64 raaMaaan .m huda<iuwvíU8 .QiaAjanuosoM MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. DESEMBER 1986 Nútíð í fortíð — rætt við Kristján J. Gunnarsson um skáldsögn hans, Ref sku Refska, skáldsaga Kristjáns J. Gunnarssonar, sem út kom fyrir skömmu, gerist í orði kveðnu á landnámsöld og minnir stíllinn víða á íslendingasögur. í umsögn á kápu bókarinnar segir m.a. á þessa leið: Refska reynist margslungin og engan veginn öll þar sem hún er séð í fljótu bragði, enda þreytir höfundur tvíræðan leik og kemur lesand- anum í opna skjöldu með óvæntum sjónhverfingum. Hann setur á svið atburði og viðhorf samtíðarinnar innan lands og utan og býr sögunni listrænt dulargervi. Kristján er kennari að mennt og var lengi skólastjóri og síðar fræðslustjóri í Reykjavík en Refska er fyrsta skáldverk hans sem kemur á prent. Blaðamaður Morgunblaðsins ræddi við Kristj- án um bókina og var hann fyrst spurður hver hefði verið kveikj- an að efni hennar. Þögull meirihluti Það má segja að hugmyndina að Refsku megi rekja ailt aftur til þess að ég las bók Skugga (Jóckums Eggertssonar), „Skammir", fyrir 30 eða 40 árum. Kenningar Skugga um fornsögurnar og að Krýsar, sem með sögufölsun voru gerðir að eins konar huldumönnum, hefðu verið fyrir í landinu áður en það byggðist frá Noregi er skemmtileg og varð mér hugleikin. Seinna fór ég að hugsa um þetta frá öðrum sjónar- hóli. Með öllum þjóðum er nefnilega þögull meirihluti sem virðist áhrifa- laus en hefur engu að síður áhrif á framvindu sögunnar. Þessi saga hefur lengi leitað á mig en ég hef bara verið svo önnum kafinn um ævina — það var fyrst eftir að ég hætti störfum sem ég gat gefið mig að skriftum fyrir alvöru. — Hvað varð til þess að þú vald- ir þetta sérstæða frásagnarform? Það gefur höfundinum mikið frelsi að fara svona aftur í fortíð- ina. Þannig getur maður leyft sér ákveðna öfga s.s. hreinan brútal- isma til að undirstrika það sem gerist í samtíðinni. Eins er hægt að sýna valdabaráttuna í dálítið nýstárlegu ljósi en hún er auðvitað í grundvallaratriðum alltaf eins, hvort sem er á söguöld eða nú. Manneskjan er alltaf að endurtaka sig með mismunandi blæbrigðum á hverjum tíma. Þessi saga tók ekki á sig endan- lega mynd fyrr en ég lét af störfum. Refska varð reyndar til þess að ég hætti fyrr í starfi en ég hefði ann- ars gert, því vegna vinnunnar við söguna varð ég svo tvískiptur. Ég skrifaði. frumdrögin að sögunni í hálfdsdags vinnu á einu til tveimur árum. Það tók mig svo tvö ár að vinna úr henni og vann ég þá oft í skorpum. Upphaflega ætlaði ég ekki að hafa söguna svona langa en efnið hafði tilhneigingu til að þenjast og ná til æ fleiri þátta í þjóðfélaginu og reyndar til annarra landa. Það reyndist til dæmis ómögulegt að fjalla um pólitíkina hér án þess að taka alþjóðapólitíkina inn í líka. Sérstæð frásögn Ég gerði það viljandi að hafa stílinn gráglettinn þannig að at- burðarásin yrði ekki of þung. Þó er alvara undir niðri eins og vera ber. í Refsku er fyrst og fremst fengist við að skilgreina hlutina — virða þá fyrir sér án þess að setja fram ákveðnar skoðanir eða prédika ákveðinn boðskap. Við getum sagt að þetta sé saga skrifuð af efasemd- armanni sem efast meira og minna um allar lausnir. Ef boðskapurinn er einhver er hann sá að þeir sem trúa alfarið á einn málstað fari villt- ir vegar. Vegna þess að allar lausnir hafa margháttaðar afleiðingar, engin ein lausn er algóð og kannski engin með öllu vond heldur. Bygging sögunnar er nokkuð flókin. Látið er sem hún sé byggð á fornsögu sem fundist hefur. En það heppnast að fylla uppí handrit- ið að hluta til eftir dulrænum leiðum. Fyrir atbeina miðils næst samband við anda sem segist heita Skarphéðinn og er heldur görótt persóna. Einnig er framlag frá