'¦¦ . MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 9. DESEMBER 1993 11 Gamli tíminn endurvakinn Bókmenntir Erlendur Jónsson Ómar Þ. Ragnarsson: MANGA MEÐ SVARTAN VANGA. 224 bls. Fróði hf. 1993. Stiklur þær, sem Ómar Ragnars- son gerði fyrir sjónvarp á sínum tíma, munu almennt taldar eitthvert besta sjónvarpsefni sem samið hefur verið hérlendis. Því aðeins er minnt á þetta hér og nú að Manga með svartan vanga er samin á svipuðum nótum, eða með öðrum orðum - eins konar stikla. En í bók þessari segir Ómar frá dvöl sinni norður í Langadal í Húnavatnssýslu fyrir fjörutíu árum og kynnum sínum af mönnum og mannlífi þar um slóðir. Þangað var hann sendur til sumardvalar hjá frænku sinni sem þar bjó. Tíu tólf ára strákur tekur eftir og festir í minni. Svo vel tók drengurinn eftir mannlífi og sveitarbrag þarna í dalnum að hvort tveggja stendur honum enn ljóslifandi fyrir hugskots- sjónum - áratugum síðar. Og vel það, því hann telur að áhrifin, sem hann varð þá fyrir, hafi mótað lífsvið- horf sitt gervallt og nýst sér vel þeg- ar hann löngu síðar tók að ferðast um landið og afla efnis í umrædda stikluþætti. En það er einkum hið forna, frumlega og sérkennilega sem Ómar hefur leitað uppi og dregið fram í dagsljósið, ekki einungis til að skoða eða hafa gaman af heldur einnig til að skilja, og síðar að virða og meta. Kringum miðja öldina hafði að sönnu margt breyst frá fyrri tíð. Eigi að síður eimdi enn eftir af gamla tímanum. Enn var til fólk, einstakl- ingar og fjölskyldur, sem bjuggu við svipaða lífshætti og tíðkast höfðu öldum saman, hírðist í torfbæjum sem voru að hruni komnir og klædd- ist lörfum einum. Heimilislausu föru- fólki hafði stórfækkað. Ef nánar var að gætt bar þó enn fyrir sjónir einn og einn göngumann á alfaraleið. En það var einmitt gömul kona af þeirri manngerðinni sem Ómar kynntist í Langadalnum og hann lætur nú bók þessa heita eftir. Reyndar var hún heimilisföst á bænum þar sem Ómar dvaldist - skráð »húskona« - og gat því tæpast talist göngukona í orðsins strangasta skilningi, en brá sér títt af bæ eins og slíkra var venja og minnti þannig með háttum sínum á fyrri alda förukonur. Ómar er svo þekktur af skjánum að erfítt er að gera sér í hugarlund hvernig bók þessi kæmi fyrir sjónir ef maður sæi hann ekki einatt fyrir sér og heyrði rödd hans eins og ósjálfrátt með textanum. Niðurstað- an verður þó aldrei nema ein: Svona bók gæti enginn samið nema Ómar Ragnarsson. En textinh? Stendur hann fyrir sínu einn og óstuddur af lifandi myndum? Svara má bæði játandi og neitandi. Höfundurinn á sýnilega létt með að semja, afar létt. Er ekki frítt við að hann gerist stundum mælskur um of, fjölyrði um sumt sem segja mætti með færri orðum. Stöku sinn- um verður stíllinn gáskafenginn; Ómar lætur hugarflugið leika frjálst á þann veg sem fer honum svo vel á skjánum en nýtur sín miður í prent- uðu lesmáli. Textinn er ekki alls stað- ar fínpússaður sem bendir til að höf- undur hafi ekki legið langtímum saman yfir hverri setningu eins og sumra höfunda er háttur. En þar með er líka talið það sem færa mætti í neikvæða dálkinn varðandi bók þessa. Jákvæðu þættirnir eru mun fleiri og fyrirferðarmeiri. Hinn margorði stíll er víða með tilþrifum og stundum - þegar best lætur - með glæsibrag. Úrskurður hins dæmigerða íslenska lesanda, sem vill fá bók með innihaldi, efnismikla bók, vel skrifaða bók, alþýðlega og skemmtilega, mun eflaust verða sá að hér sé á ferðinni ein slík, sem sagt - góð bók! Ómar upplýsir að í sveitinni hafi hann haldið dagbók. Þarna er því stuðst við fleira en minnið eitt. Sjálf- sagt þótti að börn, sem send voru í sveit, ynnu fyrir mat_ sínum - og helst nokkru meira. Ómar fór létt með