Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						18
MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 19. APRÍL 1988
Byggðastofnun:
Mjög alvarlega horfir um
þróun byggðar í landinu
Nauðsynlegt er að stokka upp og
breyta um áherslur í opinberum fjár-
veitingum til byggðamála. Við það
gæti skapast svigrúm tii fjárveitinga
til verkefna á landsbyggðinni sem
eru mun meira aðkallandi og sem
geta skapað grundvöll undir heil-
brigðari byggðaþróun.
ÞORSTEINN Pálsson, forsætis-
ráðherra, hefur falið Byggða-
stofnun að gera heildarúttekt á
þróun byggðar f landinu. Á stofn-
unin að kanna breytíngar á búsetu
og hvernig stöðu höfuðatvinnu-
vega er háttað á landsbyggðinni.
Jafnframt hefur ráðherrannn fa-
lið Byggðastofnun að semja yfirlit
yfir þróun byggðar með hliðsjón
af mannfjöldabreytingum, bætt-
um samgöngum og þjóðfélags-
breytíngum. Ákvarðanir um þetta
efni tók forsætisráðherra á
grundvelli greinargerðar eða
minnisblaðs, sem hann fékk frá
Byggðastofnun 28. mars síðastlið-
inn, þar sem stofnunin lýsir því,
að hún telji mjög alvarlega horfa
um þróun byggðar í landinu og
hafi svo verið um nokkurt skeið.
Morgunblaðið birtír hér minnis-
blað Byggðastofnunar til forsætis-
ráðherra í heild.
Byggðastofnun vill með minnis-
blaði þessu koma því á framfæri að
hún telur mjög alvarlega horfa um
þróun byggðar í landinu og hefur svo
verið um nokkurt skeið. Að ýmsu
leyti voru horfur atvinnulífs á lands-
byggðinni mjög góðar í upphafi árs-
ins 1987 og svo var raunar fram
eftir því. En þrátt fyrir gott atvinnu-
ástand víðast um landið flutti margt
fólk af landsbyggðinni. Röskun á
byggð í landinu hélt áfram á árinu,
og er sú röskun þjóðarbúinu óhag-
kvæm og hættuleg að mati stofnun-
arinnar. Hún leggur til að gert verði
átak til að snúa henni við þar sem
höfuðáherslan verði á eflingu atvinn-
ulífs á landsbyggðinni. Ef ekki verð-
ur breyting á byggðaþróuninni á allra
næstu árum þarf að horfast í augu
við það að ýmsar opinberar fram-
kvæmdir sem ráðist hefur verið í og
nú standa yfir eiga sér enga réttlæt-
ingu.
íbúaþróun innanlands
íbúaþróun innanlands var ekki
eins hagstæð og fyrir landið allt.
íbúum landsbyggðarinnar fækkaði
þó ekki á fyrra ári eins og árin þar
á undan en fjölgunin er minni en
áætlaður aðflutningur þangað frá
útlöndum. Nettótap landsbyggðar-
innar vegna búferlaflutninga innan-
lands er áætlað yfir 1.300 manns.
Á myndjnni sem hér fylgir er ann-
ars vegar sýnd íbúaþróun lands-
byggðarinnar og hins vegar búferla-
flutningar innanlands og á milli landa
nettó á undanförnum árum. Þessi'
mynd sýnir svo ekki verður um villst
að það eru búferlaflutningar sem
hafa valdið meginbreytingu á fbúa-
þróuninni. Fækkun fæðinga skiptir
mun minna máli.
Um verulegan fjölda fólks er að
ræða í flutningum innanlands. Flutn-
ingar eru miklir í báðar áttir og mis-
munur aðfluttra og brottfluttra lítið
hlutfall af heildarstraumnum fram
og til baka. Er það venjulegt um
búferlaflutninga að svo sé. Hins veg-
ar hefur mismunur aðfluttra og
brottfluttra á landsbyggðinni farið
vaxandi undanfarin ár vegna þess
áð brottfluttum fjölgar stöðugt en
aðfluttum ekki.
Flutningur fólks milli landshluta
getur átt sér eðlilegar skýringar í
breyttum forsendum byggðar í
landinu, en samsöfnun fólks vegna
framboðs á þjónustu en án tillits til
grundvallarforsendna þjóðarbúsins
er óæskileg og stenst ekki til lengdar.
