mÆMmhmHMim^mmm^ a ik i 1918 fullveldisárið 1918 hvort tveggja, nema hvað Bjarni frá Vogi hafi enn þurft að ræða málið með flokksmönnum sínum, áður en hann tæki úrslitaafstöðu. En það segist Einar ekki hafa verið í vafa um, að þá vildi Bjarni sjálfur taka því, sem samkomulag var orðið um. Ljóst er, að Bjarni hefur átt lang- erfiðasta aðstöðu þeirra nefndar- manna gagnvart sínum flokksbræðr- um. Sjálfur hafði hann löngum verið talinn einhver kröfuharðasti og óbil- gjarnasti stjórnmálamaður á Islandi gagnvart Dönum. Nú hafði hann lagt á sig geysilegt erfiði, til þess að við- unandi samningar næðust, og fund- izt, ekki að ástæðulausu, að furðu mikið hefði á unnizt. Mun honum því hafa hugnazt það all-lítt, ef flokksbræður hans ætluðu á síðustu stundu að rjúfa einingu um skaplega niðurstöðu. Nefndarfundi var nú frestað til klukkan 8 um kvöldið, til þess að Bjarni gæti ráðgazt við flokksbræður sína. Verður ekki glöggt vitað, hvað gerðist á þeim fundi, annað en niður- staðan, en hún var á þá leið, að allir hétu frumvarpinu stuðningi sínum, nema Benedikt Sveinsson og Magnús Torfason. Áskildu þeir sér frjálsar hendur í málinu, og var hvort tveggja, að þeir voru óánægðir með ýmis efnisatriði samkomulagsins, eins og þeir síðar gerðu grein fyrir á Alþingi, og auk þess mun þeim hafa þótt á skorta, að þeir fengju að fylgjast nógu náið með gangi mála í samninganefndinni. Þetta kvöld talaði Borgbjerg á fundi Alþýðuflokksins í Góðtempl- arahúsinu um jafnaðarstefnuna. Var húsfyllir, og fékk hann hinar beztu undirtektir, ekki sízt er hann til- kynnti fundarmönnum, að algert samkomulag væri komið á milli samninganefndarinnar dönsku og Alþingis. Málalyktir Frumvarpið var nú prentað og sent ráðherrum og þingmönnum. Var síðan skotið á lokuðum þingfundi til þess að kanna afstöðu alls þing- heims. Segir Einar Arnórsson, að umræður hafi ekki orðið langar og fátt gerzt þar sögulegt. Frumvarpið var borið undir atkvæði og samþykkt með 38 atkvæðum, að viðhöfðu nafnakalli. Benedikt Sveinsson og Magnús Torfason greiddu ekki at- kvæði. Nú var tekið til við að gera hinn íslenzka texta frumvarpsins og at- hugasemdanna. Var það falið ritara MöMUHBiAMB u: SAtstíVft Nýi sáttmáti :*;wííJt í«4**íií«, im&i&mlet aáÆáwát&Sfí, Forsíða Morgunblaðsins 27. júií 1918. dönsku nefndarinnar, Magnúsi Jóns- syni, ásamt þeim Bjarna frá Vogi og Einari Arnórssyni, og var þetta gert fyrri hluta dags daginn eftir. Akveðið var, að hvorir tveggja nefnd- armennirnir undirrituðu báða text- ana, og varð nú „að hafa mjög hrað- an á, því að dönsku nefndarmennirn- ir voru allheimfúsir, enda létust þeir hafa dvalist hér lengri tíma en ætl- —>—»__________________¦' '•________ * Sambandslaganefndin þingishússins. Frá vinstri: Magnús Jónsson, Bjarni Jónsson frá Vogi, Ghr. Fr Hage, Fr. J. Borbjerg, Jóhannes , Eiuar Arnórsson, Erik I. Arup, Gísli ísleifssón, Þorsteinn M. Jónsson, Þorsteinn Þorsteinsson og Svend A. Funder. azt hefði verið til í öndverðu. Vegna flýtis þess, sem á var hafður, varð íslenzki textinn eigi eins málfágaður og vert hefði verið," segir Einar Arnórsson. Ellefti og síðasti nefndarfundurinn var svo haldinn þennan dag, fimmtu- daginn 18. júlí, klukkan tvö, og var Jóhannes Jóhannesson í forsæti. Þar var skýrt frá atkvæðagreiðslunni í Alþingi. Undirrituðu nú allir nefndar- menn bæði íslenzka og danska text- ann ásamt athugasemdunum. Var þar með lokið miklu og erfiðu starfí, þar sem mjög hafði reynt á staðfestu, þolgæði, lipurð og hugkvæmni, og árangurinn betri en menn höfðu lengi getað búizt við, enda samkomulags- viljinn mikill á báða bóga. Allir íslenzku ráðherrarnir stað- festu svo samþykki sitt við frumvarp- ið með undirskrift sinni. Hundrað daga þing Hálfri stundu fyrir hádegi þennan sama dag var boðaður fundur í sam- einuðu Alþingi, þinglausnafundur. Forseti, Jóhannes Jóhannesson, mælti m. a. á þessa leið: „Stjórn