Morgunblaðið

						38

MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 17. MAI 1991

Minning:

Sigurður Agústs-

son tónskáld

Fæddur 13. mars 1907

Dáinn 12. maí 1991

í dag er kvaddur Sigurður

Ágústsson í Birtingaholti einn af

þeim sonum Árnesþings sem skila

til komandi kynslóða ómældum afl-

gjafa gleði, fegurðar og unaðs, en

það er ljúfri tónlist, fallegum söng-

lögum, bæði einsöngslögum og kór-

verkum.

Það var sérstaklega ánægjulegt

að fá að syngja undir hans stjórn í

Þjóðhátíðarkórnum 1974, sem æfði

og flutti Hátíðarkantötu 1974 eftir

hann sjálfan við texta Guðmundar

Daníelssonar. Kantatan er fyrir

blandaðan kór, sópran og tenórsóló,

ög er hún fallegt og hugljúft verk,

vel samið og þróttmikið. Eg hafði

ekki áður sungið undir hans stjórn,

en þarna í þessum blandaða kór, sem

í voru rúmlega 100 manns. Sigurður

var góður stjórnandi, einstaklega

samviskusamur og nákvæmur bæði

á tón og takt svo og á texta.

En það er í sambandi við tónlist-

ina sem kynni okkar Sigurðar hóf-

ust. Á árunum 1969-1978 er hann

var formaður Tónlistarfélags Árnes-

sýslu og síðar skólastjóri Tónlistar-

skólans, þá sá ég um bókhald og

fjárreiður skólans. Var allur rekstur

hans óöruggur, fjárhagslega veikur,

laun kennara greidd að litlum hluta

frá ríkinu, stærsti hluti þeirra og

allur ferðakostnaður kennara og

annar reksturskostnaður var greidd-

ur af nemendunum sjálfum og að

hluta sem styrkir frá nokkrum sveit-

arfélögum. Þessi skipan mála var

ákaflega erfið, svo að oft var ekki

hægt að greiða kennurum laun á

réttum tíma og framtíðaröryggi

þeirra svo og nemendanna var

ótryggt. Þetta var Sigurði Ágústs-

syni ekki að skapi. Hann sá að starf-

semi þessa skóla gat verið í hættu

og jafnvel að starfsemi þessa skóla

gat verið í hættu og jafnvel að starf-

semin legðist af, en það mátti alls

ekki verða. Finna varð traustan fjár-

hagsgrundvöll skólans. Strax fyrir

1970 hófst Sigurður handa við að

vinna að lausn þessa máls. Til að

segja langa sögu stutta, þá tókst

honum, Isamt mörgum öðrum góð-

unr mönnum, að fá þá einu framtíð-

arskipan á, sem hæfði tónlistarskól-

um, að þeir væru jhafn settir öðrum

skólum í menntakerfi þjóðarinnar.

Ráðherra menntamála lagði fram

árið 1974, frumvarp til Alþingis um

stuðning við Tónlistarskóla, þar sem

gert var ráð fyrir að ríkið og sveitar-

félögin greiddu allan launakostnað

þeirra. Varð þetta að lögum árið

eftir.

Ég minnist hér 'á þessi mál, þar

sem að lyktum tónlistarskólum

landins var tryggð örygg starfsemi.

Það var fyrir áhuga, elju og harð-

fylgi manna eins og Sigurðar

Agústssonar, sem þetta tókst. Nú

var öllum gert kleift fjárhagslega

að stunda tónlistarnám. Nú var það

viðurkennt með lögum, að þessi

menntun væri annarri menntun jöfn.

Þetta var Sigurði slíkt hjartans mál,

að hann fórnaði nær öllurn frítíma

sínum í þau á þessum árum. En

hann uppskar eins og hann sáði,

hann upskar ríkulega, fjölbreytta og

gróskumikla tónlistarskóla vítt um

landið, þar sem nemendurnir fá til-

sögn í hljóðfæraleik og líka í söng-

mennt, en það var Sigurði mikíð

áhugamál. Þar er lagður grunnur

margra ánægjustunda, hvort sem

menn gera tónlistina að ævistarfi

eða ekki, þá fá allir þroska til auk-

inna kynna af tónlist, bæði sér og

öðrum til lífsfyllingar.

