Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 . . . . .
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 256. tölublaš 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga breidd


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						i>o>
24
flaaNiavön .                                 lanuoaoM
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 8. NÓVEMBER 1992
HMSPEKI
Fraiiitíðarvoii
skólakeriisiiis
eftir Ágúst Borgþór Sverrisson
HEIMSPEKI fyrir börn er nú orðið nokkuð þekkt fyrirbæri hér
á landi eftir árangursríkt og vaxandi starf Heimspekiskóians síð-
ustu árin. Brautryðjandi í þessari starfsemi, Bandaríkjamaðurinn
Matthew Lipman, var staddur hér á landi ekki alls fyrir löngu
og hélt tvo vel sótta fyrirlestra í húsakynnum HÍ í Odda við
Suðurgðtu. Fyrri fyrirlesturinn fjallaði um siðfræðikennslu fyrir
bðrn en sá síðari um mannlega dómgreind og sérstöðu hennar.
í fyrri fyrirlestrinum kom fram að í barnasiðfræði er lögð áhersla
á það að börnin rannsaki sjálf siðfræðihugtök og siðferðileg
vandamál með rökræðum í stað þess að þau tileinki sér tilb úna r
skoðanir. I þessu vegur þjálfun dómgreindarinnar þungt en eins
og fyrr sagði tileinkaði Lipman síðari fyrirlestur sinn mannlegri
dómgreind og sagði meðal annars um hana: „Dómgreindin hefur
alveg sérstakan sess í lífi mannsins og greinir frá öllum hæfileik-
um hans. Dómgreindin er hluti af einstaklingnum sjálfum, öll
önnur hæfni hans er það ekki." •
ipman kom fram með
aðferðir sínar í lok sjö-
unda áratugarins en
áður hafði hann starfað
um tæplega tveggja
áratuga skeið sem
heimspekiprófessor við
Kólumbíuháskóla enda er hann afar
vel menntaður í hefðbundinni heim-
speki. Þróunarstöð sína í barnaheim-
speki stofnaði Lipman fyrir rúmlega
tuttugu árum og hefur henni vaxið
mjög fískur um hrygg síðustu árin
og skólastarf í anda kenninga Lip-
mans breíðst út um heimínn. Heim-
speki er nú hluti af námskrá í æ
fleiri grunnskólum í Bandaríkjunum
auk þess sem sjálfstæðum heim-
spekiskólum á borð við þann sem
rekinn er hér í Reykjavík hefur fjölg-
að mjög vestra. „Samt erum við rétt
farin að gára yfirborðið," segir Matt-
hew Lipman um útbreiðslu starfsins.
í aðferðum Lipmans má segja að
tími Sókratesar og Platóns sé runn-
inn upp á ný. í ritum Platóns er
heimspekin sett fram með samræðu-
sniði og persónurnar rannsaka
vandamál og hugtök með rökræðum.
Þetta er það sem börnin gera í barna-
heimspekiskólum. í stað þess að inn-
byrða upplýsingar og harðar stað-
reyndir eru hin ýmsu vandamál tek-
in til rannsóknar með aðferðum sam-
ræðunnar, þar sem börnin skiptast
á um að hafa orðið, hlusta hvert á
annað og vega og meta rök hvers
annars. Sum vandamálin eru úr sér-
skrifuðum bókum eftir Lipman sem
fjalla um börn í ýmsum hversdags-
legum vanda. í einni bókinni er tek-
ið á ðllum helstu vandamálum rök-
fræðinnar, i annarri á ýmsum sið-
ferðisspurningum og ! hinni þriðju á
frumspekilegum vandamálum. Allt
er þetta sett fram á hversdagslegan
og auðskiljanlegan hátt.
Að gefa þekkingunni gildi
Þessi lærdómsaðferð hefur verið
mjög fjarri vestrænu skólastarfi til
þessa, hvort sem um er að ræða
hefðbundið nám eða jafnvei nám í
heimspeki. Hún vekur upp mýmarg-
ar spurningar um eðli þekkingar og
náms og heimspekina sem slíka.