Dana og þing hafa sýnt íslandi það bróðurþel og þann sóma að senda hingað fjóra fulltrúa til þess, með óbundnu umboði, að semja við stjórn íslands og Alþingi sem jafnréttháa samningsaðilja um sam- band landanna í framtíðinni. Til þess- arar farar hafa Danir valið fjóra af sínum vitrustu, víðsýnustu og hleypi- dómalausustu mönnum, enda er ár- angurinn af komu þeirra og samn- ingaumleitunum orðinn sá, að þeir annars vegar og íslenzka stjórnin og Alþingi hins vegar hafa orðið ásátt urn frumvarp til sambandslaga milli Danmerkur og Islands, sem gera má sér beztu vonir um, að báðir þjóð- ir fallist á, og er það verður að lög- um, má vænta þess, að það verði báðum þjóðum til sóma og gagns, að ágreiningur sá, sem því miður svo oft hefur verið milli bræðraþjóðanna, hverfí úr sögunni, en bræðralagið eflist og samvinnan aukist til gagns og ánægju fyrir báðar þjóðir. Þetta þing er orðið hið lengsta, sem haldið hefur verið; það hefur nú staðið yfir síðan 10. apríl, eða í 100 daga. En það er trúa mín, að það muni og lengi í minnum haft, ekki vegna þess, hve lengi það stóð, heldur vegna hins, að það bar gæfu til að komast að niðurstöðu um stór- mál það, sem ég minntist á, að því er ég treysti, á viðunandi hátt. Ég bið drottin að blessa störf þessa þings og að varðveita fósturjörðu vora á þessum mjög svo erfiðu háska- tímum." Þökk fyrir komuna Daginn áður sagði Morgunblaðið í ritstjórnargrein um veru nefndar- ir fullveldinu ráðherra (Hannesar Hafsteins) og skáldastyrk eins helzta og baráttu- glaðasta stuðningsmanns hans, Jóns Olafssonar ritsijóraÆn hvernig sem á innri átökum sjálfstæðismanna stendur, má segja um þá, að þeim var ekki skapað nema skilja. Sjálf- stæðisfleyið siglir oftast erfiðan sjó. Stundum hverfur það í öldudal per- sónulegs rígs og valdastreitu en skýtur ávallt upp aftur. íslenzka þjóðin þarf á þessu fleyi sínu að halda. í röðum sjálfstæðismanna voru alla tíð úrvalsmenn, stefnumót- andi, hugsjónaríkir og stoltir fyrir hönd þjóðar sinnar. Þeir hefðu átt skilið að hafa heilladísina oftar sín megin, þótt vafasamt sé að það hefði flýtt fyrir sjálfstæði íslands. En sú staðreynd er einnig athygl- isverð, og e.t.v. táknræn, þegar litið er yfir sögu þessa tímabils, að ís- land nær fullveldi sínu í stjórnartíð Jóns Magnússonar, gamalgróins heimastjórnarmanns og samherja Hannesar Hafsteins, en formaður íslenzku sambandslaganefndarinnar er Jóhannes Jóhannesson, sem mjög kom við sögu uppkastsins, yfírgefur sjálfstæðismenn, hallast að stefnu Hannesar og hafnar að lokum í röð- um heimastjórnarmanna. Aðrir í ís- lenzka hluta nefndarinnar koma mjög við sögu í yfirliti þessu, Bjarni Jónsson frá Vogi, Einar Arnórsson og Þorsteinn M. Jónsson. Margt stuðlaði að því, að samn- ingar tókust 1918, ekki sízt það, að augu Dana beindust eftir heims- styrjöldina fyrri að vandamálum sem nærtækari voru en ísland. Samt skyldi enginn halda, að fullveldi ís- lands 1918 hafi fengizt átakalaust. Síður en svo. Um það ber fundagerð- arbók Sjálfstæðisflokksins órækast vitni. Má t.a.m. þessu viðvíkjandi vitna í fundargerðina frá 12. júní 1917. En áður er rétt að geta þess, að jafnaðarmenn í Danmörku höfðu verið afskiptalitlir um sjálfstæði ís- lands og skilningur þeirra takmark- aður. Hafa þeir t.a.m. búizt við, að íslendingar gætu sætt sig við sam- eiginlegan þegnrétt. En það lá auð- vitað víðsfjarri íslendingum, svo miklu fámennari þjóð, að fallast á slíka lausn. Borbjerg, fulltrúi dan- skra jafnaðarmanna, varð þess fljótt vísari, er hann kom til íslands að taka þátt í störfum Sambandslaga- nefndarinnar 1918, því að hann kallaði fulltrúa verkamanna á Al- þingi, Jörund Brynjólfsson, á sinn fund og bjóst við, að hann mundi innar, að hvernig svo sem frumvarp- ið verði, sem samkomulag hafi náðst um, þá verði að telja það lán mikið fyrir báða málsaðilja, að Danirnir skyldu koma hingað. Vegna þess hafí þeim