Mer var mikil ánægja að fá að

fylgjast með Sigurði á þessum árum.

Okkar samstarf varð mjög gott og

náið, oft höfðum við samband við

hvorn annan nær daglega, eftir því

sem ástæða þótti til. Auk þes áttum

við á heimili mínu góðar samveru-

stundir, þar sem mál líðandi stundar

voru rædd og stundum hlýtt á fagra

tónlist. Fljótt urðu kynni okkar að

vináttu, sem okkur þótti báðum gott

að rækja. Vinátta hans var hlý og

einlæg, aldrei tepruskapur, heldur

hrein og bein.

Við, ég og fjölskylda mín, kveðjum

nú Sigurð Ágústsson og þökkum

honum samverustundirnar, tryggð-

ina og vináttuna og óskum honum

velfarnaðar á þeirri braut, sem hann

er nú lagður á.

Börnum hans, tengdabörnum og

barnabörnum sendum við hjónin

okkar innilegustu samúðar- og vin-

arkveðjur.

Gunnar Á. Jónsson

Aðfaranótt sunndudagsins 12. maí

sl. lést í Sjúkrahúsi Suðurlands á

Selfossi Sigurður Ágústsson í Birt-

ingaholti, tónskáld, fyrrum bóndi og

skólastjóri. Með Sigurði er fallinn

einn ástsælasti listamaður Árnes-

þings um árabil. Hann var í mínum

huga einstæður persónuleiki og ljúf-

menni, hafði óbilandi trú á menning-

arlegum verðmætum og lagði þar

meira af mörkum á héraðs- og lands-

vísu en samtíð hans hefur enn metið

að verðleikum. í kveðjuorðum mínum

til þessa virta samferðamanns og

vinar verður ekki rakin ætt hans né

æviferil, það munu mér færari menn

gera.

Fyrstu kynni mín af Sigurði voru

að horfa á hann stjórna Hreppakórn-

um á Álfaskeiði og í Þjórsártúni á

fjölmennum útisamkomum. Það

vakti aðdáun söngunnenda að sjá

hvernig þessi listamaður af guðs náð

lagði sig allan í þetta verk, og hversu

auðvelt manni varð að skynja hljóm-

fallið og túlkun efnisins. Sönglög,

textar og meiriháttar tónverk Sig-

urðar eru mörg hver afar þekkt þótt

frægast þeirra sé lag hans við Vísur

gamals Arnesings, kvæði Eiríks Ein-

arssonar frá Hæli.

Ég kynntist Sigurði sem skóla-

stjóra við Barnaskólann á Flúðum

og kenndi þar með honum tvo parta

úr vetri íþróttir. Sigurður var mikill

hvatamaður íþrótta- og félagsstarfs

og var sjálfur virkur þátttakandi þar

á ýmsum sviðum. „Birtingarnir"

(Birtingaholtsættin) er mannvænlegt

fólk sem hvarvetna vekur athygli og

hefur valist til forystu víða.

í skólastjóratíð Sigurðar Ágústs-

sonar sat ég um tíma í skólanefnd

Tónlistarskóla Árnessýslu. Það var

ánægjulegur tími og gaman að vera

þátttakandi í því uppbyggingarstarfi

sem hann barðist fyrir á þeim vett-

vangi. Metnaðurinn og trúin á mikil-

vægi tónmenntar fyrir hina uppvax-

andi æsku og allan almenning var

óbilandi og árangurinn eftir því. Á

eftir Sigurði komu líka traustir áhug-

amenn á þessu sviði sem gert hafa

Tónlistarskóla Árnessýslu að fyrir-

mynd slíkra stofnana á landsbyggð-

inni, það kunni hann líka að meta

og gladdist yfir.