Fyrstu spurningar blaðamanns til
Lipmans snerta þann grundvallar-
mun sem er á hefðbundnu grunn-
skólanámi og heimspeki fyrir börn.
— Ég va.ro mjög snortinn aí
nokkrum ummælum í fyririestrunum
þínum sem mér fmnast vera ná-
tengd: Þú sagðir að við þörfnuðumst
ekki endiiega heimspeki sem slíkrar
heldur miklu fremur þess sem heim-
speki getur veitt okkur. Ennfremur
sagðirðu að það væri mikilvægara
að geta beitt þekkingunni en að afla-
sér þekkingar. Er það rétt til getið
að í þessum fullyrðingum sé komist
að kjarna alls þess sem heimspeki
fyrir börn stendur fyrir og hefur
fram að færa?
„Fyrsta atriðið í þessu. sambandi
sem mig langar til að nefna er þetta:""*
Það er að mínum dómi ekki næg
ástæða til að bæta nýrri grein á
námskrá í skóla að greinin sé góð
sem slík. Hún þarf einnig að vera
góð fyrir allar hinar námsgreinarn-
ar. Hún þarf að styrkja þær, gera
auðveldara að læra þær, auka skiln-
ing á þeim o.s.frv. til að það sé rétt-
lætanlegt að bæta henni á nám-
skrána.
Annað atriði er þetta: Amerísk
heimspeki hefur alltaf Iagt áherslu
á gagnsemi, hinar hagnýtu hliðar.
Mikilvægi hugtaka fer þá eftir því
hvernig við beitum þeim, hvernig
þau virka í raunveruleikanum, þau
eru ekki bara mikilvæg í ljósi skil-
greininga sinna eða uppruna síns.
Taki maður þennan hugsunarhátt
alvarlega þá hljótum við að segja
að merking og gildi þess sem börn
læra í skóla sé að finna fyrir þau í
því sem gerist þegar þau beita þess-
ari þekkingu úti í lífinu. Ef börn
kvarta undan því að skólinn sé til-
gangslaus þá er meginorsökin sú að
þeim er ekki kennt að beita því sem
þau læra.
Það er ekki nóg að hafa uppiýs-
ingar og þekkingu, því þekkingin
ein og sér getur verið mjög afmörk-
uð, fræðileg og óhagnýt, en annað
gerist þegar við byrjum að rannsaka
þessa þekkingu sem við höfum í
höndunum og skilja hana. Skilningur
Matthew Lipman
unni, ekki breyta henni. Maður er
ekki að fara á villigötur þegar mað-
ur beitir þekkingunni úti í lífinu sem
maður innbyrti hjá kennaranum eða
prófessornum heldur er maður að
uppgötva hina sönnu merkingu
hennar.
Þegar við beitum þekkingunni fær
hún jafnframt siðferðilegt gildi, ekki
bara fræðilegt. Því þá erum við að
gera eitthvað við þekkinguna, ekki
bara að tileinka okkur hana."
Hlutverk rökfræðinnar
— Mig iangar tii að vikja að öðru
sem hefur vakið athygli rnina: í einni
af bókunum þínum sem notaðar eru
á námskeiðum í barnaheimspeki
glímir aðalpersónan við ýmis kiass-
ísk rökfræðivandamál í daglegu iífi.
Um ieið eru þessi vandamál af s/d-
ferðilegum toga. Geturðu sagt okkur
eitthvað um tengsi siðfræði og rök-
Rætt við Matthew
Lipman brautryðjanda
í heimspekikennslu barna
er mjög'mikilvægur og nauðsynlegur
til að þekkingin-sé til einhvers gagns;
og síðan auk efniviðs þekkingarinnar
og skilnings þurfum við hina hag-
nýtu beitingu þekkingarinnar."
— Þegar við beitum þekkingunni
breytum viðhenniþá um leiðlBreyt-
ist þekkingin sjálfþegar hún hættir
að vera einangruð og gagnslaus?
