík. Hún fékk 75 aura fyrir pundið og þær krónur sem fengust með þessu móti gerðu oft útslagið um það að hægt væri að greiða vextina af lán- unum. Allir heimilismenn tóku þátt í sparnaðinum með því að eta þurrt. Flekkudalur var miðlungs jörð og lítið var hægt að auka heyskap áður en tilbúinn áburður og stórvirk tæki komu til sögunnar. Búinu var því þröngur stakkur skorinn fjárhags- lega, og eina leiðin til að greiða upp jörðina var að afla tekna annars staðar. Á þessum tímum þótti sjálf- sagt að börn tækju þátt í lífsbaráttu foreldra sinna, og að launin sem þau öfluðu rynnu til heimilisins. Þess vegna tók ég því fegins hendi er ég fékk vinnu á vertíð í Reykjavfk árið 1913, þá sextán ára gamall. Guðrún systir mín axlaði svipaða ábyrgð og ég, bara heimafyrir. Til dæmis um dugnað hennar má nefna að þegar hún var þrettán ára gömul þvoði hún allan þvott í Flekkudal, og ekki var hún fullvaxin þegar hún vann á við fullgilda vinnukonu. Yngri systkini okkar átöldu Sigríði móður okkar einhverju sinni fyrir það að henni þætti vænst um okkur Guðrúnu af börnum sínum. Móðir mín svaraði: „Ef svo er, þá er það ekki að ástæðu- íausu, eins og þið virðist halda. Eftír að Guðrún fór að vinna vissi ég ekki hvað þreyta var, og eftir að Einar fór að vinna skorti aldrei peninga." Ég fór suður þegar vertíð hófst árið 1913 og fékk inni hjá Úlfhildi ömmu minni á Hverfisgötu. Mikið var um að vera á vertíðinni í Reykjavík á þessum árum, og á meðan á henni stóð breytti bærinn um svip. Margir bæjarbúar höfðu þraukað fyrri hluta vetrar atvinnu- Einar Ólafsson Bryggjuhúsið Aðalstrætismegin. Hestvagn eins og Einar stýrði um höfuðstaðinn 1913 sést fremst á myndinni. lausir, og horft í gaupnir sér. Launafólk byggði afkomu sína að mestu leyti á vertíðarvinnunni. I vertíðarbyrjun snemma í febrúar streymdi fólk til bæjarins úr ná- grannasveitum, í þá vinnu sem bauðst. Manna þurfti skipin og við uppskipun og verkun á saltfiski í landi biðu ótal störf. íslendingar áttu þegar þetta var á annan tug togara. Á árunum 1912-1913 voru tíu tog- arar keyptir til landsins, og mönnum var ljóst að afkoma þjóðarinnar myndi að verulegu leyti byggjast á togaraútgerð í framtíðinni. Þilskip voru enn í notkun, en þeim fór fækk- andi. Litið var upp til togarasjómanna og starf þeirra þótti eftirsóknarvert. Þegar vel aflaðist höfðu þeir marg- föld laun á við þá sem unnu í landi, en þeir urðu líka að þræta linnulaust úti á miðunum. Mikhi meiri vinnu- harka tíðkaðist á togurunum en á þilskipunum. Á þilskipunum var skipshöfninni skipt á tvær vaktir, og á frívaktinni unnu menn ekki nema ef verið var að draga afla um borð. í iandi var unnið af kappi við að skipa upp kolum og salti til útgerðar- innar, en flestir kola- og saltpokarnir fóru um borð í togarana. Aflinn var hausaður, flattur og settur í salt á miðunum. Þegar fiskinum var stafl- að upp í landi var bætt í hann salti og hann geymdur í að minnsta kosti tvær vikur áður en honum var ekið út á stakkstæðin, til kvenna sem sáu um að vaska hann og þurrka. Það varð mitt hlutverk á þessari fyrstu vertíð minni í Reykjavík, að aka brimsöltum fiskinum til húsmæðra í útjaðri höfuðstaðarins. Það var bæði heppni og kunnings- skapur föður míns og Jóhannesar Hjartarsonar verkstjóra hjá Miljóna- félaginu, sem varð til þess að ég fékk þetta eftirsótta starf aðeins sextán ára