spá- konunni Vívu sem skrifar lesenda- pistla í Hvunndagstímann og eru nokkrir birtir í bókinni. Fjallað er um ýmis kunnugleg efni: kvenna- byltinguna, breytingar á fjölskyld- unni, vinnuþrælkun, steinöld hina nýju, verkalýðsbaráttuna o.m.fl. — Það hefur kostað þig nokkra vinnu að ná tökum á því forna málfari sem einkennir þessa bók. Tveir kaflar úr Refsku: Nornaseiður Hafirðu lagt múginn að fótum þér stendurðu ein. Og gengur ein út í hraunið. Lágnættið hefur lagst yfir Vel- lina og tekið er að halla til óttu, þegar Guðríður Óspaksdóttir geng- ur austur með vatninu og skilur eftir sig slóð einfarans í döggvotu grasi. Þetta hefur verið langur dag: ur. Nú er nótt og aðrir sofa. í skyggðum fleti vatnsins speglast nætursól sem rís við fjallsbrún, því að um jónsmessudægur er nóttin ekki nótt heidur dagur í náttklæð- um. Fiskar vaka í gárulausu vatnsborðinu, en spóinn hefur stungið nefi undir væng. Hvers vegna þessi þreyta, þessi tómleiki? Hún hefur þó sigrað og á morgum hefst hún til metorða, verður hin fyrsta ókrýnda, íslenska drottning. Drottningin sem leiðir kynsystur sínar úr ánauð hvers- dagsíegra búsorga til fyrirheitins lands valda og mannaforráða, alls þess sem karlar girnast og hefur þeim mesta hamingju veitt. Því að í valdinu er lífslánið fólgið, og þess vegna eru stórmennin hamingju- menn. Þröng og óþjál er þessi snúin- brók, Ijótir þessir mórauðu sokkar. Hér á þessum stað, við þetta vatn, í þessu hrauni, um svona nótt, á kona að ganga í grænum möttli, gullofnum og síðum, svo að breiða slóð marki í döggvott grasið. Og ganga með gullið, slegið hár á fund elskhuga síns. Vitleysa! Fáránlegir órar! Því lætur hún sér detta þetta í hug? Karlrembuinnræting kynslóðanna hefur hana ennþá á valdi sínu. Get- ur hún aldrei orðið frjáls? Hún hnykkir til höfðinu reiðilega og víkur þvert af götunni út í hraun- ið. Urð og grjót, vegleysa. Við hvert fótmál liggur falin gjóta í leyni. „Reikaðu ekki um refilstigu, snót, snót, — urðin brýtur, brýtur, brýtur fót, fót----------." Leggjast munu nú af vikivakar að Naustum um sinn. En þetta hraun er ekki urðin ein. Það er vinalegt með blómastóði og birkiangan. Og hátíðlegt. Eins og að ganga í hof þar sem líkneskjur guðanna tróna á stöllum og hafa tekið á sig steinmyndir drangs og strýtu. Eða eru tumspírur hraun- borganna fremur merki krossins, róður krosshangans? Hversu safa- grænt er ekki þetta kjarr og flosmjúkur þessi mosi. Hún ætlar að finna sér skjólgóða laut undir hraunbrík og varpa sér niður á mosabeðinn til að hugsa í einveru um þann dag sem var í gær og er nú liðinn, og um daginn, sem kem- ur á morgun og aðra daga anna og umsvifa, valda ogstórræða sem síðar munu koma. Áfram, áfram, að baki næsta hraunhóls bíður laut- in græna sem er lautin mín, hugsar hún. Og allt í einu er þreytan horf- in, fjöruð út eins og grðandi landsins og frjómagn moldarinnar hafí yfirskyggt konuna og tendrað í sál hennar léttúðuga gleði, lífsfögnuðinn yfir því að vera til. Hún gengur ekki um þetta hraun, hún svífur, borin uppi af ójarð- bundinni fagnaðarkennd tyllir hún tám á steina, dansar yfir urðir og grjót, brosir við hamingju sinni. Hún er ung, hún er íslensk drottn- ing! Og þarna opnast hún, lautin hennar sem af öllum öðrum hvömm- um hraunsins ber, opnast eins og hátíðasalur í álfaborg. En hver er sá sem situr þar á fleti fyrir? Hún felur sig bak við hraundrang og virðir manninn fyrir sér. Hann situr á steini niðri í hvamm- inum og horfir í gaupnir sér. Fjarrænn á svip, skartar litklæðum. Um hvað skyldi hann vera að hugsa? Hvers vegna situr hann hér einn og er þó skartbúinn eins og hann væri á leið til mannfagnaðar? Maðurinn sem aldrei fínnst í hópn- um og er þó alls staðar nálægur, maðurinn sem fáir þekkja en