Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						18

seer r/iui .m huda

MORGUNBLAÐIÐ

SK

O0M3 aiaAjaxuoflOM

SUNNUDAGUR 14. JÚNÍ 1992

JARÐVEGSVERND OG

SKULDIN VIÐ LANDIÐ

eftír ÓlafArnalds

Á hátíðarfundi Alþingis á Þing-

völlum árið 1974 var samþykkt að

veita einum milljarði króna til land-

/ græðslu og gróðurverndar á árun-

um 1974-1978. Þetta var fyrsta

landgræðsluáætlunin og fékk hún

nafnið þjóðargjöfin. Nú skyldi haf-

ist handa við að bæta náttúru ís-

lands, það tjón sem 1100 ára bú-

seta í landinu hafði valdið. Á því

tímaskeiði hafði gróðurhulan

minnkað úr 60.000-70.000 km2 í

aðeins 25.000 kmz, «vo að skuldin

er mikil. En ekki er við forfeðurna

• að sakast, þeir þekktu ekki við-

kvæmt eðli gróðursins og jarðvegs-

ins. Náttúran var gjöful fyrst í stað,

fólkinu fjölgaði ört og gengið var

of nærri gróðri og jarðvegi. Stór-

felld jarðvegseyðing hófst þegar á

fyrstu öldum byggðarinnar, eyðing

sem erfitt er að stöðva eftir að hún

er hafin. Gróðurfarinu hnignaði æ

meir eftir því sem skógarnir voru

höggnir og landið var beitt árið um

kring. Framleiðslugeta náttúrunnar

var þar með skert verulega, enda

hékk þjóðin á horriminni fram á

þessa öld. Ekki bættu kólnandi veð-

urfar og stórfellt gjóskufall úr skák.

Slíkt hafði gerst áður en nú voru

íslensk vistkerfi ekki fær um að

mæta þeim áföllum.

Með þjóðargjöfinni var ákveðið

að snúa við af þessari óheillabraut.

Oft ber á góma þá spurningu, hvort

landgræðslumenn hafi undan eyð-

ingaröflunum. Með öðrum orðum:

Er meira land grætt upp á ári hverju

Á íslandi á sér ennþá stað gífurleg jarðvegseyðing.

en það sem eyðist af gróðri og jarð-

vegi? Enda þótt þessi spurning

kunni að vera fullkomlega' rökrétt

í augum flestra, er hún það ekki.

Raunar endurspeglar hún þekking-

arleysi okkar á jarðvegi landsins

og hvað við erum stutt á veg kom-

in á því sviði sem nefnt hefur verið

jarðvegsvernd. Því er nefnilega

þannig farið að jarðvegur telst ekki

vera endurnýjanleg auðlind nema

að litlu leyti. Jarðvegur er langan

tíma að myndast og þróast þannig

að hann standi undir frjósömu og

fjölbreyttu vistkerfi. Slík þróun fel-

ur í sér uppsöfnun næringarefna

fyrir gróður og í jarðveginum verða

efnabreytingar sem gera honum

kleift að geyma og miðla næringar-

efnum og vatni. Órfoka land sem

hefur verið sáð í og borið á og þann-

ig klætt gróðri er á fyrstu stigum

langs ferils. Jarðvegurinn ber ekki

mikla gróðurþekju, því að hann er

ófrjósamur. Sé áburðargjöf hætt

getur grasið veslast upp og landið

orðið nær gróðurlaust að nýju en

þróun sem hafin er í átt til vistkerf-

is getur þó haldið áfram. Land-

græðslumenn haía ekki undan

eyðingaröflunum vegna þess að

ekki er unnt að endurskapa horfnar

auðlindir gróðurs ogjatðvegs á ör-

fáum árum. Frjósamur jarðvegur

er eftir aðstæðum áratugi eða ár-

hundruð að myndast. Mestu skiptir

að ennþá geisar alvarleg jarðveg-

seyðing á stórum svæðum og hana

verður að stöðva. Jafnframt er það

skylda okkar að stefna að endur-

heimt íslenskra vistkerfa (vist-

heimt) og greiða skuldina við landið.

