Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						18
seer r/iui .m huda
MORGUNBLAÐIÐ
SK
O0M3 aiaAjaxuoflOM
SUNNUDAGUR 14. JÚNÍ 1992
JARÐVEGSVERND OG
SKULDIN VIÐ LANDIÐ
eftír ÓlafArnalds
Á hátíðarfundi Alþingis á Þing-
völlum árið 1974 var samþykkt að
veita einum milljarði króna til land-
/ græðslu og gróðurverndar á árun-
um 1974-1978. Þetta var fyrsta
landgræðsluáætlunin og fékk hún
nafnið þjóðargjöfin. Nú skyldi haf-
ist handa við að bæta náttúru ís-
lands, það tjón sem 1100 ára bú-
seta í landinu hafði valdið. Á því
tímaskeiði hafði gróðurhulan
minnkað úr 60.000-70.000 km2 í
aðeins 25.000 kmz, «vo að skuldin
er mikil. En ekki er við forfeðurna
• að sakast, þeir þekktu ekki við-
kvæmt eðli gróðursins og jarðvegs-
ins. Náttúran var gjöful fyrst í stað,
fólkinu fjölgaði ört og gengið var
of nærri gróðri og jarðvegi. Stór-
felld jarðvegseyðing hófst þegar á
fyrstu öldum byggðarinnar, eyðing
sem erfitt er að stöðva eftir að hún
er hafin. Gróðurfarinu hnignaði æ
meir eftir því sem skógarnir voru
höggnir og landið var beitt árið um
kring. Framleiðslugeta náttúrunnar
var þar með skert verulega, enda
hékk þjóðin á horriminni fram á
þessa öld. Ekki bættu kólnandi veð-
urfar og stórfellt gjóskufall úr skák.
Slíkt hafði gerst áður en nú voru
íslensk vistkerfi ekki fær um að
mæta þeim áföllum.
Með þjóðargjöfinni var ákveðið
að snúa við af þessari óheillabraut.
Oft ber á góma þá spurningu, hvort
landgræðslumenn hafi undan eyð-
ingaröflunum. Með öðrum orðum:
Er meira land grætt upp á ári hverju
Á íslandi á sér ennþá stað gífurleg jarðvegseyðing.
en það sem eyðist af gróðri og jarð-
vegi? Enda þótt þessi spurning
kunni að vera fullkomlega' rökrétt
í augum flestra, er hún það ekki.
Raunar endurspeglar hún þekking-
arleysi okkar á jarðvegi landsins
og hvað við erum stutt á veg kom-
in á því sviði sem nefnt hefur verið
jarðvegsvernd. Því er nefnilega
þannig farið að jarðvegur telst ekki
vera endurnýjanleg auðlind nema
að litlu leyti. Jarðvegur er langan
tíma að myndast og þróast þannig
að hann standi undir frjósömu og
fjölbreyttu vistkerfi. Slík þróun fel-
ur í sér uppsöfnun næringarefna
fyrir gróður og í jarðveginum verða
efnabreytingar sem gera honum
kleift að geyma og miðla næringar-
efnum og vatni. Órfoka land sem
hefur verið sáð í og borið á og þann-
ig klætt gróðri er á fyrstu stigum
langs ferils. Jarðvegurinn ber ekki
mikla gróðurþekju, því að hann er
ófrjósamur. Sé áburðargjöf hætt
getur grasið veslast upp og landið
orðið nær gróðurlaust að nýju en
þróun sem hafin er í átt til vistkerf-
is getur þó haldið áfram. Land-
græðslumenn haía ekki undan
eyðingaröflunum vegna þess að
ekki er unnt að endurskapa horfnar
auðlindir gróðurs ogjatðvegs á ör-
fáum árum. Frjósamur jarðvegur
er eftir aðstæðum áratugi eða ár-
hundruð að myndast. Mestu skiptir
að ennþá geisar alvarleg jarðveg-
seyðing á stórum svæðum og hana
verður að stöðva. Jafnframt er það
skylda okkar að stefna að endur-
heimt íslenskra vistkerfa (vist-
heimt) og greiða skuldina við landið.