marg- ir þykjast vita hver er, og vita þó ekki nema hvað hann er sá Kol- skeggur sem engum öðrum líkist. Og þó? Hvort er hann fremur sá Kolskeggur sem er höfðinginn eða hinn sem var þrællinn? „Hæ, hæ, hó, hó," kallar konan um leið og hún hleypur úr skjóli hraundrangans, og er gáski í rödd- inni, „hver ert þú?" Honum verður hverft við og sprettur upp af steininum, hann er íturvaxinn. Sér konuna koma hlaup- andi niður í hvamminn, létt, svífandi. „Huldumaður," svarar hann og hlær. Hann hefur fallegar tennur, hvítar, og ber við jarpt skegg. Hár hans er svart. „Ég trúi ekki á huldumenn," svarar hún hlæjandi. „Veit annars hver þú ert." Hún virðir hann fyrir sér íhugandi. „Eða svona hér um bil," bætir hún við, efins. „Nú?" spyr hann. „Ertu Kolskeggur ungi, Krýsa- höfðinginn, eða ertu Kolskeggur sá sem áður var þræll en er nú leys- ingi? Svo eruð þið sagðir líkir að enginn veit hvor er hvor." „Þræll er höfðingi og höfðingi þræll og hvor öðrum líkur. Allir menn vilja vera huldumenn og dylja sjálfa sig fyrir öðrum." „Vera má að ég heillist af álfum, en ekki vil ég með þeim búa," sagði hún, „og kýs ég mér fremur mennska menn. Mennska og sjálf- um sér líka." „Enginn er sjálfum sér líkur nema þegar hann er einn með sjálf- um sér," svarar huldumaður. „Þú talar undarlega," segir hún og sest niður í mosann, „en ávallt hefi ég mesta skemmtun af þeim orðræðum sem torráðnar eru. Þora muntu að setjast á tal við konu, svo hirðmannlegur sem þú ert." Hún lítur upp til hans og brosir, ögrun í brosinu, sér að hann hefur brún augu. „Mörgum hefur orðið það þoran- raun að tala við konu og látið ósagt það sem segja vildi eða sagt það sem betur var ósagt látið." Hann brosir til konunnar og sest við hlið henni. Þau sátu þegjandi um stund og nutu þagnarinnar sem var betri en orð. Guðríði Óspaksdóttur hvarflar í hug að sumir menn eru til höfð- ingja bornir en sæta þó hlutskipti þrælsíns og mega við búa að höfð- ingjanefnur sitji yfir þeirra hlut. Við ætt sinni og auði kaupa menn sér völd og mannaforráð og fellur oftast þeim í skaut sem síst eru til forystu fallnir. „Tveir eru menn á íslandi öðrum ágætari og var annar þræll en er nú leysingi en hinn var héraðs- höfðingi en er nú útlagi í jöklum. Eru ill þeirra örlög því að slíkir menn ættu að eiga land, ráða goð- orðum og fara með landstjórn," sagði Guðríður. „Verri geta örlög orðið en frelsi í útlegð," ansaði maðurinn. „Auði og völdum fylgir óttinn við að tapa og gnagar í brjósti metnaðarmanna hverja stund. Oft verður sá ham- ingjulítill sem mikils hefur að gæta." „Nú skil ég þig ekki," svarar konan, „svo vil ég eign eiga að aukist við og völdum skipa að meira ráði, og skal enginn frá mér taka það sem ég hef. Ekki væri metnaði míhum jneir en svalað þó að hefði ég allt ísland í hendi mér." „Mikinn hlut ætlar þú þér og muntu stórráðust íslenskra kvenna," sagði maðurinn. „Og feg- urst," bætti hann við. „Eigi spyrðu mig þó að heiti og verst sjálfur nafns," sagði Guðríð- ur, „og mun þér litlu þykja skipta hver sú kona er sem þú átt ein- mæli við." „Veit ég að þú ert mest kvenna á íslandi að fegurð, auði og völdum. Og megir þú vel njóta," svaraði maðurinn. „Af hverju ræður þú það?" spurði hún, „ekki geng ég skartbúin á þessari nóttu, svo sem þú gerir, og leita ekki eftir að hafa á mér höfð- ingjasnið." „Svo eru sumar konur," svaraði hann, „að skart getur ekki stækkað né tötrar lýtt, og gildir þá einu þó að klæðist snúinbrókum." „Þú ert skjallsamur," sagði hún hlæjandi, „og kanntu vel að slá konu gullhamra. Þykir og konu gott að heyra, ef sá segir sem hún vill sér segja láta." Hún hallaði sér út af í mosann, tók í hönd mannin- um og dró hann niður við hlið sér. Hvers er manneskjan megnug þegar nornir spinna henni