Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Fréttir | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31 .
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 274. tölublaš 
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |



Ašlaga hęš


žś žarft aš vera meš Adobe Reader Plugin til aš skoša žessa sķšu


get Adobe Reader



Morgunblašiš

						30

MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 1. DESEMBER' 1993

3ll**gtiiiÞI*frife

Útgefandi

Framkvæmdastjóri

Ritstjórar

Fulltrúar ritstjóra

Fréttastjórar

Ritstjórnarfulltrúi

Árvakur h.f., Reykjavík

Haraldur Sveinsson.

Matthías Johannessen,

Styrmir Gunnarsson.

Björn Jóhannsson,

Árni Jörgensen.

Freysteinn Jóhannsson,

Magnús Finnsson,

Sigtryggur Sigtryggsson,

Ágúst Ingi Jónsson.

Björn Vignir Sigurpálsson.

Kringlan 1, 103 Reykjavík. Símar: Skiptiborð 691100. Auglýsingar:

691111. Áskriftir 691122. Áskriftargjald 1400 kr. með vsk. á mánuði

innanlands. í lausasölu 125 kr. með vsk. eintakið.

Fullveldi Islands

75ára

Það sem vekur einna mesta

athygli þegar litið er á sam-

bandslagasáttmálann milli Islands

og Danmerkur 1918, aðdraganda

hans og niðurstöður, er greinar-

gerð sem íslenzka sambandslaga-

nefndin ritaði fyrir dönsku nefnd-

armennina og lagði fyrir þá sem

grundvöll að samningum eða eins-

konar forsendur þeirra krafna ís-

lendinga að þeir hlytu fullveldi og

hefðu eigi önnur tengsl við Dan-

mörku en konungssamband. Þar

er sú yfirlýsing að íslenzka þjóðin

hafi ein allra germanskra þjóða

varðveitt hina fornu tungu sem

tíðkaðist um öll Norðurlönd þús-

und árum áður og hún sé svo lítið

breytt „að hver íslenzkur maður

skilur enn í dag og getur hagnýtt

sér til hlítar bókmenntafjársjóði

hinnar fornu menningar vorrar

og annarra Norðurlandaþjóða."'

Það sé með tungunni sem sérstakt

þjóðerni, sérstakir siðir og sérstök

menning hafi varðveitzt, eins og

komizt er að orði í þessum grund-

vallardrögum, og er þá í senn litið

um öxl en þó ekki síður fram á

veginn og stefnt að því marki sem

öllu er æðra; að varðveita þessa

arfleifð, þessa menningu, þessa

tungu og ávaxta arfleifðina eins

og efni standa til í nýjum heimi.

Þessi framtíðarsýn er þeim mun

mikilvægari sem hún- er studd

sterkum þjóðernislegum rökum

sem hafa verið þjóðinni mikilvægt

veganesti án hroka_ eða yfirgangs

með neinum hætti. í þessum mikil-

vægu grundvallarforsendum ís-

lenzku sambandslaganefndarinn-

ar er beinlínis fullyrt að meðvit-

undin um sérstöðu landsins gagn-

vart frændþjóðum hafi ávallt lifað

með þjóðinni vegna tungunnar og

hvernig hún hefur varðveitzt og

borið ávöxt á göngunni miklu frá

landnámi til fullveldis. „Þessi at-

riði, sérstök tunga og sérstök

menning, teljum vér skapa oss

sögulegan og eðlilegan rétt til

fullkomins sjálfstæðis." Síðan er

fjallað um aðra þætti sjálfstæðis-

baráttunnar og sjálfstæðisþarfir

þjóðarinnar eins og komizt er að

orði og bent á að verklegir þættir

hafa „þá jafnframt eðlilega eflt

sjálfstæðisþrá.hennar, og hún er

sannfærð um það, að fullkomið

sjálfstæði er nauðsynlegt skilyrði

þess, að hún hafí náð því verkefni

í verklegum og andlegum efnum

sem hún keppir að."

