40 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. DESEMBER 1986 STRÍÐIÐ SÁRA VIÐ SUÐURGÖTU Sagt frá bók Sagnfræðistof nunar: Réttvísin gegn Ólafí Friðrikssyni eftírJakobF. Asgeirsson Stríðið sára við Suðurgötu spratt af hingaðkomu rússneska drengsins Nathans Fríedmann sem Ólafur Friðríksson hafði með sér úr Rússlandsför haustið 1921. Drengurinn hafði misst föður sinn í borgarastyrjöldinni og hugðist Olafur taka hann í fóstur. En pilturínn gekk með smitandi augnsjúkdóm sem ekki hafði orðið vart hér á landi og lagði landlæknir til að lioniim yrði meinuð landvist. Úrskurð- uðu stjórnvöld að svo skyldi verða, en Ólafur tregaðist við, neitaði að láta drenginn af hendi og eftirleikinn þekkja allir: Suð- urgötuslaginn, liðssafnað á báða bóga, hernaðarástand, hand- tökur, utanför piltsins, málaferli og blaðadeilur. Hafa þessir at- burðir ýmist gengið undir naf ninu drengsmál, Ólaf smál eða hvita stríðið, eins og samnefnd bók Hendríks Ottóssonar. — Ein af jólabókunum núna varpar að ýmsu leyti nýju ljósi á þetta gamla hitamál sem setti Reykja- vík á annan endann fyrir 65 árum: Réttvisin gegn Ólafi Frið- rikssyni o.fl. — Heimildir. Bók þessi er 16. bindið í ritsafni Sagnfræðistofnunar sem Jón Guðnason dósent stýrir, en þeir. Pétur Pétursson þulur og Haraldur Jóhannsson hagfræðingur sáu um útgáfuna. Bókin geymir allar veiga- mestu heimildir í þeim málaferlum sem hlutust af Suðurgötuslagnum, en auk þess hefur Pétur Pétursson skrifað ítarlegan inngang að bók- inni og skýrir þar frá aðdraganda og eftirmálum þessarar einstæðu uppákomu. Pétur er eins og kunnugt er allra manna fróðastur um drengsmálið og hefur sýnt mikla elju við söfnun frumheimilda, farið í þrjú lönd að afla upplýsinga og rætt við hundruð manna sem voru hnútum kunnugir. Er mörgum eflaust í minni að vetur- inn 1981—82 stjórnaði hann tólf útvarpsþáttum um drengsmálið. Við heimildakönnun sína kveðst Pétur enga afstöðu hafa haft aðra en að safna frumheimildum, öllum staðreyndum málsins og leggja þær síðan fram á aðgengilegan hátt, svo að hver og einn geti dregið sínar eigin ályktanir. Á þetta leggur Pét- ur sérstaka áherslu í ritgerð sinni og segir þar í upphafi máls: „Enn í dag, þegar þessar línur eru ritaðar, nærfellt 65 árum eftir að atburðir gerðust, vekja umræður um mál piltsins spurningar og efa- semdir, deilur og óvissu. í inngangi þeim er hér birtist og málskjölum sem fylgja, verður ei unnt að kveða upp áfellis- né sýknudóma, utan þeirra, sem upp voru kveðnir á sinni tíð. Eigi að síður má ætla að lesend- ur verði margs vísari við lestur málsskjala og fylgiseðla af ýmsu tagi." I stuttu spjalli okkar komst Pétur m.a. svo að orði um drengsmálið: „Það þótti svo stórkostlegur at- burður að það klauf þjóðfélagið eftir endilöngu, eins og sprunga sem myndast í eldsumbrotum, eins kon- ar Almannagjá, og það hefur aldrei gróið um heilt síðan." Það er rétt sem Pétur segir hér að framan að bókin gefi lesendum kost á að draga sínar eigin ályktan- ir — og af því spyr ég: Er þetta ekki full djúpt tekið í árinni? Eða höfum við seinni tíma menn ekki gert okkur grein fyrir því hver al- vara var á ferð þessa nóvemberdaga 1921? Olafur Friðriksson var byltinga- maður. „Friður milli þeirra sem eiga framleiðslutækin og verkalýðsins