Nokkru fyrir andlát Sigurðar gerði

hann boð fyrir mig þar sem hann lá

í Sjúkrahúsi Suðurlands á mínum

vinnustað. Hann var óvenju hress og

það var glampi í augunum á þessum

aldna, vini mínum og hugsjóna-

manni. Hann hafði fregnað það að

til stæði að hljóðrita og gefa út á

geisladiski „Hátíðarkantötu" hans

sem samin var fyrir landsbyggðaraf-

mælið 1974. Hann var ekki síður

glaður yfir þeim listamönnum sem

yfírumsjón áttu að hafa með þessu

verki, þeim Guðmundi Emilssyni

hljómsveitarstjóra og Jóni Stefáns-

syni söngstjóra. Við ræddum um

gamla góða daga, söng og tónlistar-

starf í héraði og margt fleira. Þessi

áttatíu og fjögurra ára öldungur sem

fara átti heim daginn eftir kvaðst

una hag sínum vel í skjóli sona,

tengdadætra, barnabarna og ann-

arra ættmenna og vina.

Héraðshöfðingjum Árnesinga hef-

ur fækkað um einn, maður sem setti

svip á samtíð sína, persóna sem tek-

ið var eftir, vsrkamaður sem skilur

eftir sig góðar mínningar og ómetan-

leg listaverk. Blessuð sé minning

hans. Aðstandendum öllum sendi ég

innilegar samúðarkveðjur.

Hafsteinn Þorvaldsson

Sigurður Ágústsson, tónskáld og

bóndi í Birtingaholti, er látinn, hann

sofnaði vært inn í nóttlausa veröld

íslenska sumarsins. Það má kalla

blessun fyrir aldurhniginn mann eft-

ir langan starfa sem bóndi, kennari

og listamaður, mann sem var ska-

príkur og stoltur og hefði illa getað

unað við að verða ósjálfbjarga.

Okkur langar til að rifja upp minn-

ingar frá ferð okkar í Birtingaholt

síðsumars árið 1967. Við knúðum

dyra hjá þeim hjónum, Sigurði og

Sigríði, og eftir hlýjar móttökur bár-

um við hikandi upp erindið, sem var

að fá skika af landi Birtingaholts

undir lítið sumarhús. Vinur okkar

einn vildi endilega gefa okkur gam-

alt timburhús sem þurfti að víkja

fyrir nýrri og stærri byggingu í

Reykjavík. Sigurður þurfti ekki

langan frest til að íhuga málið,

spratt á fætur og sagði: „Við skulum

fá okkur göngutúr." Við gengum út

í bliðuna og eigruðum um þetta

stóra, fagra land, námum staðar við

og við en hann hélt áfram öruggum

skrefum þess manns sem þekkir sína

jörð og það leyndi sér ekki að hann

var búinn að velja okkur stað. Nú

var stefnan tekin upp í holtið, dágóð-

an spöl frá sjálfu býlinu. „í Stekkjar-

holti skyldi það vera."

Þetta gamla stekkjarholt reyndist

okkur sá unaðsreitur sem okkur

dreymdi um og ekki leið á löngu uns

gamla húsið í bænum fékk að ferð-

ast á stórum vagni í sveitasæluna

og setjast í mun reisulegra bæjar-

stæði en það mátti una við framan

af ævi í vesturbæ Reykjavíkur.

Þessi ferð okkar í Birtingaholt

varð okkur og börnum okkar til

gæfu, því þarna hafa myndast vin-

áttubönd sem við vildum síst vera

án. Á jörðinni búa nú þrjú barna

hans ásamt mökum og afkomendum.

Þar er því mikið líf, vel unnið en

einnig á góðum stundurn gripið í

hljóðfæri og tekið lagið. Þá geta

bjartar nætur orðið langar og gleym-

ast seint.

Gamla húsið okkar frá Reykjavík

hefur nú lokið hlutverki sínu í

Stekkjarholti en það sem mestu

skiptir, annað nýtt og stærra tók

við á sama grunni. Því njótum við

þess að geta haldið áfram að eiga

góð samskipti við þann góða frænda-

flokk sem þar býr með rausn og

myndarskap.