Þá er lögð áherzla á að ísland

verði fullvalda ríki og sameigin-

legt mál beggja ríkjanna, Dan-

merkur og íslands, sé aðeins kon-

ungur og konungserfðir en öll

önnur mál hvors ríkis um sig séu

sérmál.

Um þetta urðu að sjálfsögðu

margvíslegar deilur og það er

rangt sem ýmsir halda að fullveldi

eða sjálfstæði Islands hafí legið í

loftinu þegar samningaumræður

hófust 1918. Það var langur teym-

ingur eftir að markinu. En ís-

lenzku samninganefndarmennirn-

ir létu engan bilbug á sér finna

og lögðu fram því mikilvægari rök

sem andófið var harðvítugra.

Sambandslagasáttmálinn 1918

náðist undir forystu heimastjórn-

armanna þó að forystumenn

gamla Sjálfstæðisflokksins hefðu

einatt lagt áherslu á ýtrustu kröf-

ur í þessu máli. En Dönum þókn-

aðist ekki að ræða við þá eins og

heimastjórnarmenn sem voru hóf-

samari í kröfum en náðu þeim

mun betri árangri þegar upp var

staðið.

Jón Magnússon forsætisráð-

herra var heimastjórnarmaður og

eins og segir í ritinu: „Klofningur

Sjálfstæðisflokksins gamla 1915,

undanfari og afleiðing", var Jó-

hannes Jóhannesson forseti Sam-

einaðs þings og formaður íslenzku

sambandslaganefndarinnar einnig

fylgjandi Heimastjórnarflokknum

þegar hér var komið sögu. „En

sú staðreynd er einnig athyglis-

verð, og e.t.v. táknræn, þegar lit-

ið er yfir sögu þessa tímabils, að

Island nær fullveldi'sínu í stjórn-

artíð Jóns Magnússonar, gamal-

gróins heimastjórnarmanns og

samherja Hannesar Hafsteins, en

formaður íslenzku sambandslaga-

nefndarinnar er Jóhannes Jóhann-

esson, sem mjög kom við sögu

Uppkastsins, yfirgefur sjálfstæð-

ismenn, hallast að stefnu Hannes-

ar og hafnar að lokum í röðum

heimastjórnarmanna." Það var

undir forystu þessara manna sem

Islendingar fengu fullveldi sitt og

fullt sjálfstæði aldarfjórðungi síð-

ar.

Eitt helzta ágreiningsefni milli

íslendinga og Dana í sambands-

laganefndinni var svokallaður

þegnréttur. Danir óskuðu eftir því

að þegnar hvors ríkis um sig

skyldu hafa jafnrétti í hinu land-

inu við þegna þess og hvorir um

sig, án tillits til heimilisfangs,

hafa rétt til fiskveiða \ landhelgi

ríkjanna. Á þetta áttu íslendingar

erfitt með að fallast og samnin-

gaumleitanir gengu stirðlega

næstu daga enda bar þá mikið á

milli eins og gerðabækur nefnd-

anna bera með sér. En þá voru

lagðar fram skýringar og uppköst

að sambandslögum af beggja

hálfu, en um tíma óttuðust nefnd-

armenn að tilraunir til samninga

yrðu árangurslausar.

í fyrrnefndu riti um Sjálfstæð-

isflokkinn gamla er haft eftir Lár-

usi Jóhannessyni hæstaréttar-

dómara, syni Jóhannesar Jóhann-

essonar, að það hafi oftar en einu

sinni komið fyrir þegar allt var

komið í strand „að fundi var frest-

að eða slitið (fundirnir voru haldn-

ir í alþingishúsinu) og bauð þá

faðir minn, sem bjó í næsta húsi

(Þórshamri) dönsku nefndar-

mönnunum að drekka með sér

kaffi. Hvort það var tilviljun eða

ekki, skal ég láta ósagt,* en þá

vildi venjulega svo til, að vinur

hans, Jón Magnússon, forsætis-

ráðherra, rakst inn, jafnvel bak-

dyramegin, og tók þátt í kaffi-

drykkjunni. Ég skal ekkert segja

um það, hvaða áhrif þetta hefur

haft á gang mála í sambandslaga-

nefndinni, en mikið af vinnunni

fór fram bak við tjöldin."

