36 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. DESEMBER 1986 Bændaskólinn í Ólafsdal Bækur Lýður Björnsson Játvarður Jökull Júlíusson: Saga Torfa Bjarnasonar og Ólafsdals- skóla og Nemendatal Ólafsdals- skóla 1880-1907. 290+CXXII bls. Búnaðarfélag íslands 1986. Á fyrri hluta síðustu aldar reis mikil menningaralda um norðan- verðan Breiðafjörð og gætti áhrifa hennar víða um land, en þó mest í öðrum byggðarlögum á Vestfjörð- um og um sunnanverðan Breiða- fjörð. Upptakanna virðist vera að leita í Eyjahreppi og þá einkum í Flatey. Skoðanir hafa verið skiptar um orsakir þessa. Sumir hafa lagt aðaláherslu á náttúrugæði svæðis- ins, betri tími hafi gefist frá brauðstritinu í þessu héraði en ann- ars staðar á landinu /til andlegra iðkana. Lúðvík Kristjánsson, sá valinkunni sagnfræðingur, varpar fram þeirri spurning^u, hvort Móðu- harðindin hafi átt hér hlut að máli. Telja verður víst, að menn, sem aldir voru upp við hugsunarháttinn að duga eða drepast og kusu frem- ur að duga (það gerðu flestir), hafí þjappað sér saman líkt og Bretar við Waterloo til að mæta þeirri ögrun. Menn hafa að vísu oft deilt hart um ýmislegt í þessu byggðar- lagi, en þetta breyttist, er teflt var um Iíf eða dauða. Þarna kemur uppeldi sjávarins inn í 'myndina. Ekki þýddi að vera að rífast um stjórnina í brimróðri. Þá gat farið fyrir mönnum líkt og Brútusi við Filippí. Antóníus hélt ekki herráðs- fund til að ræða hvert atvik or- ustunnar. Enginn má skilja þessi orð svo, að samtök hafi verið talin Iítils virði á þessu svæði. Menn þekktu mátt þeirra og mátu. Egg- ert Ólafsson, skáldið frá Svefneyj- um og annar þeirra íslendinga, sem gefið hefur þjóðinni þjóðsöng, hinn var Þorskfirðingurinn Matthías Jochumsson, kveður „Vestfirðinga, en þá einkum Breiðfirðinga og Arn- firðinga eru hneygðir fyrir sögur og annan fróðleik, einkum náttúru- fræði." Forvitni og opinn hugur gætu hafa greitt framförum leið, hvatt menn til að kynna sér hug- myndir og melta þær, hvað gat komið að notum á Islandi. Fornt þjóðkvæði segir að Vestfirðingar séu vísindamenn. Þetta skal hér iátið liggja á milli hluta. Víst er á hinn bóginn, að galdrar áttu greiða leið að hugum Vestfirðinga. Þeir eru nú fyriríitnir, en eru samt móð- ir ýmissa þekktustu og virtustu vísindagreina nútímans. Var ekki Francis Bacon hlynntur gullgerðar- list? Þetta var tilraun til að ná valdi á þeim öflum, sem menn töldu stjórna tilverunni, a.m.k. hvers- dagslega. Framtakssamir menn lögðu sitt af mörkum, t.d. Ólafur Sivertsen í Flatey. Bændaskólinn í Ólafsdal er einn kvisturinn á þessum meiði, enda stundaði_ Torfi Bjarnason, skóla- stjóri Ólafsdalsskólans, nám í búnaðarskóla, sem Ólafur Jónsson, jarðyrkjumaður frá Hvallátrum, rak í Flatey og að hvötum fyrirmanna í þeim hreppi. Búnaðarskólinn i Flatey starfaði á árunum 1856-1859, en áður hafði Ólafur Jónsson, forstöðumaður hans, búið sig undir kennsluna með námi í plægingu norðanlands og síðar hjá Guðmundi Ólafssyni í Fífuhvammi (Hvammskoti) í Seltjarnarnes- hreppi. Guðmundur Ólafsson var frá Setbergi við Hafnarfjörð og hafði stundað búfræðinám í Dan- mörku á árunum 1847—1851. Játvarður J. Júlíusson, höfundur nýútkominnar bókar um Ólafsdals- skólann, er sonarsonur Ólafs Jónssonar jarðyrkjumanns og Jú- líus, faðir hans, var einn af fyrstu nemendum skólans. Bókarhöfundur er því tengdur Ólafsdalsskólanum traustum böndum. Játvarður Jökull Júlíusson Bókin er í tveimur meginþáttum, svo sem ráða má af upphafi þessar- ar