getur aldrei átt sér stað," skrifaði hann í Alþýðublaðið 10. nóvember 1921, nýkominn úr fjögurra mán- aða dvöl í Rússlandi þar sem hann sat þing Komitern, Alþjóðasam- bands kommúnista. Ólafur talaði um það margsinnis að „gera fram- leiðslutækin að þjóðareign" og sagði að „stéttastríðinu" myndi ekki ljúka fyrr en: „þjóðin sjálf á fram- leiðslutækin og hinn starfandi lýður sjálfur árangurinn af vinnu sinni. Þá fyrst hættir stéttastríðið, hvort sem þetta nú hefst fram með góðu, eða með því að beita hörðu," skrif- aði hann í nóvember 1921. þannig var oft á tíðum ekki ann- að að skilja á Olafi Friðrikssyni en meiningin væri að gera byltingu að hætti bolsévika í Rússlandi. Það er ví nokkur von að uggur gripi um sig meðal borgaranna þegar for- sprakki „byltingarmanna" bauð yfirvöldum byrginn, þóttist hafinn yfir lög og rétt og fylgjendur hans knésettu lögreglu bæjarins. Upp á hverju myndu þeir taka næst? Það er alveg ljóst að yfirvöld voru í fullum rétti þegar þau mein- uðu Nathan litla Friedmann land- vist. Sótthræðsla var mikil í landinu aðeins þremur árum eftir að spánska veikin gekk yfir — og í lögum um eftirlit með útlendingum frá 18. maí 1920 sagði að „rétt" væri að „meina þeim útlendingum að setjast hér að eða dveljast hér, sem: ... 2) Haldnir eru næmum sjúkdómi, enda þótt eigi sé lögskylt að beita sóttvörnum, ef landlæknir telur ástæðu til að meina manni landvist þess vegna." Þá er ástæða til að geta þess að ef innflytjendur til Bandaríkjanna og Kanada voru trachoma-sjúklingar þá var þeim bönnuð landvist. Þessi augnsjúkdómur var þá óþekktur á Islandi, en landlæknir, Guðmundur Hannesson, leitaði álits augnlækna á því hvort væri „ókleift, með varúð á heimilinu og lækniseftirliti, að komast hjá smit- un, því ómannúðlegt væri að vísa drengnum úr landi nema brýn nauð- syn krefði". Augnlæknarnir kváðu svo ekki vera og töldu nauðsynlegt að vísa sjúklingnum úr landi. í framhaldi af því skrifaði landlæknir bréf tit Stjórnarráðsins og sagði meðal annars: „Mér er fullkunnugt um að tillög- ur augnlæknanna eru á góðum rökum byggðar. Þar sem sjúkdómur þessi ílendist er hann alvarlegur og hrein landplága. Meðferð á honum er mjög langvinn og margir missa sjón að meira eða minna leyti. Sér- staklega er hann talinn hættulegur þar sem húsakynni eru þröng, en svo er víðast hér á landi.^ Smitunar- hættan er þá meiri. Ég tel því sjálfsagt að banna sjúkl. að setjast hér að." Þar með var ekki aftur snúið. Stjórnvöld gerðu það sem landlækn- ir lagði til. Ólafur Friðriksson taldi strax að hér væri um að ræða póli- tískar ofsóknir gegn sér: piltinum myndi ekki hafa verið vísað úr landi ef einhver „mektarbokki" hefði haft hug á að taka hann í fóstur. Auk þess væri þessi sjúkdómur „treg- smitandi" og þar með ekki stoð í lögum fyrir brottvísun úr landi. Ólafur sagði ennfremur að þessi munaðarlausi piltur myndi enga framtíð eiga fyrir sér ef hann væri hrakinn einsamall út í víða veröld, en hins vegar með góðra manna hjálp hér á landi mætti fremur bú- ast við að hann kæmist yfir hræðilega lífsreynslu í Rússlandi og gæti gengið menntaveginn. Þann 14. október 1921 fyrirskip- uðu stjórnvöld að Nathan Fried- mann skyldi „fara af landi burtu eigi síðar en með gufuskipinu Botníu í þessari viku". Föstudaginn 