íbúaþróun einstakra svæða á
landsbyggðinni er nokkuð mismun-
andi. Suðurnes skera sig úr að því
leyti að þróunin verður að teljast
viðunandi, enda hefur íbúum fjölgað
f sama hlutfalli og þjóðinni allri á
undanförnum árum. Þróunin er lök-
ust á Vestfjörðum, Vesturlandi,
Norðurlandi vestra og Norðurlandi
Bgggoastofnun
Þróunarsuio
Fjölgun   íbúa   landsbyggðarinnar   og   heildarflutningar   nettó
2000
1500
¦1000
1500

tea-

1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 Í986 1987
E3   Fjölgun
Flutningar alls
Heimild: Hagstofugögn í Gagnabrunni Byggöastofnunar. Ibúatölur eru bráöabirgöatölur. Flutninga-
tölur fyrir áriö 1986 eru bráöabirgöatölur. Flutningatölur fyrir áriö 1987 eru áætlaöar.
eystra. í þessum landshlutum hefur
fólki fækkað á undanförnum árum.
Á Austurlandi og Suðurlandi hefur
íbúum fjölgað örlítið.
Staða sjávarútvegs
°S byggðaþróunin
í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar
var á það bent að taka þurfi meira
tillit til byggðasjónarmiða í fískveiði-
stjórnuninni. Að mati Byggðastofn-
unar liggur mesta hættan fyrir ein-
staka útgerðarstaði ( því að veiði-
heimildir fylgja skipunum algerlega.
Á undanfömum árum hefur það oft
verið talið vandamál að veiðar og
vinnsla séu ekki á sömu hendi á
hverjum stað, vegna þess að það
gæti leitt til þrystings um að selja
fisk óunninn til útlanda í von um
hærra verð. Þetta ástand er óbreytt.
Byggðastofnun verður þess nú vör í
auknum mæli að lánastofnanir
þrýsta á um að fiskvinnslufyrirtæki
í rekstrarörðugleikum selji skip sem
þau eiga, vegna þess að eigið fé fyrir-
tækjanna liggur í verðmæti veiði-
heimildanna. Þetta er óviðunandi,
einkum á þeim stöðum sem ekki
geta aflað hráefnis í vinnsluna nema
með eigin skipum.
Staða landbúnaðarins og
byggðaþróunin
Á undanförnum árum hefur dregið
úr framleiðslu í hefðbundnum bú-
greinum. Það hefur valdið minnkandi
umsvifum í sveitum landsins og sam-
drætti í byggðinni. Ýmsar aðrar
ástæður eru þó fyrir því að búskapur
dregst saman eða leggst af. Um leið
og dregið hefur verið úr framleiðslu
hefðbundinna landbúnaðarvara hef-
ur hið opinbera lagt verulegt fé til
ýmiskonar mótvægisaðgerða. Þar er
viða um að ræða háar upphæðir sem
notaðar eru til að halda við búsetu
f fámennum héruðum meðan fé
skortir til að styðja atvinnurekstur f
þéttbýlinu.
Samdráttur f búvöruframleiðslu
er nú að koma f ljós í úrvinnslu,
verslun og þjónustu á landsbyggð-
inni. Auknar og bættar samgöngur,
aukin bifreiðaeign og auknar kröfur
allra landsmanna til sambæriiegra
lffskjara hafa þau áhrif að sffellt
meiri þjónusta er sótt til-höfuðborg-
arsvæðisins. Því er líklegt að sveita-
byggð dragist enn frekar saman.
Niðurstöður
í skýrslu byggðastofnunar, Byggð
og atvinnulíf 1985, sem kom út um
áramót 1986/87, var f fyrsta sinn
kynnt fbúaspá sem framreiknuð var
fyrir einstaka landshluta að teknu
tilliti til reynslu undanfarinna ára
af búferlaflutningum. Mörgum þótti
reikningur þessi svartsýnn fyrir hönd
landsbyggðarinnar. Þvf miður hefur
hann reynst nokkuð réttur. Forsend-
ur framreiknings nú væru í fullu
gildi.