Jarðvegsvernd

Það eru ekki aðeins við íslending-

ar sem eigum í vandræðum vegna

eyðingar. Þetta er alþjóðlegt vanda-

mál og ógn við lífsafkomu hundraða

milljóna manna. Mannkynssagan

hefur að geyma mörg dæmi þess

að heilu heimsveldin liðu undir lok

vegna þess að ekki var hirt um

verndun þeirrar auðlindar sem þjóð-

irnar byggðu afkomu sína á; jarð-

vegsins. Kannski var jarðvegseyð-

ing rótin að endalokum íslenska

þjóðveldisins. Alltént væri það verð-

ugt verkefni fyrir einhvern fræði-

manninn að kanna á hvern hátt

hnignandi Iandkostir og jarðvegs-

eyðing mótuðu sögu landsins á þjóð-

veldisöld.

Mörg lönd jarðar hafa markað

ákveðna jarðvegsverndarstefnu,

t.d. Ástralía, Nýja Sjáland, Banda-

ríkin o.fl. Evrópuráðið hefur einnig

sent frá sér yfirlýsingu um jarð-

vegsvernd. Þar er m.a. þetta að

finna (byggt á þýðingu Huldu Val-

týsdóttur):

*  Jarðvegur   er   ein   dýrmætasta

auðiind jarðar.

*  Jarðvegur er takmörkuð auðlind

sem getur gengið til þurrðar.

*  Jarðveg verður að vernda gegn

eyðingu.

NATTURUHAMFARIR

eftír Ragnar

Sigbjörnsson

Óblíð náttúruöfl valda oft og tíð-

um þungum búsifjum. Stundum er

talað um slíka atburði sem náttúru-

hamfarir .og er það gert með tilvís-

un til þess að náttúran fari í öðrum

og ægilegri ham en sínum hvers-

dagslega. Engin algild skilgreining

er hins vegar til á hugtakinu nátt-

úruhamfarir. Að jafnaði er þó átt

við staka atburði þegar reginorka

náttúruaflanna, snöggt og óvænt,

leiðir til eyðileggingar og mann-

tjóns.

Markmið þessa greinarkorns er

að gefa nokkra hugmynd um um-

fang tjóns af völdum náttúruham-

fara í ljósi þeirra fjárhæða sem um

er að tefla. Tjónið er flokkað eftir

eðli hamfaranna, það er tjón af

völdum fárviðra (storma), flóða,

jarðskjálfta og annarra orsaka, hér

með talin eldgos, skriðuföll, snjó-

flóð, frost, þurrkar og skógareldar.

Ljóst er að þessir flokkar eru ekki

ótengdir. Þannig geta til dæmis

fylgt flóð í kjölfar jarðskjálfta og

storma. Því er í hverju tilviki tekið

mið af meginorsök hamfaranna.

Árið 1990 er mjög sláandi dæmi

hvað snertir umfang náttúrhamfara

og tjón af þeirra völdum hin síðari

ár. Tjón af völdum storma (fár-

viðra) og jarðskjálfta var mjog mik-

<ð. í Evrópu herjuðu miklir vetrar-

í, Tmar sem ollu gífurlegu tjóni,

og mun það raunar vera eitt hið

mesta sem sögur herma eða alls

um 900 milljarðar íslenskra króna

(15 milljarðar bandaríkjadala). Hér

nægir að minna á eftirtalda storma.

Daria, 25. til 26. janúar; Herta, 3.

til 4. febrúar; Vivian 25. til 27.

febrúar; og Wiebke, 28. febrúar til

1. mars. I íran og á Filippseyjum

riðu yfir miklir jarðskjálftar, sem

Ragnar Sigbjörnsson.

„Ekki er ljóst að hve

miklu leyti hægt er að

heimfæra þessar niður-

stöður á íslenskar að-

stæður. Þó virðist að

hér séu það einnig fár-

viðrin sem valda mestu

fjárhagslegu íjóni þeg-

ar á heildina er litið.

Hins vegar hefur mann-

tjón af völdum jarð-

skjálfta hérlendis verið

lítið, eða um eitt manns-

líf á öld að meðaltali."

kröfðust margra mannslífa og ollu

gífurlegri        eyðileggingu.         í

FÁRVIÐRI 34.3%

JARDSKJÁLFTAR 11.9%

FLÓD29.3%                    iiikbss*-        ANNAD^^

Flokkun náttúruhamfara árið 1990 eftir eðli atburðanna.

JARÐSKJÁLFTAR 83.7% __

ANNAD 21%

FLÓD 5.6%

FÁRVIÐRI 8.6%

Flokkun mannrjóns af völdum náttúruhamfara

eftir eðli atburðanna.