Við viljum þakka frænda og vini

samfylgdina og biðjum afkomendum

hans allrar blessunar.

Helga Bacbmann,

Helgi Skúlason.

Við í Hreppakórnum vorum að

koma úr söngför sumarið 1933 og

bíllinn sem hafði flutt okkur var að

skila söngfélögunum heim og var

nú staddur fyrir neðan túnið í Birt-

ingaholti þar sem Sigurður söng-

stjórinn okkar átti heima. Þetta hafði

verið ánægjulegur dagur, glaðværð

og góður söngur, og nú þótti því

sjálfsagt að kveðja söngstjórann með

einu góðu lagi. Fyrir valinu varð svo

lag, sem féll rétt að kyrrlátri sumar-

nóttinni og þar sem allir drættir í

landslaginu eru svo mjúkir og blíð-

legir átti það hér svo vel við:

Nú máttu hægt um heiminn líða

svo hverju brjósti verði rótt

og svæfa allt við barminn bliða

þú bjarta heiða júlínótt.

Enn í dag finnst mér, þegar

ég ek framhjá Birtingaholti, að ég

heyri óminn af þessu fallega lagi

við hið hugljúfa kvæði Þorsteins,

en á þessum slóðum átti Sigurður

mörg sporin, þar sem hann, við hin

daglegu störf, samdi ljóð og lög um

lífíð og tilveruna í kringum sig.

Bærinn í Birtingaholti stendur

suð-austan undir lágri grasgróinni

hæð, en fram undan bænum eru

bakkar og grónar grundir niður að

Stóru-Laxá, sem rennur þarna lygn

og oftast nokkuðvatnsmikil á sand-

og malareyrum. í austri gnæfir svo

Hekla upp á sjóndeildarhringinn

með sínar mjúku bogadregnu línur,

blíðleg og tíguleg en til alls vís.

í Birtingaholti hefur búið sama

ættin mann fram af manni í nærri

200 ár. Þessi ætt hefur orðið lands-

kunn vegna dugnaðar og afreks-

verka og fyrir fjölþættar gáfur. Ég

minnist sagna um Helga Magnússon

frá Syðra-Langholti, sem kvæntist

heimasætunni í Birtingaholti, Guð-

rúnu Guðmundsdóttur, en þau

bjuggu í Birtingaholti frá 1850-

1892 og eignuðust mörg mannvæn-

leg börn sem flest urðu þekkt fyrir

manndóm og góðar gáfur. Þar má

nefna bræðurna sr. Magnús Helga-

son skólastjóra Kennaraskólans, sr.

Guðmund Helgason prest í Reyk-

holti, sr. Kjartan Helgason prest í

Hruna og svo Ágúst Helgason

bónda í Birtingaholti. Þá má einnig

nefna systurnar Guðrúnu Helga-

dóttur á Hrafnkelsstöðum, móður

Helga og þeirra systkina, og Katrínu

Helgadóttur prestsfrú á Stóra-Núpi,

móður Jóhanns Briem listmálara og

þeirra systkina.

Ágúst Helgason tók við búi í Birt-

ingaholti árið 1892. Hann kvæntist

Móeiði Skúladóttur Thorarensen frá

Móeiðarhvoli, bróðurdóttur Bjarna

Thorarensen skálds. Þau eignuðust

5 sonu og 3 dætur, sem komust

upp, og urðu þau öll mesta merkis-

fólk, stofnuðu öll heimili og eignuð-

ust öll mannvænleg börn og eru

mörg barnabarna þeirra Ágústs og

Móeiðar orðin kunn fyrir hæfileika

og dugnað. Heimili þeirra Ágústs

qg Móeiðar var um margt einstakt.