Ef svo heldur sem horfir er þeim
markmiðum sem ríkisstjórnin hefur
sett sér varðandi þróun búsetu í
landinu stefnt í hættu. Auðlindanýt-
ingin kallar á vissa dreifingu byggð-
arinnar. Nægir að benda á sfldar-
og loðnuveiðar, og nýtingu innfjarð-
arrækju- og skelfiskmiða. Vinnslu
afurðanna og þjónustu við fbúana
er hins vegar hagkvæmara að stunda
á fáum stöðum. Nauðsynlegt er að
leita leiða til að samræma þetta mis-
munandi Jiagræði atvinnugreina,
þannig að búsetan verði í byggðar-
lögum sem fá staðist til lengdar. Án
þessháttar. stefhumörkunar mun
sjávarútvegurinn í vaxandi mæli snú-
ast um að safna saman hráefhi til
vinnslu erlendis. Þar að auki er tolla-
reglum og aðgerðum í byggðamálum
í markaðslöndunum beitt til að ýta
undir þessa þróun. Hin mikla fjár-
festing í allskyns opinberum þjón-
ustumannvirkjum verður vannýtt.
Ekki er hægt að segja fyrir um það
hversu lengi höfuðborgarsvæðið get-
ur" tekið við aðflutningi af lands-
byggðinni en ljóst að hann er þjóð-
inni ekki lengur hagkvæmur.
Það mun reynast erfitt að sporna
við þessari þróun. Langvarandi brott-
flutningur dregur þrótt úr byggð-
inni. Dæmi um það má t.d. sjá f vilj-
askorti til að byggj'a húsnæði víða á
landsbyggðinni. Á undanförnum
árum hefur dregið verulega úr bygg-
ingu íbúðarhúsnæðis á landsbyggð-
inni. Er nú svo komið að segja má
að slík starfsemi fari svo til eingöngu
fram á suðvesturhorni landsins. Þó
er víða húsnæðisskortur á þéttbýlis-
stöðum landsbyggðarinnar.
Að margra áliti ýta sumar aðgerð-
ir hins opinbera undir byggðaröskun-
ina, þótt með óbeinum hætti sé. Mik-
ill hluti þeirrar opinberu þjónustu
sem nú er í hvað örustum vexti er
þess eðlis að talið er hagkvæmast
að reka hann á einum stað í landinu.
Hið opinbera hefur enga stefnu varð-
andi staðarval þjónustufyrirtækja.
Ýmsar aðgerðir sem ætlað er að rétta
hlut sk. forgangshópa hafa mest
áhrif á höfuðborgarsvæðinu vegna
þess að þeir hópar eru fjölmennastir
þar. Ýmiskonar misræmi í skattlagn-
ingu hefur verið látið viðgangast
enda þótt vitað sé að áhrifin mis-
muni landshlutum.
Meðan ekki er sjáanlegt neitt lát
á hinni neikvæðu byggðaþróun telur
Byggðastofnun sér skylt að benda
stjórnvöldum á að þau þurfa að
breyta til í verulegum atriðum varð-
andi opinberar framkvæmdir og upp-
byggingu þjónustu á landsbyggðinni.
Sú fjárfesting í atvinnutækjum og
þjónustu sem ráðist hefur verið í á
undanförnum árum er þegar orðin
vannýtt að hluta og verður það enn
frekar í framtfðinni. Spurningin er
því fyrst og fremst sú hvernig menn
vilja horfast í augu við þessar stað-
reyndir. Það er óverjandi að veita fé
til opinberra framkvæmda sem fyrir-
sjáanlegt er að munu ekki nýtast
nema að óverulegu leyti vegna þess
hve fbúar eru fáir. Á sama hátt er
óverjandi að fjárfest sé í atvinnu-
tækjum sem fyrirsjáanlega munu
ekki geta orðið arðsöm.
Þá vill stofnunin benda á að rök-
semdafærsla fyrir ýmsum opinberum
útgjöldum sem talin eru gagnast
landsbyggðinni sérstaklega er ekki
lengur fyrir hendi. Þar má meðal
annars nefna framlögtil strandferða-
skipa og innfjarðaflutninga á sjó.
Úrræði
Byggðastofhun telur ekki verjandi
að stjórnvöld sitji aðgerðarlaus.
Öflugt atvinnulíf og mannlíf á lands-
byggðinni er þjóðinni nauðsynlegt,
ekki síst vegna þess hversu mikill
hluti útflutningstekna þjóðarbúsins
skapast þar.