hlotið að verða ljóst, hversu ólíkar þjóðir Danir og Íslendingar séu að mörgu leyti. Hitt sé ofur eðlilegt, að Danir, sem aldrei hafi komið hing- að, geri sér villandi hugmyndir um íslenzku þjóðina. „En þótt viðdvöl þessara manna hafi orðið stutt, þá efumst vér eigi um það, að þeir hafi nú glöggari skilning á því, hvers vegna Islendingar þykjast réttbornir til sjálfstæðis, heldur en þeir mundu hafa haft, ef sendinefnd hefði farið héðan til Danmerkur. En einmitt þetta: þekkingarskortur Dana á ís- landi og íslendingum yfirleitt hefur löngum orðið verri þrándur í götu sjálfstæðismáls vors en ósanngirni af Dana hálfu." Að lokum segir blað- ið, að vér getum með góðum huga þakkað þeim fyrir komuna. Munu svo flestir Islendingar hafa mælt, er nefndin var á förum héðan. Dönsku nefndarmennirnir sendu, áður en þeir fóru, landsspítalasjóðn- um hér eitt þúsund krónur að gjöf. Að kvöldi hins 18. júlí sátu ráð- herrar og íslenzku nefndarmennirnir veizlu um borð í Islands Falk í boði Hages verzlunarmálaráðherra. Kvöddust menn þar sáttir og glaðir. í veizlulok, klukkan rúmlega hálfell- efu, skaut Fálkinn 17 fallbyssuskot- um til kveðju, en á bryggjunni stóð múgur manna og árnaði dðnsku nefndinni heilla og góðrar heimfarar. Stjórnaði Jóhannes Jóhannesson þeim kveðjum. Síðan létti skipið ak- kerum og flutti dönsku sendimennina til Kaupmannahafnar. Fylgdu þeim beztu óskir alls þorra íslendinga. Hvað mátti segja? Fréttastofa íslands fékk feyfi til að birta eftirfarandi tilkynningu um sambandsmálið 18. júlí og sendi hana öðrum fréttastofum á Norðurlöndum: „Samningaumleitanir þær, sem hér hafa fram farið milli dönsku sendinefndarinnar og Alþingis og ís- lenzku stjórnarinnar, hafa leitt tíl fullkomins samkomulags um frum- varp til sambandslaga fyrir hin tvö lönd í framtíðinni, og þar með ætti öllum hinum mörgu og gömlu deiiu- málum að vera ráðið til lykta. Frumvarpið, sem var undirskrifað í dag, hefur fengið samþykki íslenzku stjórnarinnar, og nær allir þingmenn hafa fallizt á það. Þegar danska sendinefndin kemur til Kaupmannahafnar, sem sennilega verður um miðja næstu viku, mun frumvarpið fengið dönsku stjórninni í hendur ásamt tillögu um, að það verði borið undir samþykki danska ríkisþingsins. SJÁ SÍÐU 34. HER eru þeir ungir í Kaupmannahöfn Jón Magnússon (í miðju, forsæt- isráðherra 1918) og Jóhannes bæjarfógeti Jóhannesson, forseti Samein- aðs þings 1918 og formaður Sambandslaganefndar (til hægri), og með þeim á myndinni, lengst t.v., er Páll Einarsson, síðar fyrsti borgars^jór- inn í Reykjavík. fallast á sameiginlegan þegnrétt, en Jörundur aftók það með öllu, svo að ekki fór á milli mála. En forystu- menn jafnaðarmanna hér, Jón Bald- vinsson og Ólafur Friðriksson, köll- uðu saman fund í Jafnaðarmannafé- laginu, sem stofnað hafði verið fyrr á árinu, og höfðu undirbúið að sam- þykkja sameiginlegan þegnrétt Dana og íslendinga að ósk danskra flokksbræðra sinna. Jörundur hafði gengið í Jafnaðarmannafélagið og fór á fundinn. Þegar forystumenn- irnir drógu upp tillögurnar um þegn- réttinn, spurði Jörundur, hvort þeim væri „virkilega alvara að samþykkja þetta," og svöruðu þeir því játandi. En Jörundur lýsti þá yfir því, að hann mundi berjast af alefli gegn þessu. Er tillagan hafði verið sam- þykkt, gekk hann af fundi og hélt beina leið niður í þing, skrifaði úr- sagnarbréf úr Jafnaðarmannafélag- inu, sendi dreng með það undireins, og barst úrsögn hans á fundinn, áður en honum var slitið. Og enn skýrir fundargerð Sjálf- stæðisflokksins frá 12. júní 1917 þá erfiðleika, sem við blöstu. Þá, var miðstjórn flokksins öll, nema Skúfö S. Thoroddsen, saman komin hjá Jóni Magnússyni, forsætisráðherra, sem hafðí hvatt hana til fundar við sig, svo að hann mætti skýra henni frá aðgerðum sínum í utanför sinni „út af erindi flokksstjórnarinnar 4. f.m., sérstaklega um siglingafána, SJÁ SÍÐU 34.
Beinir tenglar
