Morgunblaðið

						MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 1. DESEMBER 1993

19

Alþigishúsið við Austurvöll

ar þess ef miklir fólksflutningar yrðu

úr sveitum í bæi, og fleiri til að keppa

um atvinnu," segir Gunnar Helgi. í

umræðum um landbúnaðarmál nú á

tímum þarf að fara allt aftur til þess-

ara ára til að átta sig á eðli þeirrar

stefnu, sem nú er að breytast með

alþjóðasamningum um aukið frelsi í

viðskiptum með landbúnaðarvörur.

Er mikil einföldun fólgin í fullyrðing-

um um að Alþýðuflokkurinn hafi

jafnan haft einhverja sérstöðu sem

málsvari frelsis í viðskiptum með

landbúnaðarvörur.

Eins og áður sagði vilja fræðimenn

í stjórnmála- og félagsfræði geta

nýtt sér hugtök við skilgreiningar

sínar. „Fyrirgreiðsluflokkur" er eitt

þessara hugtaka. Flokkarnir fá mis-

jafna dóma við þessa skilgreiningu.

Verstan dóm fær Alþýðuflokkurinn.

Um hann segir Gunnar Helgi: „Al-

þýðuflokkurinn hafði þegar á síðari

hluta fjórða áratugarins fengið orð

á sig fyrir að vera bitlingaflokkur

og fyrirgreiðsla hefur jafnan síðan

verið fyrirferðarmikill hluti af starfi

hans." Svanur Kristjánsson segir:

„Alþýðuflokkurinn varð fyrst og

fremst flokkur höfðingja og skjól-

stæðinga þar sem forystumenn

(höfðingjar) beittu völdum sínum

yfir opinberum stofnunum til að veita

fyrirgreiðslu."

Gunnar Helgi skilgreinir hugtakið

þannig: „Fyrirgreiðsluflokkar, eins

og þeir íslensku, eru eðlilega ákafir

í að komast í ríkisstjórn vegna þeirra

fyrirgreiðslumöguleika sem ríkis-

stjórnaraðstöðu fylgja. Eftir því sem

rikisafskiptin jukust á millistríðsár-

unum harðnaði samkeppni flokkanna

um að komast í ríkisstjórnaraðstöðu.

Sú harða samkeppni er ein helsta

skýringin á því að Alþingi hefur ekki

liðið minnihlutastjórnir til lengdar,

ólikt því sem gerist í flestum nálæg-

um löndum, frá því að minnihluta-

stjórn Framsóknarflokksins sat

1927-1931. Flokkarnir hafa frekar

verið tilbúnir til umfangsmikilla póli-

tískra hrossakaupa við myndun sam-

steypustjórna, þar sem ýmis af

stefnumálum þeirra hafa verið látin

lönd og leið, heldur en að láta stjórn-

araðstöðuna öðrum eftir."

Þetta er mikil einföldun á íslensk-

um stjórnmálahefðum og þeirri

kröfu, sem gerð hefur verið til þess

hér, að þingræðisstjórnarhættir væru

tryggðir með því að meirihluti þing-

manna stæði á bakvið ríkisstjórn á

hverjum tíma. Urðu átökum þetta

atriði milli fyrsta forseta íslands og

stjórnmálamanna á fyrstu árum lýð-

yeldisins. Ef litið er á þær deilur

væri miklu nær að huga að lögfræði-

legunrsjónarmiðum og stjórnskipun-

arrétti við mat á myndun samsteypu-

stjórna hér en einhverjum óljósum

fullyrðingum um þrá stjórnmála-

manna og flokka til sitja yfir hlut

landsmanna og ráðskast með opin-

bert fé og aðstöðu. Þess er til dæm-

is að minnast, að forseti íslands veit-

ir umboð til stjórnarmyndunar og það

er í hans valdi að binda slíkt umboð

skilyrðum, svo sem um það að mynd-

uð sé meirihluta- eða minnihluta-

stjórn. Þá gætir ekki skilnings á því

í hinum tilvitnuðu orðum hér að of-

an, að stjórnmálabarátta snýst að

verulegu leyti um að ná svo miklu

fylgi í kosningum, að ekki verði

gengið framhjá flokki eða einstakl-

ingi við myhdun ríkisstjórnar. Það

þurfa því ekki að vera nein annarleg

fyrirgreiðslusjónarmið að baki bar-

áttu flokka að loknum kosningum

við að komast í ríkisstjórn.