Stofnunin vill sérstaklega vára við
því að aðgerðum í ýmsum málaflokk-
um sem eru að meira eða minna leyti
á ábyrgð rfkisvaldsins verði hagað
þannig að þær leiði til enn meiri
samþjöppunar byggðarinnar á einn
stað en nú er; þannig ganga þær
þvert á þjóðarhag. Aðgreining starfa
eftir landshlutum f framleiðslusam-
félag landsbyggðarinnar og þjón-
ustusamfélag hófuðborgarsvæðisins
er óæskileg.
Aðgerðir stjórnvalda á hinum
ýmsu sviðum hafa allflestar áhrif á
aðstöðu til búsetu með beinum eða
óbeinum hætti enda þótt ekki sé allt-
af vitað fyrirfram hver þau munu
verða. Byggðastofnun hefur bent á
að sumt af því sem hið opinbera
gerir taki ekki nægjanlega mið af
þeim staðreyndum sem við blasa.
Einnig hefur stofnunin bent á að fjár-
veitingar sem eru að margra mati
réttlættar í nafni byggðastefnu nýt-
ist ekki nægilega vel í þeim tilgangi
að hafa raunveruleg áhrif til að
bæta aðstöðu fbúa landsbyggðarinn-
ar og fyrirtækja þar.
Þeir fjármunir sem Byggðastofn-
un hefur verið falið að annast hafa
á undanförnum árum í sffellt auknum
mæli verið landsfjármagn og æ oftar
hefur þurft að verja þeim til að grípa
til aðgerða til að rétta við hag fisk-
vinnslu sem að verulegum hluta er
að finna á landsbyggðinni. í kjölfar
samdráttar f hefðbundinni land-
búnaðarframleiðsiu, bættra sam-
gangna og aukinna krafha um sam-
bærileg lífskjör bætast verslun og
úrvinnslu úr landbúnaðarafurðum f
þennan hóp og stefnir f það sama
hjá-flestum eða öllum atvinnugrein-
um landsbyggðarinnar. En án heii-
brigðs atvinnurekstrar og mannlffs
á landsbyggðinni getur þjóðfélagið
ekki staðist og því er nauðsynlegt
að grípa til aðgerða og koma í veg
fyrir að þessi þróun haldi áfram. Til
þess þarf að fara aðrar leiðir en þær
sem farnar hafa verið til þessa.
Það er skoðun stofnunarinnar að
efling atvinnulífs á landsbyggðinni
þurfi að vera á ábyrgð íbúa hennar
og að frumkvæði þeirra. Þróun und-
anfarinna ára hefur hins vegar dreg-
ið úr möguleikum þeirra til að rækja
þetta hlutverk sitt. Auk þess er að-
staða þeirra sem vilja stofna eða
reka fyrirtæki á landsbyggðinni
víðast lakari en á höfuðborgarsvæð-
inu. Syórnvíld geta þvf með góðri
samvisku lagt atvinnuþróun lands-
byggðarinnar lið án þess að hafa
áhyggjur af því að þau séu með því
að mismuna mönnum óeðlilega.
Byggðastofnun hefur nú starfað f
rúm tvö ár. Henni er óhægt um vik
að styðja við ýmis mál sem áhuga-
verð eru vegna þess hversu mikill
hluti fjármagns hennar er endur-
lánað lánsfé. Á höfuðstól stofnunar-
innar vilja stjórnendur hennar ekki
ganga. Forsætisráðherra hefur varp-
að fram þeirri hugmynd að lcggja
fram tekjur af sölu fyrirtækja f eigu
ríkisins til að auðvelda einstakling-
um, félögum þeirra og fyrirtækjum
að leggja fram eigið fé f starfandi
eða nýjum fyrirtækjum í heima-
byggð. Ríkið hefur nú þegar selt
nokkur fyrirtæki og áhugi er á að
selja fleiri. Sum þeirra eru á lands-
byggðinni. Þetta er nnog álitlegt,
sérstaklega f þeim tilgangi að geta
lagt fram hlutkfé í nýjum fyrirtækj-
um. Byggðastofnun er þess albúin
að takast á við það verkefni að ann-
ast um slíkt áhættufjármagn hins
opinbera til að efla atvinnurekstur á
landsbyggðinni. Engu að sfður er
nauðsynlegt að byggja markvisst upp
framlag úr ríkissjóði sem hægt er
að nota til ýmissa verkefna á lands-
byggð'nni sem stofnunin telur nauð-
synlegt að ráðast í.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76