„Það mætti færa rök fyrir því að
svo sé, en hagsemisjónarmaðurinn
myndi svara sem svo að við værum
að skerpa skilning okkar á þekking-
fraeðil Hefur rökfræði siðferðilegt
gildi?
„Rökfræði færir okkur ákveðnar
reglur um ályktanir sem við sam-
þykkjum öll sem form í rökfærslum,
sem form röklegrar hugsunar. Rök-
færslurnar geta verið um siðfræðileg
efni eða hvaðeina. Rökfræði hefur
því ekkert annað gildi fyrir siðfræði
en hún hefur fyrir hvað sem er.
Engu að síður þá höfum við í ýmsum
siðferðisefnum hvað skörpust og
áhrifamest dæmi um það sem rök-
fræði getur gert fyrir siðfræði. Tök-
um dæmi: Við samþykkjum öll þá
grundvallarforsendu að allir borgar-
ar verði að hlýða lögunum. Þetta
þýðir að skilji ég einföldustu rök-
fræði þá get ég ekki haldið því fram
í senn að ég sé góður borgari en ég
þurfi samt ekki að hlýða lögunum.
Engu að síður er margt fólk sem
gerir einmitt þetta. Menn segja
kannski: Ég keyri stundum yfir leyfí-
legum hámarkshraða af því ég er
ekki sáttur við hraðatakmarkanirn-
ar, en samt er ég góður borgari.
Þetta er ekkert annað en það að
vilja bæði eiga kökuna og borða
hana. En slíkt er ekki hægt að gera
án þess að lenda í mótsögn við sjálf-
an sig. Þarna getum við séð hvað
rökfræði verður áhrifamikil þegar
við skoðum hana í þessu ljósi og
beitum henni á siðferðileg málefni.
Ég hallast hins vegar ekki að því
að rökfræði ein og sér hafi siðferði-
legt eða siðfræðilegt gildi. Þá værum
við líka komin út á þá braut að
blanda saman aðskildum greinum
heimspeki og eigna þeim eitthvað
sem þeim ber ekki."
Firring, gagnrýnin hugsun
og efahyggja
— / iok síðari fyrirlestrarins kom
tii mjög athyglisverðrar umræðu um
það með hvaða hætti þyrfti að út-
breiða heimspeki fyrir börn ískólum.
Mig minnir að niðurstaðan hafi ver-
ið á þá ieið að bæði þyrfti að kenna >
heimspeki sem sjálfstætt fag en
einnig að breyta öðrum námsgrein-
um, laga þær að þessum samræðu-
hugsunarhætti sem einkennir þínar
aðferðir. Nú erum við flest sammála
um  að hefðbundin  skólamenntun
geti verið mjóg raunveruleikafirrt,
nemendur tengja ekki námið við
hversdagslega reynslu sína. Jafn-
framt því má halda því fram að
mikil firring ríki í hversdagslegu Kfi
okkar meðal annars vegna skorts á
samræðum og heimspekilegum
hugsunarhætti. Þetta vekur þá
spurningu hvort heimspekikennsla
sem sjálfstætt faggeti aukið áþessa
firringu, þ.e.a.s. að óbrúanlegt bil
verði milli þess hugsunarháttar sem
börnin tileinka sér í heimspekinni
og þess sem ríkir í öðru námi ann-
ars vegar og hins vegar gagnvart
hversdagslífínu og samskiptum við
foreldra, t.d. þar sem hin heimspeki-
lega samræðuhefð er ekki fyrir
hendi? M.ö.o.: Er hætta á því að
heimspekikennslan geti orðið að
mjpg einangruðu fyrirbærí frá öðr-
um þáttum í lífi barnanna?