umsagnar. Fyrri hlutinn skiptist í fimm undirkafla auk ritskrár Torfa Bjarnasonar. I fyrsta kaflanum er greint frá uppvexti Torfa og námi og ferð til Vesturheims, en þangað fór Torfi ásamt tveimur bræðrum sínum þeirra erinda að stofna ný- lendu. Hann hætti þó fljótlega við öll áform um að setjast að vestra og sneri heim, en í Vesturheimi kynntist hann afköstum sláttuvélar- innar og gerði sér grein fyrir þeim áhrifum, sem notkun hennar gæti haft á íslenskan landbúnað. Honum varð þó ekki að von sinni um það tæki að sinni, en um ljáina, sem Torfi flutti inn um 1870, gegnir öðru máli. Þeir ollu byltingu í land- búnaði og stórjuku afköst. Játvarð- ur Jökull heldur því fram og vafalítið með réttu, að ljáirnir einir hefðu nægt til að halda nafni Torfa á lofti. Stofnun Olafsdaisskólans mun þó nú vera kunnari, en að dragandi hennar var þrettán ár að sögn Ját- varðar Jökuls. Torfi kenndi að vísu nokkuð á þeim árum, m.a. við ungl- Góð jólasveinasaga Bókmenntir Jenna Jensdóttir Iðunn Steinsdóttir Jólasveinarnir Teikningar: Búi Kristjánsson Almenna bókafélagið, 1986 Iðunn Steinsdóttir gerir ekki Iandshlutunum mishátt undir höfði, þegar jólasveinarnir hennar koma til byggða. T.d. fer Askasleikir til Hornafjarðar, Kertasníkir til Seyð- isfjarðar, Giljagaur til Akureyrar og Gáttaþefur í Kelduhverfi. Þeir búa annars í helli hjá Grýlu og Leppalúða, þar sem jólaköttur- inn valsar um og er kátur. Leppalúði er geðvondur og er með skæting þegar Grýla lítur ekki upp frá því að búa jólasveinana út til manna- byggða. Jólasveinarnir, sem muna tímana tvenna, eru ekki hrifnir af rauðu bómullarfötunum, sem þeir klæðast nú í stað hlýju ullarfatanna hér áður fyrr. Svo þótti þeim nú púður í því að mega hnupla sér einhverju lostæti í stað þess að burðast bara með gjafir handa góðum börnum í skóna þeirra. Hver jólasveinn á sinn kafla í sögunni. Ferðalög þeirra eru misjafnlega erfið. En alltaf gerist eitthvað skemmtilegt og sums stað- ar hjálpa þeir börnunum við jóla- bakstur og taka þátt í einhverju, sem gleður þá og gleður börnin. Jólasveinar geta lent í ýmsum vandræðum á ferðum sínum. Það er ekki úti á landi heldur í Mos- fellssveitinni, sem Stúfur rífur buxurnar sínar er hann klifrar yfír girðingu. Hurðaskellir lendir á Litlu-jólunum í skóla á Vestfjörð- um. Þar verður aldeilis líf og fjör, þegar Hurðaskellir sleppir sér alveg og ræðst á allar þessar hurðir í skólanum. Skólastjórinn ræður ekki „Bjart er yfír Betlehem" aftast í bókinni. Frágangur allur er vandaður. ingaskóla á Hvoli í Saurbæ, en annars mun yfirleitt hafa verið um óformlega kennslu að ræða. Því skal skotið hér inn, að skólastarfs- ins að Hvoli er getið í landsmála- blöðum frá áttunda tug síðustu aldar og nokkru nánar en Játvarður gerir í bók sinni. Búnaðarskólinn tók síðan til starfa á árinu 1880 og starfaði til ársins 1907. Játvarð- ur gerir í bókinni grein fyrir hinum ýmsu þáttum skólastarfsins, skóla- tíma, námsefni, skólareglum, kennslubókum, tóvinnuverksmiðj- unni og fjárhag skólans. Auk þess er birtur annáll yfir skólastarfið og nemendafjölda, og nær hann yfir öll starfsár Ólafsdalsskóla. Starfs- sagan er því rakin allýtarlega og birt mörg bréf og glefsur úr bréfum sem varða viðfangsefnið. Kennir þar margra grasa. Gögn þessi sýna lesanda svart á hvítu þá erfiðleika, sem Torfi Bjamason átti við að glíma, en öll umfjöllunin gefur hon- um heildarmynd af skólastarfinu. Hér skal t.d. minnt á, að Torfi varð að semja allmargar