Jarðvegsvernd
Það eru ekki aðeins við íslending-
ar sem eigum í vandræðum vegna
eyðingar. Þetta er alþjóðlegt vanda-
mál og ógn við lífsafkomu hundraða
milljóna manna. Mannkynssagan
hefur að geyma mörg dæmi þess
að heilu heimsveldin liðu undir lok
vegna þess að ekki var hirt um
verndun þeirrar auðlindar sem þjóð-
irnar byggðu afkomu sína á; jarð-
vegsins. Kannski var jarðvegseyð-
ing rótin að endalokum íslenska
þjóðveldisins. Alltént væri það verð-
ugt verkefni fyrir einhvern fræði-
manninn að kanna á hvern hátt
hnignandi Iandkostir og jarðvegs-
eyðing mótuðu sögu landsins á þjóð-
veldisöld.
Mörg lönd jarðar hafa markað
ákveðna jarðvegsverndarstefnu,
t.d. Ástralía, Nýja Sjáland, Banda-
ríkin o.fl. Evrópuráðið hefur einnig
sent frá sér yfirlýsingu um jarð-
vegsvernd. Þar er m.a. þetta að
finna (byggt á þýðingu Huldu Val-
týsdóttur):
*  Jarðvegur   er   ein   dýrmætasta
auðiind jarðar.
*  Jarðvegur er takmörkuð auðlind
sem getur gengið til þurrðar.
*  Jarðveg verður að vernda gegn
eyðingu.
NATTURUHAMFARIR
eftír Ragnar
Sigbjörnsson
Óblíð náttúruöfl valda oft og tíð-
um þungum búsifjum. Stundum er
talað um slíka atburði sem náttúru-
hamfarir .og er það gert með tilvís-
un til þess að náttúran fari í öðrum
og ægilegri ham en sínum hvers-
dagslega. Engin algild skilgreining
er hins vegar til á hugtakinu nátt-
úruhamfarir. Að jafnaði er þó átt
við staka atburði þegar reginorka
náttúruaflanna, snöggt og óvænt,
leiðir til eyðileggingar og mann-
tjóns.
Markmið þessa greinarkorns er
að gefa nokkra hugmynd um um-
fang tjóns af völdum náttúruham-
fara í ljósi þeirra fjárhæða sem um
er að tefla. Tjónið er flokkað eftir
eðli hamfaranna, það er tjón af
völdum fárviðra (storma), flóða,
jarðskjálfta og annarra orsaka, hér
með talin eldgos, skriðuföll, snjó-
flóð, frost, þurrkar og skógareldar.
Ljóst er að þessir flokkar eru ekki
ótengdir. Þannig geta til dæmis
fylgt flóð í kjölfar jarðskjálfta og
storma. Því er í hverju tilviki tekið
mið af meginorsök hamfaranna.
Árið 1990 er mjög sláandi dæmi
hvað snertir umfang náttúrhamfara
og tjón af þeirra völdum hin síðari
ár. Tjón af völdum storma (fár-
viðra) og jarðskjálfta var mjog mik-
<ð. í Evrópu herjuðu miklir vetrar-
í, Tmar sem ollu gífurlegu tjóni,
og mun það raunar vera eitt hið
mesta sem sögur herma eða alls
um 900 milljarðar íslenskra króna
(15 milljarðar bandaríkjadala). Hér
nægir að minna á eftirtalda storma.
Daria, 25. til 26. janúar; Herta, 3.
til 4. febrúar; Vivian 25. til 27.
febrúar; og Wiebke, 28. febrúar til
1. mars. I íran og á Filippseyjum
riðu yfir miklir jarðskjálftar, sem
Ragnar Sigbjörnsson.
„Ekki er ljóst að hve
miklu leyti hægt er að
heimfæra þessar niður-
stöður á íslenskar að-
stæður. Þó virðist að
hér séu það einnig fár-
viðrin sem valda mestu
fjárhagslegu íjóni þeg-
ar á heildina er litið.
Hins vegar hefur mann-
tjón af völdum jarð-
skjálfta hérlendis verið
lítið, eða um eitt manns-
líf á öld að meðaltali."
kröfðust margra mannslífa og ollu
gífurlegri        eyðileggingu.         í
FÁRVIÐRI 34.3%
JARDSKJÁLFTAR 11.9%
FLÓD29.3%                    iiikbss*-        ANNAD^^
Flokkun náttúruhamfara árið 1990 eftir eðli atburðanna.
JARÐSKJÁLFTAR 83.7% __
ANNAD 21%
FLÓD 5.6%
FÁRVIÐRI 8.6%
Flokkun mannrjóns af völdum náttúruhamfara
eftir eðli atburðanna.