gamall. Ég var kúskur með kaskeiti og keyri og ók saltfiski fyrir útgerðarfélagið Kveldúlf á stakkstæðin víðsvegar um bæinn. Miljónafélagið var á sínum síðasta snúningi þegar þetta var, og skilin milli þess og útgerðarfélagsins Kveldúlfs, sem reis úr rústunum, voru ekki glögg. Saltfiskurinn sem ég ók með um bæinn var í eigu Kveldúlfs, en verkstjóri minn vann á vegum Miljónafélagsins og það átti hestana fimm sem notaðir voru við flutningana. Kerrur voru algengar í Reykjavík um þetta leyti, og sérstök stétt kúska, sem áttu og ráku tvíhjóla kerrur, var í bænum. Þeir fluttu ýmiss konar dót á hestvögnunum fyrir bæjarbúa. Nokkuð var einnig um fjórhjólavagna sem tveimur hest- um var beitt fyrir. Þeir voru í eigu verslana, sem notuðu þá einkum til þess að flytja um bæinn þungavöru, svo^ sem kol, olíu og timbur. Á þessum tíma var ein stein- bryggja við höfnina, en hún var svo lítil að stór skip gátu ekki lagst að henni. Skipin köstuðu því akkeri fyrir utan höfnina. Það var orðið brýnt að bæta úr hafnleysinu, og einmitt þetta ár var hafist handa við hafnargerð. Það var tafsamt að skipa upp í báta og róa með vörur í land, og augljóst að þótt hafnar- gerð væri gífurlega dýr væri hún ekki lengi að borga sig. Auk stein- bryggjunnar voru nokkrar tré- bryggjur í fjörunni norðan við húsin í Hafnarstræti, og voru þær í eigu sérstakra verslana. Hin glæsilegu hús Kveldúlfs við Skúlagötu voru í byggingu þegar þetta var. Byggð var stór trébryggja framan við hús- in, og brátt gátu menn séð verka- menn rogast með kola- og saltpoka f hundraðatali upp í vöruhúsin. Miljónafélagið átti fiskgeymslu niður við höfnina, og þangað mætti ég til vinnu fyrsta daginn. Ég gekk til Jóhannesar Hjartarsonar verk- stjóra og kynnti mig. Jóhannes var kaldlyndur maður og tók mér ekkert sérstaklega vingjarnlega. Hann sagði við einn undirmanna sinna: „Sonur hans Ólafs í Flekkudal er hérna, ég lofaði föður hans að láta hann fá vinnu. Ég er að hugsa um að munstra hann á Gamla-Bleik." Gamli-Bleikur var meiddur svo að ég var „munstraður" á Jarp í stað- inn. Hinir ökuþórarinir leiðbeindu mér, og brátt stýrði stoltur sextán ára ekill kerru hlaðinni hálfu tonni af saltfiski um bæinn þveran og endilangan. Hinir kúskararnir þrír voru afbragðsmenn, eins og flestir sem ég hef kynnst um ævina. Þeir voru miklu eldri en ég og áttu fyrir fjölskyldum að sjá. Ég mætti eins og annað verkafólk til vinnu klukkan sex á morgnana. Fyrsta verk mitt var að sækja Jarp í hús ísbjarnarins, sem stóð suðvest- an við Tjörnina. Fullorðinn maður sem hét Einar Hildibrandsson sá um hestana. Ég dvaldist oft hjá honum eftir að vinnu lauk og aðstoðaði hann. Einar gamli þakkaði mér greiðann með því að velja gott hey handa Jarpi. Klukkan sex vorum við kúskar- arnir mættir við vöruhúsin niður á höfn, þar sem saltfískurinn var geymdur. Tveir gamlir karlar hlóðu þurrum, hörðum fiskinum á kerruna. Jónas Magnússon, systursonur Jó- • hannesar, var verkstjóri hjá Kveld- úlfi, og hann var nokkurs konar birgðavörður. Þegar búið var að hlaða vagninn töldum við fiskinn í sameiningu. Fimmti maðurinn skráði töluna og áfangastaðinn. Það var Kristján Benediktsson sem þá var unglingur, en hann var síðar verkstjóri hjá Kveldúlfi í fjölda ára. Eg hafði með mér heypoka handa Jarpi, semm ég hengdi um háls hon- um pegar við stóðum við. Hann
Beinir tenglar
