30 MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 1. DESEMBER' 1993 3ll**gtiiiÞI*frife Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Fulltrúar ritstjóra Fréttastjórar Ritstjórnarfulltrúi Árvakur h.f., Reykjavík Haraldur Sveinsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. Björn Jóhannsson, Árni Jörgensen. Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, Sigtryggur Sigtryggsson, Ágúst Ingi Jónsson. Björn Vignir Sigurpálsson. Kringlan 1, 103 Reykjavík. Símar: Skiptiborð 691100. Auglýsingar: 691111. Áskriftir 691122. Áskriftargjald 1400 kr. með vsk. á mánuði innanlands. í lausasölu 125 kr. með vsk. eintakið. Fullveldi Islands 75ára Það sem vekur einna mesta athygli þegar litið er á sam- bandslagasáttmálann milli Islands og Danmerkur 1918, aðdraganda hans og niðurstöður, er greinar- gerð sem íslenzka sambandslaga- nefndin ritaði fyrir dönsku nefnd- armennina og lagði fyrir þá sem grundvöll að samningum eða eins- konar forsendur þeirra krafna ís- lendinga að þeir hlytu fullveldi og hefðu eigi önnur tengsl við Dan- mörku en konungssamband. Þar er sú yfirlýsing að íslenzka þjóðin hafi ein allra germanskra þjóða varðveitt hina fornu tungu sem tíðkaðist um öll Norðurlönd þús- und árum áður og hún sé svo lítið breytt „að hver íslenzkur maður skilur enn í dag og getur hagnýtt sér til hlítar bókmenntafjársjóði hinnar fornu menningar vorrar og annarra Norðurlandaþjóða."' Það sé með tungunni sem sérstakt þjóðerni, sérstakir siðir og sérstök menning hafi varðveitzt, eins og komizt er að orði í þessum grund- vallardrögum, og er þá í senn litið um öxl en þó ekki síður fram á veginn og stefnt að því marki sem öllu er æðra; að varðveita þessa arfleifð, þessa menningu, þessa tungu og ávaxta arfleifðina eins og efni standa til í nýjum heimi. Þessi framtíðarsýn er þeim mun mikilvægari sem hún- er studd sterkum þjóðernislegum rökum sem hafa verið þjóðinni mikilvægt veganesti án hroka_ eða yfirgangs með neinum hætti. í þessum mikil- vægu grundvallarforsendum ís- lenzku sambandslaganefndarinn- ar er beinlínis fullyrt að meðvit- undin um sérstöðu landsins gagn- vart frændþjóðum hafi ávallt lifað með þjóðinni vegna tungunnar og hvernig hún hefur varðveitzt og borið ávöxt á göngunni miklu frá landnámi til fullveldis. „Þessi at- riði, sérstök tunga og sérstök menning, teljum vér skapa oss sögulegan og eðlilegan rétt til fullkomins sjálfstæðis." Síðan er fjallað um aðra þætti sjálfstæðis- baráttunnar og sjálfstæðisþarfir þjóðarinnar eins og komizt er að orði og bent á að verklegir þættir hafa „þá jafnframt eðlilega eflt sjálfstæðisþrá.hennar, og hún er sannfærð um það, að fullkomið sjálfstæði er nauðsynlegt skilyrði þess, að hún hafí náð því verkefni í verklegum og andlegum efnum sem hún keppir að." Þá er lögð áherzla á að ísland verði fullvalda ríki og sameigin- legt mál beggja ríkjanna, Dan- merkur og íslands, sé aðeins kon- ungur og konungserfðir en öll önnur mál hvors ríkis um sig séu sérmál. Um þetta urðu að sjálfsögðu margvíslegar deilur og það er rangt sem ýmsir halda að fullveldi eða sjálfstæði Islands hafí legið í loftinu þegar samningaumræður hófust 1918. Það var langur teym- ingur eftir að markinu. En ís- lenzku samninganefndarmennirn- ir létu engan bilbug á sér finna og lögðu fram því mikilvægari rök sem andófið var harðvítugra. Sambandslagasáttmálinn 1918 náðist undir forystu heimastjórn- armanna þó að forystumenn gamla Sjálfstæðisflokksins hefðu einatt lagt áherslu á ýtrustu kröf- ur í þessu máli. En Dönum þókn- aðist ekki að ræða við þá eins og heimastjórnarmenn sem voru hóf- samari í kröfum en náðu þeim mun betri árangri þegar upp var staðið. Jón Magnússon forsætisráð- herra