Og um þegnréttinn segir svo í

fyrrnefndu riti að jafnaðarmenn í

Danmörku höfðu verið afskipta-

litlir um sjálfstæði íslands og

skilningur þeirra takmarkaður,

enda gerðu þeir ráð fyrir þvi að

íslendingar ættu auðvelt með að

sætta sig við sameiginlegan þegn-

rétt. ,jEn það lá auðvitað víðs-

fj'arri íslendingum, svo miklu fá-

mennari þjóð, að fallast á slíka

lausn. Borbjerg, fulltrúi danskra

jafnaðarmanna, varð þess fljótt

vísari er hann kom til íslands að

taka þátt í störfum sambands-

laganefndarinnar 1918, því hann

kallaði fulltrúa verkamanna á al-

þingi, Jörund Brynjólfsson, á sinn

fund og bjóst við að hann mundi

fallast á sameiginlegan þegnrétt,

en Jörundur aftók það með öllu,

svo að ekki fór á milli mála."

Sá eini þingmaður sem greiddi

atkvæði gegn Sambandslagasátt-

málanum, Benedikt Sveinsson,

lagðist einkum og sér í lagi gegn

gagnkvæmum þegnrétti Dana og

Islendinga eins og fyrir var mælt

í sáttmálanum. (II. kafli, 6. grein.)

Er það ekki sízt til íhugunar nú

þegar talað er um að við Islend-

ingar ættum að sækja um aðild

að Evrópubandalaginu.^ En þessi

gagnkvæmi þegnréttur Islendinga

og Dana hefur aldrei komið að

sök vegna þess að Danir hafa aldr-

ei sótt á íslenzk mið og veiðar

Færeyinga hafa verið samkomu-

lagsatriði milli þeirra og okkar.

Þessi gagnkvæmi þegnréttur var

íslendingum aldrei skeinuhætt

atriði í sáttmálanum en þó væri

það fremur íhugunarefni nú á tím-

um þegar fjarlægðin er minni en

áður og einangrun landsins er

með öllu rofin. Því er ekki víst

að íslenzku nefndarmennirnir

hefðu samþykkt gagnkvæman

þegnrétt ef þeir hefðu þurft að

horfast í augu við aðstæður sem

nú blasa við hér sem annars staðar.

Það er athyglisvert að sjá

hvernig arfleifð okkar, tunga og

menning, hafa ávallt verið undir-

staða og bakhjarl í sjálfstæðisbar-

áttu þjóðarinnar og það kom ekki

sízt fram í baráttunni um físk-

veiðilögsöguna. Þessi mikilvægu

rök vógu þyngst í þorskastríðum

og þegar handritin komu heim.

Jón Sigurðsson fullyrti að

tungan væri grundvöllur sjálf-

stæðiskrafna okkar og talaði um

rétt tungunnar. Okkur er hollt að

minnast þess í dag þegar að henni

er vegið og erlend áhrif flæða

yfir landið, ekki sízt í ljósvökunum

sem virðast telja íslenzka tungu

og menningu þola ótakmörkuð

áhrif erlendrar síbylju. Sjálfstæð-

isbarátta okkar nú og næstu ára-

tugi verður áreiðanlega ekki sízt

fólgin í því að finna leið til áð

drepa þessum áhrifum á dreif og

breyta yfirþyrmandi flæði í hóf-

legan skammt af þolanlegu áreiti.

Ef við rötum meðalhófið í þessum

efnum og berum gæfu til þess að

velja sjálf úr eins og við höfum

ávallt gert þegar erlend menning

hefur auðgað íslenzka arfleifð og

ef við stöndum vörð um þegnrétt-

inn, ekki sízt gagnvart ásókn

Evrópubandalagsríkja í fiskveiði-

réttindi hér við land, þá má ætla

að við berum gæfu til þess að

ávaxta fullveldið eins og efni

standa til og af okkur er ætlazt.