Huanan-sýslu í Kína varð mikið tjón
á mannvirkjum vegna flóða. I töflu
1 eru gefin dæmi um mestu hamfar-
irnar af völdum jarðskjálfta, storma
og flóða árið 1990. Hér á eftir verð-
ur drepið á nokkur atriði sem ein-
kenna þetta ár.
Heildarfjöldi þeirra atburða sem
höfðu umtalsvert tjón í för með sér
og hægt er að flokka undir náttúru-
hamfarir var alls um 420. Skiptirig
atburðanna eftir eðli hamfaranna
er sýnd á mynd 1. Þar kemur fram
að fárviðri (stormar) eru algengustu
orsakir hamfaranna, eða rösklega
þriðjungur atburðanna. Flóð fylgja
fast á eftir með um 30 af hundraði.
I þriðja sæti koma jarðskjálftar og
eru þeir tæpir 12 af hundraði allra
atburða.
Fórnarlömb náttúrhamfara árið
1990 voru alls 45.567 í áðurnefnd-
um 420 atburðum. Þau skiptast
mjög misjafnlega milli hinna ýmsu
flokka hamfara eins og sést á mynd
2. Langflestir týndu lífi í jarðskjálft-
um eða tæplega 84 af hundraði.
Af þeim fórust um 36 þúsund
manns í miklum jarðskjálftum í íran
21. júní. Það er mesta manntjón í
jarðskjálftum síðan 1976, en þá
týndu um 240 þúsund manns lífi
þegar borgin Tangshan í Kína jafn-
aðist við jörðu í gífurlegum jarð-
skjálfta. Eins og sést af mynd 2
þá eru fórnarlömb vegna annarra
hamfara hlutfal|slega fá. Tæplega
9 af hundraði týndu lífi í fárviðrum
og tæplega 6 af hundraði drukkn-
uðu í flóðum. Aðeins um 2 af hundr-
aði létu lífið á annan hátt.
Heildartjón af völdum náttúru-
hamfara árið 1990 er metið á um
2,9 billjónir íslenskra króna (48,4
milljarðar bandaríkjadala). Þetta
mun vera einhver mesta fjárhæð
vegna slíkra tjóna á einu ári sem
um getur í sögunni. Á síðustu þrem-
ur áratugum eru það aðeins árin
1976 og 1980 sem eru verri. Árið
1976 reið yfir mikill jarðskjálfti í
Kína, sem jafnaði borgina við
Tangshan við jörðu eins og áður
er vikið að. Árið 1980 voru miklir
jarðskjálftar á Suður-ítalíu og ná-
lægt borginni El Asnam í Alsír.
Þegar athugað er hvernig tjónið
1990 skiptist með tilliti til eðlis
hamfaranna kemur í ljós sú skipting
sem sýnd er á mynd 3. Af mynd-
inni sést að tjón af völdum fárviðra
er langalgengast og nemur það um
55 af hundraði alls tjóns af völdum
náttúruhamfara. í öðru sæti er tjón
af völdum jarðskjálfta, sern nemur
rösklega 21 af hundraði. í þriðja
sæti kemur svo tjón af völdum flóða
og nemur það tæplega 9 af hundr-
aði.
Þegar litið er á umfang þess tjóns
sem bætt var af tryggingarfélögum
árið 1990 kemur í ljós að tjónabæt-
ur námu alls um 950 milljörðum
íslenskra króna (15,8 milljörðum
bandaríkjadala) eða um 30 af
hundraði alls tjóns. Skipting bót-
anna eftir eðli hamfaranna er sýnd
á mynd 4. Af myndinni sést að um
88 af hundraði allra bóta eru greidd
vegna flóða og aðeins tæplega 2
af hundraði vegna jarðskjálfta. Að
einhverju leyti má án efa rekja
þessa skiptingu til þess að tjón af
völdum fárviðra varð mest í Vestur-
Evrópu, þar sem tryggingarmál eru
í góðu lagi, og að tjón af völdum
jarðskjálfta og flóða varð mest í
íran og Kína, þar sem fyrirkomulag
tryggingarmáía er með öðrum hætti
(samanber töflu 1).
Þegar litið er til síðustu áratuga
kemur í ljós að tjón af völdum nátt-
úrhamfara hefur farið vaxandi.
Þetta kemur greinielga fram á
mynd 5, sem sýnir meðaltal tjóna,
meðaltal bóta og hlutfall meðaltals
bóta og tjóna síðustu þrjá áratug-
ina. Það lætur nærri að meðaltal
tjóna hafi þrefaldast á síðustu
þremur áratugum. Leiða má líkur
sr;
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
20-21
20-21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40