var heimastjórnarmaður og eins og segir í ritinu: „Klofningur Sjálfstæðisflokksins gamla 1915, undanfari og afleiðing", var Jó- hannes Jóhannesson forseti Sam- einaðs þings og formaður íslenzku sambandslaganefndarinnar einnig fylgjandi Heimastjórnarflokknum þegar hér var komið sögu. „En sú staðreynd er einnig athyglis- verð, og e.t.v. táknræn, þegar lit- ið er yfir sögu þessa tímabils, að Island nær fullveldi'sínu í stjórn- artíð Jóns Magnússonar, gamal- gróins heimastjórnarmanns og samherja Hannesar Hafsteins, en formaður íslenzku sambandslaga- nefndarinnar er Jóhannes Jóhann- esson, sem mjög kom við sögu Uppkastsins, yfirgefur sjálfstæð- ismenn, hallast að stefnu Hannes- ar og hafnar að lokum í röðum heimastjórnarmanna." Það var undir forystu þessara manna sem Islendingar fengu fullveldi sitt og fullt sjálfstæði aldarfjórðungi síð- ar. Eitt helzta ágreiningsefni milli íslendinga og Dana í sambands- laganefndinni var svokallaður þegnréttur. Danir óskuðu eftir því að þegnar hvors ríkis um sig skyldu hafa jafnrétti í hinu land- inu við þegna þess og hvorir um sig, án tillits til heimilisfangs, hafa rétt til fiskveiða \ landhelgi ríkjanna. Á þetta áttu íslendingar erfitt með að fallast og samnin- gaumleitanir gengu stirðlega næstu daga enda bar þá mikið á milli eins og gerðabækur nefnd- anna bera með sér. En þá voru lagðar fram skýringar og uppköst að sambandslögum af beggja hálfu, en um tíma óttuðust nefnd- armenn að tilraunir til samninga yrðu árangurslausar. í fyrrnefndu riti um Sjálfstæð- isflokkinn gamla er haft eftir Lár- usi Jóhannessyni hæstaréttar- dómara, syni Jóhannesar Jóhann- essonar, að það hafi oftar en einu sinni komið fyrir þegar allt var komið í strand „að fundi var frest- að eða slitið (fundirnir voru haldn- ir í alþingishúsinu) og bauð þá faðir minn, sem bjó í næsta húsi (Þórshamri) dönsku nefndar- mönnunum að drekka með sér kaffi. Hvort það var tilviljun eða ekki, skal ég láta ósagt,* en þá vildi venjulega svo til, að vinur hans, Jón Magnússon, forsætis- ráðherra, rakst inn, jafnvel bak- dyramegin, og tók þátt í kaffi- drykkjunni. Ég skal ekkert segja um það, hvaða áhrif þetta hefur haft á gang mála í sambandslaga- nefndinni, en mikið af vinnunni fór fram bak við tjöldin." Og um þegnréttinn segir svo í fyrrnefndu riti að jafnaðarmenn í Danmörku höfðu verið afskipta- litlir um sjálfstæði íslands og skilningur þeirra takmarkaður, enda gerðu þeir ráð fyrir þvi að íslendingar ættu auðvelt með að sætta sig við sameiginlegan þegn- rétt. ,jEn það lá auðvitað víðs- fj'arri íslendingum, svo miklu fá- mennari þjóð, að fallast á slíka lausn. Borbjerg, fulltrúi danskra jafnaðarmanna, varð þess fljótt vísari er hann kom til íslands að taka þátt í störfum sambands- laganefndarinnar 1918, því hann kallaði fulltrúa verkamanna á al- þingi, Jörund Brynjólfsson, á sinn fund og bjóst við að hann mundi fallast á sameiginlegan þegnrétt, en Jörundur aftók það með öllu, svo að ekki fór á milli mála." Sá eini þingmaður sem greiddi atkvæði gegn Sambandslagasátt- málanum, Benedikt Sveinsson, lagðist einkum og sér í lagi gegn gagnkvæmum þegnrétti Dana og Islendinga eins og fyrir var mælt í sáttmálanum. (II. kafli, 6. grein.) Er það ekki sízt til íhugunar nú þegar talað er um að við Islend- ingar ættum að sækja um aðild að Evrópubandalaginu.