„En sjáðu til. í skólunum eins og
þeir eru núna hafa börnin ekkert
tækif æri til að koma lífsreynslu sinni
utan skólans að og skoða hana. I
heimspekinni er þeim frjálst að
draga eigin reynslu fram í sviðsljós-
ið. Þau koma með dæmi úr hvers-
dagsleikanum sem verða jnnlegg í
umræðuna, segja t.d.: Ég þekki
mann sem gerði þetta eða hitt. Og
þar með verður líf þeirra utan skól-
ans að viðfangsefni.
í öðru lagi þetta. Rétt eins og
heimilið veldur barninu firringu
vegna skorts á heilbrigðri skynsemi
þá veldur skólinn því líka firringu
með skynseminni sem þar ríkir. í
fyrstu er skólinn þeim sem himna-
ríki sem þau flýja í frá óreiðunni
heima hjá sér, deilum við systkini
sín og fleiri vandamálum og þau
njóta reglunnar og skynseminnar
sem ríkir í einu og öllu í skólanum.
En smám saman komast þau að því
að reglan og skynsemin sem í skól-
anum ríkja eru algjörlega ósveigjan-
leg og veita bömunum ekkert svig-
rúm til sjálfstæðrar hugsunar. Þetta
er kerfí sem hefur engan áhuga á
sjálfstæðri hugsun barnanna heldur
aðeins að þau tileinki sér tilbúin við-
horf og reglur."
—  Mig langar til að nefna aðra
hugsanlega gagnrýni. Er mögulegt
að barnaheimspekin geti leitt börhin
út í öfgafulla efahyggju. Nú vitum
við að engin lausn er til á heimspeki-
legum vandamálum og með gagn-
rýninni hugsun má efast um nánast
alit. Er ekki hætta á því að í námi
þar sem börnin hafa enga fyrirfram-
gefna mæiikvarða heldur vega og
meta allt og táka ekkert sem gefið,
þá leiðist þau út í efahyggju, viður-
kenni engin gildi?
„Já, ég þekki raunveruleg dæmi
um að þetta hafi gerst. Hins vegar
tel ég að það séu kostir til Iéngri
tíma litið bæti upp margfalt einstök
dæmi um þróun af þessu tagi. Sú
aðferð að skiptast á skoðunum,
hlusta hvert á annað og koma með
gagnrök gera nemendurna jafn-
frjálsa til að vera andsnúnir efa-
hyggju rétt eins og að aðhyllast
hana. Efahyggjumaðurinn í nem-
endahópnum fær andsvör annarra.
Hann getur hins vegar stundum
neitað fram í rauðan dauðann öllum
rökum hinna en í samræðufélaginu
sem þróast í barnaheimspekibekkn-
um fær hann a.m.k. gagnrýni á efa-
hyggju sína;"
—  Það hefur komið fram að í
hugmyndum þínum og aðferðum í
siðfræðikennsiu fyrir börn þá eru
engin viðhorf tekin góð og gild án
gagnrýni, börnin komast að niður-
stöðu með því að vega og meta rök
en tileinka sér ekki tilbúnar skoðan-
ir í siðferðismálum. í tilefni afþessu
varstu spurður í umræðum eftir fyr-
Mestur þinn hvort þetta gæti ekki
verið mjög hættulegt þar sem börnin
gætu tekið að vefengja viðurkennd
siðalögmál í þjóðfélaginu. — Mér
hefur hins vegar dottið í hug að
þessi aðferð gæti leitt til jákvæðra
breytinga á viðhorfum okkar. Að
siðferðisviðhorf breytist þar sem
þess sé þörf en annars ekki. Ertu
sammála þessu?
„Já og þetta er einmitt aðalatriðið
í málinu. Samræðufélagið í barna-
heimspekibekk er eins og smækkuð
mynd af fyrirmyndar lýðræðisþjóð-
félagi. Eitt einkenni þessa félags er
sjálfvirkt endurmat, hin gagnrýna
umræða tryggir að skoðanir sem
brjóta í bága við skynsemi eru leiðr-
étar. Ef við hefðum raunverulegt
þjóðfélag sem hagaði sér svona í
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
26-27
26-27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52