Gunnar Helgi bendir á staðreynd,

sem kemur á óvart, þegar hlustað

er á umræður um skarðan hlut Al-

þingis. Hann segir: „Alþingi hefur

gegnt virkara löggjafarhlutverki

heldur en flest önnur löggjafarþing

Vestur-Evrópu, í þeim skilningi að

það hefur oftar haft frumkvæði að

löggjöf heldur en önnur þing. Það

þýðir væntanlega einnig að fram-

kvæmdavaldið og stjórnsýslan hafa

átt minni hlutdeild í almennri stefnu-

mótun og lagasetningu heldur en

annars staðar."

Ófullgerð ritsmíð

í ritgerð sinni um stjórnmála-

flokka, ríkisvald og samfélagið

1959-1990 talar Svanur Kristjáns-

son um fyrirgreiðsluflokka og „and-

ófsflokka", en það hugtak notar hann

yfir flokka, sem hafa „byggt á hug-

sjónum, hugmyndum, fremur en fyr-

irgreiðslupólitík". Það er fráleitt, að

allir stjórnmálaflokkar á íslandi hafí

ekki viljað ná því markmiði, sem

Gunnar Helgi notar í skilgreiningu

sinni á fyrirgreiðsluflokki, það er að

komast í ríkisstjórn. Hlýtur að vekja

furðu, að Svanur telur Alþýðubanda-

lagið ekki fyrirgreiðsluflokk, að

minnsta kosti ekki hreinræktaðan,

þó hefur enginn flokkur á íslandi

fórnað eins miklu af baráttumálum

sínum fyrir þátttöku í ríkisstjórn, um

flokkinn hefur verið notað hugtakið

„ráðherrasósíalismi",    sem    stjórn-

málafræðingarnir nota að vísu ekki.

I upphafi ritgerðar sinnar segist

Svanur Kristjánsson hafa verið að

vinna að bók um flokkakerfið á árun-

um 1959-1991 og þar komi fram

niðurstöður hans. í ritgerðasafninu

tekur hann fyrir einn þátt í rannsókn-

um sínum vegna bókarinnar. Þetta

er furðuleg kynning á ritgerð í þessu

safni, en almennur lesandi þess hlýt-

ur að gera kröfu um að það, sem

hann les þar standi fyrir sínu og

þurfi ekki að skoða í samhengi við

eitthvert óbirt efni höfundar. Svanur

ritar ekki skýran og einfaldan texta,

heldur endurtekur hann skoðanir sín-

ar í nýjum myndum hvað eftir annað

í ritgerðinni, þar sem hann veltir

fyrir sér hugtökunum „fjöldaflokkur"

og „kjarnaflokkur". Hann týnir til

nokkur dæmi úr stjórnmálasögu lið-

inna ára máli sínu til stuðnings og

leggur sérstaka lykkju á leið sína í

neðanmálsgreinum til að geta beint

spjóti sínu gegn Davíð Oddssyni for-

sætisráðherra. Athyglisvert er, að í

upptalningu sinni á dæmum um

óstjórn og óráðsíu minnist Svanur

hvergi á skaðvænleg áhrif setu ráð-

herra Alþýðubandalagsins í iðnaðar-

ráðuneytinu í upphafi níunda áratug-

arins, þegar markvisst var unnið að

því að spilla áhuga útlendinga á að

fjárfesta hér í stóriðju.