kennslubækur, enda var ekki um auðugan garð að gresja í þeim efnum á íslandi fyrir síðustu aldamót. Námið í Ól- afsdal virðist hafa reynst gott veganesti, enda færðust sumir þeir sem þar námu stórvirki í hendur síðar. Játvarður nefnir sem dæmi, að búfræðingar frá Ólafsdal hafi stundað landmæiingar í verulegum mæli, t.d. þeir Sæmundur Eyjólfs- son, Ólafur Jónsson og Samúel Eggertsson. Hinn síðastnefndi virð- ist hafa verið mikilvirkastur við þetta starf, enda mældi hann upp og kortlagði fjölda athafnasvæða og lönd um eða yfir þrjátíu kaup- túna. Ólafsdalur virðist ekki vel til stór- búskapar fallinn, enda hafa ýmsir undrað sig á því að Torfi skyldi velja þann stað fyrir skólasetur. Játvarður Jökull gefur þá skýringu á þessu, að hann hafi viljað starfa í átthögunum. Römm er sú taug. Telja verður líklegt, að skólastarfið hefði orðið auðveldara, ef skólinn hefði verið rekinn á jörð, þar sem betra var undir bú. Árangurinn þarf á hinn bóginn ekki að hafa verið að sama skapi betri. Tveir aðrir kaflar eru í þessum bókarhluta. Fjallar hinn fyrri um afskipti Torfa af stofnun og rekstri Verslunarfélags Dalasýslu, en pönt- unar- og kaupfélög áttu á síðari hluta 19. aldar verulegan þátt í að eyða síðustu leifum selstöðuversl- unarinnar og farið hefur fé betra. Þarna vann Torfi því einnig gott starf. Höfundur þessarar umsagnar hefði á hinn bóginn kosið, að frá- sögnin af verslunarfélaginu hefði komið á eftir skólasögunni, enda rýfur hún greinargerðina um af- skipti Torfa af menntamálum. Síðari kaflinn er stutt ævisaga Guðlaugar Zakaríasdóttur, eigin- konu Torfa. Er það mjög að makleikum að birta sérstakan kafla um hana í ritinu. Húsfreyjan gegndi miklu hlutverki og þá ekki síst á jafnstóru heimili og skólasetrið var. Lífsbaráttan á 19. öld var svo hörð, að búskapurinn varð basl ef bæði hjónin stóðu ekki í stykkinu. Þetta voru viðtekin sannindi á 19. öld, a.m.k. um Breiðafjörð og Vestfírði. Síðari hluti bókarinnar er ævi- skrár nemenda Ólafsdalsskólans. Tvennt vekur þar athygli. Hið fyrra er að tekist hefur að útvega mynd- ir af mjög mörgum nemendum. Hið síðara er hve víða að af á landinu nemendur hafa verið og hve margir þeirra áttu eftir að skara fram úr i búnaði og um framkvæmdir. Játvarður Jökull ritar eftirmála með báðum bókarhlutum og er þá á stundum^með vasana fulla af varnöglum. I eftirmála fyrri hlutans segir hann t.d. að sér séu ótöm vinnubrögð sagnfræðinga. Til slíks var þó ekki hægt að ætlast með nokkurri sanngirni. Játvarður hefur með bók þessari unnið stórvirki, ef tekið er tillit til allra aðstæðna, og goldið Torfalögin í jákvæðri merk- ingu þess orðtaks. Búnaðarfélag Islands hefur unnið þarft verk með því að láta rita sögu Ólafsdalsskól- ans, en margt er enn óunnið í sögu íslensks landbúnaðar. Ýmislegt af því þyrfti að vinna áður en elsta kynslóðin hverfur af sjónarsviðinu, annars er hætta á margháttuðum misskilningi. Hversu margir íslend- ingar skyldu t.d. gera sér grein fyrir mismuninum á hinum skosku ljáum Torfa í Ólafsdal og eldri gerð ljáa? Ein lítilvæg aðfinnsla í lokin. Mér þótti leiðinlegt að sjá nafn kunn- ingja míns Tómásar Helgasonar frá Hnífsdal ranglega stafsett í bók- inni. Tómás á verulegan hlut í verkinu, svo sem fram kemur í eftir- mála Játvarðar Jökuls, en kaflinn um kennslubækur Olafsdalsskóla og ritskrá Torfa Bjarnasonar er hans verk. Undir áhrifum af spennu- sögum, eins og Kristbjörg? Iðunn Steinsdóttir við neitt. Þetta er sennilega lífleg- asti kafli