Við stöndum ekki einungis í þakk-

arskuld við þá sem leiddu þjóðina

úr einveldi til alfrelsis, heldur eig-

um við skyldum að gegna við

óvenjulega arfleifð okkar og þá

framtíð sem vitjar okkar, nú og

ávallt, þrátt fyrir erfiðleika, afla-

brest, efnahagslegan samdrátt og

menningarlega kreppu i yfirborðs-

legum og aðgangshörðum heimi

meðalmennsku og markaðslög-

mála sem gera lítinn greinarmun

á viðskiptum og verðmætum.

Nýi sáttmáli

Kaflar úr bók Gísla Jónssonar um ful

„Stærsta fyrirsögn ársins NÝI

SÁTTMÁLI, meiri frétt en styrj-

aldarlok, Kötlugos og drepsóttin

mikla, er yfir þvera forsíðu á

aukablaði Morgunblaðsins laug-

ardaginn 27. júlí [1918], en þá

fyrst gátu íslenzku blöðin birt

frumvarp nefndanna, endajgerðu

þau það nær 811, Fréttir, Isafold

og Morgunblaðið einnig danska

textann," segir Gísli Jónsson

menntaskólakennari í bók sinni,

„1918, FuIIveldi íslands 50 ára 1.

desember 1968," sem Almenna

bókafélagið gaf út það ár.

Með sambandslögunum 1918 var

ísland viðurkennt frjálst og fullvalda

ríki „í sambandi um einn og sama

konung og um samning þann sem

felst í þessum sambandslögum".

Danmörk fór áfram með utanríkis-

mál íslands í umboði þess, hafði á

hendi gæzlu fiskveiðilandhelgi okkar,

ríkisborgararéttur var aðskilinn en

gagnkvæmur og Hæstiréttur Dana

hafði á hendi æðsta dómsvald í ís-

lenzkum málum unz Hæstiréttur ís-

lands var stofnaður. í sambandslög-

unum var og kveðið á um það að

þing hvorrar þjóðar gat krafizt end-

urskoðunar sambandslaganna eftir

árslok 1940, en væri nýr samningur

ekki gerður innan þriggja ára frá

því krafa kom fram, gátu þingin fellt

hann úr gildi. Sambandslögin voru

samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu

19. október 1918 með 12.411 at-

kvæðum en 999 voru á móti. Kosn-

ingaþátttaka var aðeins 43,8%, en

„spanska veikin", „frostaveturinn

mikli" og Kötlugos, sem hófst sjö

dögum fyrir kjördag, hafa trúlega

haft sitt að segja í þeim efnum.

Matthías Johannessen, ritstjóri,

segir í eftirmála með ritgerð um sjálf-

stæðisbaráttuna fram til 1918, sem

birt var í Lesbók Morgunblaðsins

1970 en kom síðar út á bók:

„Þegar ég samdi ritgerðina um

sjálfstæðisbaráttuna fram til 1918,

hafði ég ekki þessi skjöl undir hönd-

um [trúnaðarskjöl sambandslaga-

nefndarinnar]. Þykir mér því rétt að

geta helztu atriða þeirra nú, til við-

bótar því, sem segir í ritgerðinni.

Ættu þessi atriði að varpa nokkru

ljósi á þá miklu vinnu og það óvenju-

lega þrek, sem krafizt var af þeim

mönnum, sem sátu í Sambandslaga-

nefndinni 1918 og náðu svo undra-

verðum árangi, sem raun ber vitni.

Samningaviðræðurnar hófust sízt af

öllu með þeim hætti, að unnt væri

að gera ráð fyrir því, að þær leiddu

til sjálfstæðis íslands. Sú varð þó

raunin. Ástæða er til að taka undir

lokaorðin í Skírnisgrein Einars Arn-

órssonar. Hann segir: „Og er það

trúa mín, að ef þingið hér eftir fer

ekki verr með fullveldismál landsins

en þingið 1918, þá muni vel fara."

Hér fara á eftir nokkrir kaflar úr

bók Gísla Jónssonar, 1918, m. a. um

aðdraganda sambandslagasamnings-

ins og undirtektir við hann.