örlaga- þræði og gera af vef að fanga hana í? Óslökkvandi er lífsneistinn í grimmúðugri síngirni sinni að halda sér við og tendra sprek af spreki svo aldrei slokkni. Ekki fölskvast hann eða kulnar út því hann teflir fram frumhvötum manneskjunnar, sviptir hana viti og vilja, lætur hana afklæðast snúinbrókum metnaðar síns og tilbúinna langana og dæmir hana til eyðingar og endurfæðingar í eilífri hringrás frá dauða til lifs. I birkikjarri undir hraunbrík situr þröstur á grein og hallar undir flatt kankvísu nefí sínu. Undarlegt er að sjá hvernig mannfólkið elskast. Jörðin varð svöl í morgunsárið og mosinn rakur. Konan og maður- inn vöknuðu við að hross setti að þeim þó að lukt væru þau hvort í annars örmum. I nótt höfðu þau sofnað í þögn þess friðar sem al- gleymi er, því að sjálf voru þau hætt að vera til og tíminn blekking. En eilífðin og þau voru eitt. En þar að kemur að eilífðin glatast og tíminn fer aftur að líða í hvers- dagsleika stundanna. Guðríði Óspaksdóttur yerður hugsað til kynsystra sinna í baráttu gærdags- ins sem sóru að fara ekki af snúinbrókinni né veita manni nokkra blíðu fyrr en stríðið var unnið og aflétt kúguninni svo að konur fengju frelsið smakkað. Engin smán getur konu meiri hent en að svíkjast um að afneita sjálfri sér þá er sannur málstaður krefst. Hversu grimmar eru ekki skapanornir þá er þær seiða svo tifl að berskjölduð verður manneskj- an fyrir sjálfri sér, svipt ætlun sinni og ráði, svo að hún fer að vilja það sem hún vill ekki og gera það sem hún vill ógert láta. Guðríður Óspaksdóttir spratt upp af mosabeðnum og horfði á mann- inn- hvar hann lá mað lokuð augu og rósemi í svipnum. Hún hataði hann og þráði að halda áfram að elska hann. Hann var fjandvinur. „Það vildi ég að við hefðum aldr- ei hist," hvíslaði hún, röddin samanbitin. Maðurinn opnaði augun og horfði á hana í spurn. Hann sá hana ganga burt úr hvamminum. Við hraun- drangann, þar sem hann sá hana fyrst, snérist hún á hæli og kallaði til hans: „Hafirðu gert mér barn læt ég drepa þig," og var horfin fyrir klettinn. Frá við- ræðu Sáms silkitungu og Marðar goða Sú var venja Sáms stýrimanns þá er hann fór um sumur í kaup- ferð til íslands, að koma við í Krýsavík og gista Mörð goða. Það var eitt sinn þá er Sámur dvaldi þar að þeir Mörður gengu upp á Krýsastapa og settu.st þar. Var þar hlé fyrir vestanvindum sem jafnan blása í Krýsavík, því að skjól- sælt var undir höll múrgoða sem upp reis vestan við Stapann. Af Stapanum sá vel til landsins þar sem fjöldi verkþræla var að starfí á útvegum Marðar goða, réru nokkrir, aðrir verkuðu skreið, en sumir voru að heyverkum eða mjölt- uðu ásauð í kvíum. Mörður var þungt hugsi, og þögðu þeir lengi vel báðir tveir. Að lokum rauf Sám- ur þögnina og mælti: „Áhyggjusam- legur ertu, Mörður goði, og seg mér nú hug þinn eða hvað er það sem þjakar þig?" Mörður svaraði: „Svo er mál vax- ið að Óbyggðasjóður hefur haft áföll stór og er þorrið allt fé hans." Sámur spurði hvað áfalla það var sem féskylft gerðu Óbyggðasjóði. „Þorrjnn er fiskur í sjó og er nú svo komið að ekki einungis á Vest- fjörðum er nú hver krummavík Veiðileysufjörður heldur er svo orð- ið um land allt hvar sem skutæring- ar sækja sjó. Verður Obyggðasjóður að greiða hverjum útvegsbónda ófa- fé fyrir þann físk sem ekki veiðist, og er það talið til bjargráða." Sámur spurði hvort kostnað hafði Óbyggðasjóður af fleiri bjargráðum. „Illa voraði í fyrra um Norður- land, og var kal í túnum, en fé horféll í hagleysum. Varð Óbyggða- sjóður að bæta búendum það fé er drapst og láta græða upp kal- skemmdir í túnum Norðlendinga, og eru það líka bjargráð kölluð." „Svo virðist mér þó, Mörður goði, sem sjá má á búi þínu, að góðæri er í Krýsuvík og mun svo vera um
Beinir tenglar