18. nóvember voru þrír lögreglu- menn sendir heim til Olafs Friðriks- Ólafur Friðriksson í ræðustól. sonar að sækja piltinn þar eð Ijóst þótti að Ólafur myndi ekki láta hann af hendi sjálfviljugur. Kom strax til átaka og þurfti lögreglan að brjóta upp hurðir og taka dreng- inn með valdi af Önnu, konu Ólafs. En er þeir hugðust hverfa á brott mættu þeir ofurefli liðs á tröppum hússins við Suðurgötu 14 og „sum- ir höfðu barefli, tunnustafi o.fl. í höndum og börðu á lögregluþjónun- um." Segir í lögregluskýrslu: „Lenti þarna í allmiklum ryskingum og slagsmálum svo nokkrir menn voru slegnir í rot. I þessu uppþoti misstu lögregluþjónarnir drenginn, sem var þá fluttur inn í húsið aftur." Lögreglan reyndi inngöngu á nýjan leik en án árangurs og varð loks frá að hverfa, tómhent._ Fjölmennur flokkur Ólafsmanna hélt vörð _um húsið næstu sólar- hringa og Ólafur skrifaði harðorðar greinar í Alþýðublaðið og kvaðst mundu beita öllum ráðum til þess að koma í veg fyrir brottflutning drengsins. Mikil spenna ríkti í bæn- um og fór dagvaxandi. í blaðinu Suðurgata 14. Hús Margrétar Árnason, systur Ólafs Fríðríkssonar. Lögregla og liðssveit Jóhanns skip- herra umkríngja heimili Ólafs 23. nóvember 1921. Landakot f baksýn. (Ur bókinni Réttvísin gegn Olafi Friðrikssyni.) Verkamaðurinn á Akureyri 26. nóv- ember var fjallað um drengsmálið út frá sjónarmiðum stjórnar Al- þýðuflokksins og þar sagði: „Strax eftir föstudagsslaginn tók stjórn Alþýðuflokksins að skipta sér af málinu og fékk stjórnarráðið til að ganga inn á að sjá drengnum fyrir sjúkrahúsvist erlendis og mynd". Þann 22. nóvember lét ríkisstjórnin kveðja út sérstakt lög- reglulið bæjarbúa og byssur danska herskipsins Islands Falk sem lá á höfninni voru mannaðar. I dagbók Valtýs Stefánssonar þennan dag segir svo: „Reykjavík er í hernaðarástandi, lögregla er í öllum götum og menn mega ekki hópa sig saman, bannað- ir allir mannfundir og nú á að ráðast að Ólafí kl. 12. í gærkövld kom lögreglan til Hákensens í Iðnó kl. 11.30 og sagðist taka húsið fyr- ir lögreglustöð. Þeir hafa haft 400 manns í nótt og verði við allar opin- berar byggingar. Foringinn er Jóhann skipstjóri á Þór. Þeir hafa lífsuppeldi í tvö ár. Ólafur tók eng- um sáttaboðum og kvað enga ástæðu komna fram, sem réttlætt gæti þá ráðstöfun að vísa drengnum úr landi og þaðan af síður gæti réttlætt framkomu lækna og stjórn- ar í þessu landi. Færði hann rök fyrir þessu í Alþýðublaðinu hvern daginn eftir annan og skýrði gang málsins frá upphafi. . . . Á þriðjudagskvöldið hélt stjórn Alþýðuflokksins fund með sér, sem stóð yfir í 8 tíma. Var þar að lokum samþykkt að gera þetta mál ekki að flokksmáli og einnig, að stjórrl flokksins tæki við ritstjórn Alþýðublaðsins (þ.e. úr höndum Ólafs). Sá fundurinn ekki annan veg til að afstýra borgarastyrjöld fyrst ekki var komið sættum á með 01- afi og stjórn ríkisins." Málið var semsé í algerum hnút og ófriður í lofti. Samkvæmt minniskompum Val- týs Stefánssonar komst sá orðróm- ur á kreik í bænum kvöldið 22. nóvember að Ólafur og menn hans hygðust „taka Stjórnarráðið á sitt vald og draga rauða fánann að húni". Og Vilhjálmur Finsen símaði til Tidens Tegn í Osló að „uppreisn bolsévika" hefði verið gerð í Reykjavík að „ekta rússneskri fyrir-
Beinir tenglar