sögunnar. Gluggagægir kemst í vandræði í hinum risastóru blokkum í Breið- holtinu. Skyrgámur tapar jólapokanum sínum á Selfossi meðan hann hám- ar í sig skyrið í Mjólkurbúi Flóa- manna og öskubíllinn hirðir pokana fyrir utan búið. Svona mætti lengi telja. Hug- kvæmni hðfundar að dreifa jóla- sveinunum sínum um landið gefur skemmtilega og fjölbreytilega mynd af ferðum þeirra og gerðum. Auk þess vekur það áhuga og gleði ungra lesenda að heyra frá eigin umhverfi þegar jólasveinarnir eru annars vegar. Sagan er vel skrifuð. Kaflarnir þó misjafnlega léttir. Grín og alvara skiptast á — stundum í sama kafla. Mjrndirnar gefa bókinni mikið gildi. í sögulok hvílir ljóðræn stemmn- ing yfir frásögn. Gaman er að sjá ljóðið hans Ingólfs frá Prestbakka Bókmenntir Jóhanna Kristjónsdóttir Snjólaug Bragadóttir: Setið á svikráðum Útg. Örn og Örlygur 1986. SNJÓLAUG Bragadóttir frá Skáldalæk er iðin, sendir fra sér bók á ári og söguþráðurinn verður æsislegri með hverri bók. Það er eins og mig minni, að í fyrri bókum Snjólaugar hafi hún að mestu hald- ið sig við fósturjörðina, en í seinni bókunum eru persónur hennar á stöðugu ferðalagi og þar lenda þær í hinum kyndugustu og svæsnustu ævintýrum. Samhliða þessu hefur Snjólaug svo öll færzt í aukana í ástafarslýsingum sínum, þótt þær ofbjóði vísast engum á þessum síðustu tímum. Sagan byrjar fagurlega: Barði skipstjóri situr við jólaborðið með konu sinni og dætrunum Andreu og Magneu. Hann er nú loksins' alkominn í land, eftir að hafa verið á sjónum alla sína tíð. Fjölskyldan sér auðvitað ástæðu til að halda upp á þetta og Barði fer niður í vínkjallarann- flott það- en þá fær hann hjartaslag og deyr snarlega. Eiríkur, sonur Barða af fyrra hjóna- bandi, hefur verið í útlöndum og kemur ekki að jarðarförinni og læt- ur ekkert frá sér heyra. Magnea Snjólaug Bragadóttir fer að ræða við aldraða móður hans, Kristbjörgu um málið. Sú fullorðna situr að viskídrykkju um hábjartan dag og hún er þó ekki drukknari en svo, að hún sér í hendi sér.að Magnea er rétta manneskjan til að fara til útlanda og leita að bróðurn- um. Þetta rennur upp fyrir Krist- björgu, án þess að Magnea hafi gert meira en stynja upp einu og einu orði. En kannski Kristbjörg hafi lesið of margar spennusögur. Magnea hallast að því. Hvað sem því líður fellst Magnea á fyrirætlun þeirrar fullorðnu. Á heimilislegu hóteli í London verður hún ástfangin af hinum dularfulla Gene, en hann hverfur án þess að kveðja. Hún fer síðan þangað sem síðast fréttist til Eiríks bróður. Þá er hún tekin í misgripum fyrir ríkispíu sem von var á til hótelsins og Magnea leiðréttir ekki misskiln- inginn að sinni og hún kemur öllum á óvart með því að reynast elskuleg og alþýðleg og fer að vinna á hótel- inu og reyna að hafa upp á Eika. Það miðar hægt, enda birtist Gene allt í einu og truflar sálar og líkams- friðinn. Magnea, sem hér heitir raunar Maggie Bardotte, kemst að því að bróðirinn hefur gifzt írskri stúlku og sennilega eru þau á hröð- um fiótta undan hryðjuverkamönn- um. Það borgar sig ekki að svipta lesendur Snjólaugar ánægjunni með því að rekja söguna lengra, en eins og fyrr, endar allt vel og það er fyrir mestu. Mér finnst Snjólaugu oft hafa tekizt ágætlega upp með afþreyingaskrif sín. Hún hefur sagt, að hún stefni ekki á annað en að veita lesendum sínum spennu um hríð og nokkra skemmtun. Það sjónarmið á allan rétt á sér. Hins vegar sakar ekkert að vanda sig aðeins meira en Snjólaug gerir í þessari bók.
Beinir tenglar