^ En þessi gagnkvæmi þegnréttur Islendinga og Dana hefur aldrei komið að sök vegna þess að Danir hafa aldr- ei sótt á íslenzk mið og veiðar Færeyinga hafa verið samkomu- lagsatriði milli þeirra og okkar. Þessi gagnkvæmi þegnréttur var íslendingum aldrei skeinuhætt atriði í sáttmálanum en þó væri það fremur íhugunarefni nú á tím- um þegar fjarlægðin er minni en áður og einangrun landsins er með öllu rofin. Því er ekki víst að íslenzku nefndarmennirnir hefðu samþykkt gagnkvæman þegnrétt ef þeir hefðu þurft að horfast í augu við aðstæður sem nú blasa við hér sem annars staðar. Það er athyglisvert að sjá hvernig arfleifð okkar, tunga og menning, hafa ávallt verið undir- staða og bakhjarl í sjálfstæðisbar- áttu þjóðarinnar og það kom ekki sízt fram í baráttunni um físk- veiðilögsöguna. Þessi mikilvægu rök vógu þyngst í þorskastríðum og þegar handritin komu heim. Jón Sigurðsson fullyrti að tungan væri grundvöllur sjálf- stæðiskrafna okkar og talaði um rétt tungunnar. Okkur er hollt að minnast þess í dag þegar að henni er vegið og erlend áhrif flæða yfir landið, ekki sízt í ljósvökunum sem virðast telja íslenzka tungu og menningu þola ótakmörkuð áhrif erlendrar síbylju. Sjálfstæð- isbarátta okkar nú og næstu ára- tugi verður áreiðanlega ekki sízt fólgin í því að finna leið til áð drepa þessum áhrifum á dreif og breyta yfirþyrmandi flæði í hóf- legan skammt af þolanlegu áreiti. Ef við rötum meðalhófið í þessum efnum og berum gæfu til þess að velja sjálf úr eins og við höfum ávallt gert þegar erlend menning hefur auðgað íslenzka arfleifð og ef við stöndum vörð um þegnrétt- inn, ekki sízt gagnvart ásókn Evrópubandalagsríkja í fiskveiði- réttindi hér við land, þá má ætla að við berum gæfu til þess að ávaxta fullveldið eins og efni standa til og af okkur er ætlazt. Við stöndum ekki einungis í þakk- arskuld við þá sem leiddu þjóðina úr einveldi til alfrelsis, heldur eig- um við skyldum að gegna við óvenjulega arfleifð okkar og þá framtíð sem vitjar okkar, nú og ávallt, þrátt fyrir erfiðleika, afla- brest, efnahagslegan samdrátt og menningarlega kreppu i yfirborðs- legum og aðgangshörðum heimi meðalmennsku og markaðslög- mála sem gera lítinn greinarmun á viðskiptum og verðmætum. Nýi sáttmáli Kaflar úr bók Gísla Jónssonar um ful „Stærsta fyrirsögn ársins NÝI SÁTTMÁLI, meiri frétt en styrj- aldarlok, Kötlugos og drepsóttin mikla, er yfir þvera forsíðu á aukablaði Morgunblaðsins laug- ardaginn 27. júlí [1918], en þá fyrst gátu íslenzku blöðin birt frumvarp nefndanna, endajgerðu þau það nær 811, Fréttir, Isafold og Morgunblaðið einnig danska textann," segir Gísli Jónsson menntaskólakennari í bók sinni, „1918, FuIIveldi íslands 50 ára 1. desember 1968," sem Almenna bókafélagið gaf út það ár. Með sambandslögunum 1918 var ísland viðurkennt frjálst og fullvalda ríki „í sambandi um einn og sama konung og um samning þann sem felst í þessum sambandslögum". Danmörk fór áfram með utanríkis- mál íslands í umboði þess, hafði á hendi gæzlu fiskveiðilandhelgi okkar, ríkisborgararéttur var aðskilinn en gagnkvæmur og Hæstiréttur Dana hafði á hendi æðsta dómsvald í ís- lenzkum málum unz Hæstiréttur ís- lands var stofnaður. í sambandslög- unum var og kveðið á um það að þing hvorrar þjóðar gat krafizt end- urskoðunar sambandslaganna eftir árslok 1940, en væri nýr samningur ekki gerður innan þriggja ára frá því krafa kom fram, gátu þingin fellt hann úr gildi. Sambandslögin voru samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu 19. október 1918 með 12.411 at- kvæðum en 999 voru á móti. Kosn- ingaþátttaka var aðeins 43,8%, en „spanska veikin", „frostaveturinn mikli" og Kötlugos, sem hófst sjö dögum fyrir kjördag, hafa trúlega haft sitt að segja í þeim efnum. Matthías Johannessen, ritstjóri, segir í eftirmála með ritgerð um sjálf- stæðisbaráttuna fram til 1918, sem birt var í Lesbók Morgunblaðsins 1970 en kom síðar út á bók: „Þegar ég samdi ritgerðina um sjálfstæðisbaráttuna fram til 1918, hafði ég ekki þessi skjöl undir hönd- um [trúnaðarskjöl sambandslaga- nefndarinnar]. Þykir