Nýlega var kallað á Svan Krist-

jánsson í sjónvarpið til að skýra nið-

urstöðu í skoðanakönnun á vegum

Félagsvísindastofnunar og notaði

hann það tækifæri til að gefa póli-

tískar yfirlýsingar um nauðsyn þess

að vinstrimenn í Reykjavík tækju

höndum saman gegn Sjálfstæðis-

flokknum. í ritgerð sinni kemst

Svanur svo að orði, þegar hann fja.ll-

ar um framsóknaráratugina tvo:

„Hér verður því haldið fram, að und-

anfarna tvo áratugi hafi íslensk

stjórnmál þróast þannig að nú erum

við verr undir það búin að stjórna

þjóðfélaginu með vitrænum og lýð-

ræðislegum hætti en við vorum fyrir

20 árum. Við glötuðum tækifæri til

nýsköpunar." Hæfa slíkar almennar

yfírlýsingar í ritgerð, sem á að vera

fræðileg? Undir lok ritsmíðar sinnar

segir Svanur: „Rökkrið ríkir í veru-

leika og í vitund... Þokukenndar hug-

myndir og þokukenndur veruleiki

fara saman." Þetta hefðu getað ver-

ið einkunnarorð ritgerðar Svans,

efnistök hans mótast af þessum

skilningi hans. Sú spurning vaknar,

hvort annar ritstjóri en Svanur sjálf-

ur hefði samþykkt, að þessi ófull-

gerða ritgerð birtist í bókinni — fyrir-

greiðslan tekur að vísu á sig margvís-

legar myndir og er ekki síður stund-

uð innan háskóla en á öðrum vett-

vangi.

Tímabært framtak

Síðasta ritgerðin er um þróun vel-

ferðarríkisins og þar greinir Stefán

Ólafsson frá hugmyndunum, sem

búa að baki velferðarríkinu og hvern-

ig þeim hefur verið hrundið í fram-

kvæmd. Hann bendir á, að menning-

ararfleifð íslendinga sameinar þá

þætti lífsskoðunar, sem lúta að sjálfs-

bjargarviðleitni einstaklinga og fé-

lagslegri samhjálp. Nýsjálendingar

voru fremstir í flokki við að lögfesta

ýmsa þætti, sem eru einkenni vel-

ferðarríkisins. Nú eru þeir komnir

hvað lengst í því að tileinka sér þá

stjórnarhætti, sem kenndir eru við

frjálshyggju. Verða þeir öðrum einn-

ig fordæmi í því efni?

Hér hefur verið farið mörgum orð-

um um þetta ritgerðasafn. Efni þess

snertir mörg atriði, sem setja sterkan

svip á stjórnmála- og þjóðfélagsum-

ræður líðandi stundar. Ber að fagna

því tímabæra framtaki að sagnfræð-

ingar og stjórnmálafræðingar taki

höndum saman með þessum hætti.

Viðfangsefnið er alls ekki tæmt.

Raunar vekur furðu, að í bókinni

skuli ekki vera nein ritgerð um þátt-

töku íslands í alþjóðlegu samstarfi

og áhrif þess á þróun íslensks þjóðfé-

lags á þessum árum. Ritstjórar hefðu

í sumum tilvikum mátt gera meiri

kröfur og óhjákvæmilega er um

nokkra endurtekningu á efnisatrið-

um að ræða. Nafna- og atriðisorða:

skrá hefði aukið gildi bókarinnar. í

heimildaskrá er Benedikt Gröndal,

fyrrverandi ráðherra og sendiherra,

eignuð ritgerð eftir alnafna sinn, sem

rituð var árið 1900.

Verð 3.490 krVM

t

'arnsskórnir voru úr sauðskinni, þeim sleit hann

suður í Höfnum. Klœddur skinnstakki fór hann á

sjó og ætlaði að verða sjómaður. Hann var látinn

ganga menntaveginn og hóf læknisnám. I miðju

læknisnámi kom áfallið mikla: hann veiktist af

berklum. Honum var ekki nóg að sigrast á eigin

veikindum, svo margir þurftu hjálp. Hagsmunir

sjúkra og öryrkja urðu honum óþrjótandi œvistarf

Kraftur, hugmyndir, fórnfysi, bjartsýni, árœði - ótal

einkunnarorð áttu við hann. Hann beitti sér víða og

mótaði brautina: Styðjum sjúka til sjálfsbjargar.

Drengurinn á sauðskinnsskónum varð síðar

aðalhvatamaður tölvuvœdds LOTTÓS. Oddur

Ólafsson var gæfusamur hugsjónamaður semfékk

hugsjónir sínar til að rætast. Það var gœfa

Islendinga að eiga slíkan mann.

Ævhaga afreksmmms

ísafold

Austurstrœti 10

Opið til 22 öll kvöld