Nýi sáttmáli

„Nefndirnar komu svo saman til

10. fundar á venjulegum tíma á mið-

vikudag. Höfðu þá Danir fallizt á

breytingartillögur þær, er Einar Arn-

órsson lýsti daginn áður, hina þriðju

þó þannig, að eftir árslok 1940

mætti krefjast endurskoðunar

o.s.frv. Féllust íslenzku nefndar-

mennirnir á það. Sömuleiðis hafði

undirnefndin gengið frá nýju upp-

kasti að athugasemdum. Var sjálft

frumvarpið lagt fram prentað á

dönsku. Segir Einar Arnórsson, að

fullt samkomulag hafi nú verið um

V

m

h;

se

ui

1>

ei

ir

ui

ts

K

8?

á

Ui

iz

ir

Þ'

fl

s1

ni

k:

B

si

g'

sl

Sambandslaganefndin í garði Alþingii

Jóhannesson, J. Chr. Christensen, Eina

Baráttan fyri

HÉR fer á eftir stuttur kafli úr

bók Matthíasar Johannessen um

sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar

fram til ársins 1918, en bókin

heitir Klofningur Sjálfstæðis-

flokksins gamla 1915, undanfari

og afleiðing:

Löng og merkileg saga er að

renna skeið sitt á enda. Margt hefur

gerzt og sumt misjafnt frá því þess-

ir menn hittust fyrst með ólíkt vega-

nesti en eina þrá, að ísland yrði

fullvalda ríki. Skúli Thoroddsen og

Björn Kristjánsson höfðu á sínum

tíma verið í hópi einörðustu stuðn-

ingsmanna dr. Valtýs Guðmunds-

sonar gegn landshöfðingjavaldinu

og Heimastjórnarflokknum, hinir

landvarna- og sjálfstæðismenn. Nú

snúa þeir enn einu sinni bökum sam-

an og sigla ásamt gömlum andstæð-

ingum, sjálfstæðisfleyinu hraðbyri

inn í nýja og vonandi bjarta fram-

tíð, með íslenzkan siglingafána við

hún, en hann hafði ávallt verið eitt

helzta hugsjónamál þeirra. Að vísu

tókst þeim aldrei að ná þeim áföng-

um, sem Hannesi Hafstein og Jóni

Magnússyni lánaðist, því að Dðnum

þóknaðist ekki að hlusta á svo há-

væra og kröfuharða andstæðinga.

En aldrei verður því neitað, ef hafa

skal það er sannara reynist, að með

aðhaldi sínu og hugsjónum áttu

þeir örlagaríkan þátt í þróun mála.

Sanngjarnt má því teljast að þeim

skyldi auðnast að eiga aðild að þeirri

stjórn, sem að lokum sigldi sjálf-

stæðisskútunni í höfn. En eins og

af þessu yfirliti má sjá, hrikti oft í

flokknum og munaði litlu að innvið-

irnir brystu. Og enn urðu átök í

flokknum. I bréfi frá. Jóhannesi

bæjarfógeta til dr. Valtýs segir svo

22. ágúst 1917: „Nú eru þeir atburð-

ir að gjörast á þinginu að Bj. Kristj-

ánsson er að fara úr ráðherrastöðu

og í Landsbankann aftur, en Sig.

Eggerz kemur í stað hans. Bj. Kr.

er búinn að missa allt traust í sínum

flokki."

Þannig hafa örlögin oft leikið

Sjálfstæðisflokkinn grátt. Hann hef-

ur verið sterkur og sameinaður í

andófi, en veikur og sundraður í

meðbyr. Það dregur að vísu nokkuð

úr þeim ljóma, sem á hannhlýtur

að falla í augum hvers góðs íslend-

ings, auk þess sem sjálfstæðismenn

voru ekki alltaf vandir að meðulum,

t.a.m. hlýtur það að stinga í augu

að sjá í fundagerðarbókum flokksins

svo fánýtt ráðabrugg eins og það,

að reyna að fá felld niður eftirlaun

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60