Ágúst var þessi einstaki hygginda

bóndi, stjórnsamur og ráðhollur og

hlóðust því á hann flest þau trúnað-

arstörf sem vandasöm mega teljast

í hverri sveit. Vegna þessa trausts

átti hann auðvelt með að stofna og

stjórna stórum og víðfeðmum heild-

arsamtökum eins og Sláturfélagi

Suðurlands, sem hann var fyrsti

formaður fyrir allt frá 1908 og síð-

an í 40 ár og Kaupfélag Árnesinga

frá stofnun þess 1930-1948 er hann

lést.

Móeiður var mjög söngvin eins

og föðurætt hennar og hafði hún

sjálf ágæta söngrödd og flest bðrn

þeirra Móeiðar og Ágústs erfðu

söngröddina frá móður sinni. Það

var því mikill söngur og gleði innan

dyra á þeim árum í Birtingaholti

og jafnframt hlutu börnin góðan

skammt af glæsileika foreldranna í

vöggugjöf.

Það reynist mörgum erfitt að taka

við búi eftir foreldra, sem hafa búið

við slíka rausn og myndarskap og

þau Ágúst og Móeiður, en þar virt-

ist sjálfsagt að allt ætti að heppn-

ast sem tekið var sér fyrir hendur.

Það var nokkuð snemma, sem það

réðst, að það myndi falla í hlut Sig-

urðar, yngsta sonarins, að taka við

jörðinni en hann var sennilega einna

fjölgáfaðastur af öllum systkinun-

um, sem mörg voru það þó einnig

og hef ég grun um að Ágúst hafi

haft vissar áhyggjur af því. Jafn

vitur og hann var, hafi hann óttast

að Sigurður myndi verða að bera

nokkrar byrðar vegna listrænna

hæfileika sinna.

Fljótt fór að bera á óvenjumiklum

hljómlistargáfum hjá Sigurði

Ágústssyni. Móður hans var umhug-

að um að hann hlyti einhverja til-

sðgn í að spila á orgel og 11 ára

var hann sendur til Reykjavíkur til

að læra að spila hjá Kjartani Jó-

hannessyni. Síðar fékk hann á

bernskuskeiði tvívegis mánaðartíma

í hvort skiptið, að læra orgelleik og

tónfræði hjá þeim Sigvalda Kaldal-

óns og Sigfúsi Einarssyni. Sigurður

var ekki gamall þegar hann fór að

spila við messu og fyrst tók hann

það að sér á Stóra-Núpi þegar hann

gekk til spurninganna þar. Sigurður

átti ekki kost á því að ganga í barna-

skóla, því að þeir voru ekki komnir

á landsbyggðinni í þá daga, en heim-

ili eins og Birtingaholtsheimilið

veittu börnum mjög haldgóða heim-

afræðslu. Sigurður fékk leyfí til að

stunda nám við Flensborgarskólann

í Hafnarfirði og tók þar gagnfræða-

próf eftir tveggja vetra skólagöngu.

Með því var skólagöngu hans lokið,

en þó er ótalið það sem hann taldi

sig alltaf hafa haft mikið gagn af

en það var eins árs verknám á

bóndabæ á Jaðrinum í Noregi.

Sigurður kvæntist Sigríði Sigur-

finnsdóttur haustið 1928. Hún var

frá Keflavík, dóttir Sigurfinns Sig-

urðssonar síðar íshússtjóra þar.

Ungu hjónin settust að í Keflavík

fyrst í stað, en þau vissu bæði að

þeirra beið annað verkefni. Sigurður

vissi að hans beið að veita ættarjörð-

inni forstöðu og ala þar upp nýja

kynslóð af dugandi fólki, ef forsjón-

in væri honum og þeim hjónunum

hliðholl. Það var svo árið 1934 að

þau hjónin Sigurður og Sigríður

fluttu að Birtingaholti og hófu þar

búskap á meirihluta jarðarinnar, en

gömlu hjónin höfðu hluta af jörðinni

enn í nokkur ár sér til framfæris.