mér því rétt að geta helztu atriða þeirra nú, til við- bótar því, sem segir í ritgerðinni. Ættu þessi atriði að varpa nokkru ljósi á þá miklu vinnu og það óvenju- lega þrek, sem krafizt var af þeim mönnum, sem sátu í Sambandslaga- nefndinni 1918 og náðu svo undra- verðum árangi, sem raun ber vitni. Samningaviðræðurnar hófust sízt af öllu með þeim hætti, að unnt væri að gera ráð fyrir því, að þær leiddu til sjálfstæðis íslands. Sú varð þó raunin. Ástæða er til að taka undir lokaorðin í Skírnisgrein Einars Arn- órssonar. Hann segir: „Og er það trúa mín, að ef þingið hér eftir fer ekki verr með fullveldismál landsins en þingið 1918, þá muni vel fara." Hér fara á eftir nokkrir kaflar úr bók Gísla Jónssonar, 1918, m. a. um aðdraganda sambandslagasamnings- ins og undirtektir við hann. Nýi sáttmáli „Nefndirnar komu svo saman til 10. fundar á venjulegum tíma á mið- vikudag. Höfðu þá Danir fallizt á breytingartillögur þær, er Einar Arn- órsson lýsti daginn áður, hina þriðju þó þannig, að eftir árslok 1940 mætti krefjast endurskoðunar o.s.frv. Féllust íslenzku nefndar- mennirnir á það. Sömuleiðis hafði undirnefndin gengið frá nýju upp- kasti að athugasemdum. Var sjálft frumvarpið lagt fram prentað á dönsku. Segir Einar Arnórsson, að fullt samkomulag hafi nú verið um V m h; se ui 1> ei ir ui ts K 8? á Ui iz ir Þ' fl s1 ni k: B si g' sl Sambandslaganefndin í garði Alþingii Jóhannesson, J. Chr. Christensen, Eina Baráttan fyri HÉR fer á eftir stuttur kafli úr bók Matthíasar Johannessen um sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar fram til ársins 1918, en bókin heitir Klofningur Sjálfstæðis- flokksins gamla 1915, undanfari og afleiðing: Löng og merkileg saga er að renna skeið sitt á enda. Margt hefur gerzt og sumt misjafnt frá því þess- ir menn hittust fyrst með ólíkt vega- nesti en eina þrá, að ísland yrði fullvalda ríki. Skúli Thoroddsen og Björn Kristjánsson höfðu á sínum tíma verið í hópi einörðustu stuðn- ingsmanna dr. Valtýs Guðmunds- sonar gegn landshöfðingjavaldinu og Heimastjórnarflokknum, hinir landvarna- og sjálfstæðismenn. Nú snúa þeir enn einu sinni bökum sam- an og sigla ásamt gömlum andstæð- ingum, sjálfstæðisfleyinu hraðbyri inn í nýja og vonandi bjarta fram- tíð, með íslenzkan siglingafána við hún, en hann hafði ávallt verið eitt helzta hugsjónamál þeirra. Að vísu tókst þeim aldrei að ná þeim áföng- um, sem Hannesi Hafstein og Jóni Magnússyni lánaðist, því að Dðnum þóknaðist ekki að hlusta á svo há- væra og kröfuharða andstæðinga. En aldrei verður því neitað, ef hafa skal það er sannara reynist, að með aðhaldi sínu og hugsjónum áttu þeir örlagaríkan þátt í þróun mála. Sanngjarnt má því teljast að þeim skyldi auðnast að eiga aðild að þeirri stjórn, sem að lokum sigldi sjálf- stæðisskútunni í höfn. En eins og af þessu yfirliti má sjá, hrikti oft í flokknum og munaði litlu að innvið- irnir brystu. Og enn urðu átök í flokknum. I bréfi frá. Jóhannesi bæjarfógeta til dr. Valtýs segir svo 22. ágúst 1917: „Nú eru þeir atburð- ir að gjörast á þinginu að Bj. Kristj- ánsson er að fara úr ráðherrastöðu og í Landsbankann aftur, en Sig. Eggerz kemur í stað hans. Bj. Kr. er búinn að missa allt traust í sínum flokki." Þannig hafa örlögin oft leikið Sjálfstæðisflokkinn grátt. Hann hef- ur verið sterkur og sameinaður í andófi, en veikur og sundraður í meðbyr. Það dregur að vísu nokkuð úr þeim ljóma, sem á hannhlýtur að falla í augum hvers góðs íslend- ings, auk þess sem sjálfstæðismenn voru ekki alltaf vandir að meðulum, t.a.m. hlýtur það að stinga í augu að sjá í fundagerðarbókum flokksins svo fánýtt ráðabrugg eins og það, að reyna að fá felld niður eftirlaun
Beinir tenglar