Huanan-sýslu í Kína varð mikið tjón

á mannvirkjum vegna flóða. I töflu

1 eru gefin dæmi um mestu hamfar-

irnar af völdum jarðskjálfta, storma

og flóða árið 1990. Hér á eftir verð-

ur drepið á nokkur atriði sem ein-

kenna þetta ár.

Heildarfjöldi þeirra atburða sem

höfðu umtalsvert tjón í för með sér

og hægt er að flokka undir náttúru-

hamfarir var alls um 420. Skiptirig

atburðanna eftir eðli hamfaranna

er sýnd á mynd 1. Þar kemur fram

að fárviðri (stormar) eru algengustu

orsakir hamfaranna, eða rösklega

þriðjungur atburðanna. Flóð fylgja

fast á eftir með um 30 af hundraði.

I þriðja sæti koma jarðskjálftar og

eru þeir tæpir 12 af hundraði allra

atburða.

Fórnarlömb náttúrhamfara árið

1990 voru alls 45.567 í áðurnefnd-

um 420 atburðum. Þau skiptast

mjög misjafnlega milli hinna ýmsu

flokka hamfara eins og sést á mynd

2. Langflestir týndu lífi í jarðskjálft-

um eða tæplega 84 af hundraði.

Af þeim fórust um 36 þúsund

manns í miklum jarðskjálftum í íran

21. júní. Það er mesta manntjón í

jarðskjálftum síðan 1976, en þá

týndu um 240 þúsund manns lífi

þegar borgin Tangshan í Kína jafn-

aðist við jörðu í gífurlegum jarð-

skjálfta. Eins og sést af mynd 2

þá eru fórnarlömb vegna annarra

hamfara hlutfal|slega fá. Tæplega

9 af hundraði týndu lífi í fárviðrum

og tæplega 6 af hundraði drukkn-

uðu í flóðum. Aðeins um 2 af hundr-

aði létu lífið á annan hátt.

Heildartjón af völdum náttúru-

hamfara árið 1990 er metið á um

2,9 billjónir íslenskra króna (48,4

milljarðar bandaríkjadala). Þetta

mun vera einhver mesta fjárhæð

vegna slíkra tjóna á einu ári sem

um getur í sögunni. Á síðustu þrem-

ur áratugum eru það aðeins árin

1976 og 1980 sem eru verri. Árið

1976 reið yfir mikill jarðskjálfti í

Kína, sem jafnaði borgina við

Tangshan við jörðu eins og áður

er vikið að. Árið 1980 voru miklir

jarðskjálftar á Suður-ítalíu og ná-

lægt borginni El Asnam í Alsír.

Þegar athugað er hvernig tjónið

1990 skiptist með tilliti til eðlis

hamfaranna kemur í ljós sú skipting

sem sýnd er á mynd 3. Af mynd-

inni sést að tjón af völdum fárviðra

er langalgengast og nemur það um

55 af hundraði alls tjóns af völdum

náttúruhamfara. í öðru sæti er tjón

af völdum jarðskjálfta, sern nemur

rösklega 21 af hundraði. í þriðja

sæti kemur svo tjón af völdum flóða

og nemur það tæplega 9 af hundr-

aði.

Þegar litið er á umfang þess tjóns

sem bætt var af tryggingarfélögum

árið 1990 kemur í ljós að tjónabæt-

ur námu alls um 950 milljörðum

íslenskra króna (15,8 milljörðum

bandaríkjadala) eða um 30 af

hundraði alls tjóns. Skipting bót-

anna eftir eðli hamfaranna er sýnd

á mynd 4. Af myndinni sést að um

88 af hundraði allra bóta eru greidd

vegna flóða og aðeins tæplega 2

af hundraði vegna jarðskjálfta. Að

einhverju leyti má án efa rekja

þessa skiptingu til þess að tjón af

völdum fárviðra varð mest í Vestur-

Evrópu, þar sem tryggingarmál eru

í góðu lagi, og að tjón af völdum

jarðskjálfta og flóða varð mest í

íran og Kína, þar sem fyrirkomulag

tryggingarmáía er með öðrum hætti

(samanber töflu 1).

Þegar litið er til síðustu áratuga

kemur í ljós að tjón af völdum nátt-

úrhamfara hefur farið vaxandi.

Þetta kemur greinielga fram á

mynd 5, sem sýnir meðaltal tjóna,

meðaltal bóta og hlutfall meðaltals

bóta og tjóna síðustu þrjá áratug-

ina. Það lætur nærri að meðaltal

tjóna hafi þrefaldast á síðustu

þremur áratugum. Leiða má líkur

sr;

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
20-21
20-21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40