Sigurður tók nú til við bústörfin af

miklum áhuga og strax fyrsta árið

hóf hann þar tilraunir með korn-

rækt og ræktaði hann korn í veru-

legum mæli í 8 ár og heppnaðist

að ná á það fullum þroska 611 árin

nema eitt. Hann varð þá að hætta

kornræktinni vegna fjárfestingar-

vandamála á stríðsárunum, en við-

bótar ávinningur kornræktarinnar í

Birtingaholti voru mikill túnauki og

betri túnrækt.

En Sigurður átti sér hugðarefni

utan bústarfanna og uppbyggingar

jarðarinnar. Þetta var söngur og

kórstjórn, lagasmíð og að vera

kirkjuorganisti. Hann stofnaði

Hreppakórinn árið 1924, aðeins 17

ára að aldri, og starfaði kórinn í

aldarfjórðung, en varð að hætta

vegna brottflutnings margra kórfé-

laga. Þá stofnaði Sigurður blandað-

an kór í sveitinni, sem hann kallaði

Flúðakórinn, og starfaði hann einnig

um einn aldarfjórðung eða meira.

Þá annaðist Sigurður organistastarf

í Hrepphólakirkju að minnsta kosti

í 60 ár, og einnig annaðist hann

söngstjórn og undirleik í Hruna-

kirkju í allmörg ár. Þá sótti meira

og meira á hann lagasmíð og sem

dæmi um hve mikið hann hefur

gert af ýmsum tónverkum, sem að

vísuflest eru stutt, er að þegar íbúð-

arhúsið í Birtingaholti brann, þá

brunnu þar yfir 100 tónverk í hand-

riti, en þetta var árið 1951. Hann

gerði svo mikið meira af því að

semja allslags tónverk síðar á

ævinni, og hygg ég að það eigi eft-

ir að koma í ljós, að hann eigi mik-

ið magn merkis tónverka í handrit-

um, en nokkur verka hans hafa

þegar verið gefin út og allmörg til

viðbótar verið flutt í útvarpi og á

hljómleikum. Vegleg kynning var á

verkum Sigurðar, þegar hann varð

sjötugur og áttræður, hvort tveggja

á Flúðum að viðstöddu miklu fjðl-

menni. Eitt af stærstu söngverkum

og jafnframt þeim mikilfenglegustu

sem Sigurður hefur samið er Þjóð-

hátíðarkantatan, sem samin var í

tilefni þjóðhátíðarinnar við ljóð eftir

Guðmund Daníelsson og flutt af

stórum söngflokkum undir stjórn

Sigurðar á þjóðhátíðinni á Selfossi

1974.

Sigurður sat ekki auðum höndum

í félagsmálum sveitar sinnar og

héraðs. Þannig var hann hreppstjóri

í Hrunamannahreppi í 11 ár, í

hreppsnefnd í 12 ár, formaður Bún-

aðarfélags Hrunamanna í 24 ár,

formaður nautgriparæktarfélags

Hrunamanna í 15 ár, formaður

Ræktunarsambands Hrunamanna í

10 ár, í varastjórn Búnaðarsam-

bands Suðurlands í fleiri áratugi, í

byggingarnefnd bændaskóla í Skál-

holti í 4 ár og er hér þó ekki nærri

alft upptalið.

Árið 1964 afhenti Sigurður

tveimur sonum sínum jörðina til al-

hliða búskapar, en áður hafði hann

afhent dóttur sinni og tengdasyni

land undir garðyrkjubýli Sigurður

hafði á seinni búskaparárum sínum

stundað barnakennslu í 10 ár í Flúð-

askóla. Eftir að hann fékk sonum

sínum jörðina til ábúðar réð hann

sig sem kennara við Reykholtsskóla

í Biskupstungum um 5 ára skeið,

síðan á Stokkseyri í 2 ár og við

Gagnfræðaskólann á Selfossi í 3 ár.

Þá var hann skólastjóri Tónlistar-

skólans á Selfossi árin 1974-1978.

Þegar litið er yfir ævistarf Sigurðar

undrast maður að hann skyldi kom-

ast yfir allt þetta fjölþætta verk-