það. Og framar því. Hann gerð- ist samgróinn sveitinni, tók lífinu þar eins og það kom fyrir og fékk slíkar mætur á bústörfunum, heimafólkinu og sveitungunum að minningin hefur mótað lífsviðhorf hans upp frá því. Fólkið var þarna af svo sundurleitu tagi að annað eins mannlífsmynda- safn getur óvíða að líta nema í fyrri tíma skáldsögum! Til samanburðar koma í hugann einstaka persónur í Pilti og stúlku og Manni og konu. Ellegar sumar söguhetjur Jóns Trausta. ímyndun drengsins fékk því ærin viðfangsefni að glíma við; mörgu þurfti að velta fyrir sér, úr- lausnarefnin voru óteljandi. Þar að 'auki vöknuðu með honum áleitnar spurningar~um misskipting lífsins gæða, ekki aðeins auð, álit og met- orð heldur líka það persónulega gengi sem flestir telja svo sjálfsagt í lífinu, svo sem vináttu og ást sinna nánustu, stuðning fjölskyldu og ætt- ingja og eðlilegt samneyti við ná- granna. Þarna í dalnum hafði hver sitt lífshlutverk að leika, sumir höfðu fengið mikið út úr lífinu, aðrir lítið. Eða jafnvel ekkert! Hvernig mátti slíkt verða? Það var hægara sagt en gert að svara þvílíkum spurnihgum. Eigi að síður orkuðu þessar andstæð- Martial Nardeau áhljómdiski Ómar Þ. Ragnarsson ur sterkt á piltinn. Hann gerði einu sinni ljótt og lærði þá að skammast sín. Það var uppeldi sem ekki brást. Og samúð hans með þeim, sem minna máttu sín, varð með tímanum bæði heit og djúp. Þar við bættist að drengurinn var bæði mannblendinn og skjótur að átta sig á mönnum og aðstæðum og þar með laginn að komast inn á fólk, jafnvel þá sem ekki voru allra. 011 þessi reynsla með allt þetta fjölskrúðuga mannlífs- myndasafn í forgrunninum verður því hvort tveggja í senn: prýðileg þjóðlífslýsing en einnig þroskasaga drengs sem kom frá gerólíku um- hverfi en var nú kominn á þann ald- ur að hann tæki að átta sig á veröld- inni og ráða í rúnir lífsgátunnar. Hann lærði að skilja manngildishug- sjón þeirra sem öfluðu sér brauðs í sveita síns andlitis. Hann komst að raun um að brauðstritið væri líka menning. Einnig skildist honum að á bak við skorpna og »ljóta« ásjónu gætu leynst margslungnar tilfmning- ar og spakleg íhugun en stundum líka mikil, merkileg og dramatísk ævisaga. Baksvið þessa fjölskrúðuga mann- lífsmyndasafns er svo hin ósnortna náttúra sem heillaði drenginn ekki miður. En þá færist stíll Ómars í aukana. og getur jafnvel orðið ljóð- rænn og angurvær þegar hann tekur að útmála sumardýrð og gróðurang- an þessara löngu liðnu sumra. Sumir kaflar bókarinnar eru meir í ætt við skáldsögu en endurminningar, eink- um hinir síðustu. Allmargar gamlar ljósmyndir fylgja textanum, prentaðar í antík- brúnu. Þær minna meðal annars á hvernig fólkið klæddist á þessum árum. Líka hvernig það bar sig. í fáum orðum sagt: Kraftmikil og opinská frásögn, trúnaður við mikið og margbrotið og að vissu leyti merkilegt efni og síðast en ekki síst óbrenglað gildismat. Gagnstætt því sem gerist og gengur nú á dögum vegur innihaldið þarna stórum meira en umbúðirnar. ÚT ER kominii hljómdiskur sem íslensk tónverkamiðstöð gefur út í samvinnu við Ríkisútvarpið og með stuðningi frá Kópa- vogsbæ. Á þessum diski leikur Martial Nardeau flautuleikari átta íslensk verk fyrir þverflautu og eru sum verkin samin sérstak- lega fyrir Martial. I fjórum verk- anna leikur Orn Magnússon píanóleikari með Martial. Verkin á hljómdisknum em: Fjögur íslensk þjóðlög eftir Árna Björnsson, Við stokkinn eftir Mist Þorkelsdóttur, Berging eftir Atla Ingólfsson, Þrjár andrár eftir Atla Ingólfsson, Tuttugu og ein tóna- mínúta eftir Atla Heimi Sveinsson, Intermezzo úr „Dimmalimm" eftir Atla Heimi Syeinsson, Calculus eft- ir Kjartan Ólafsson, Grænn sjór eftir Jónas Tómasson. Martial Nardeau er af frönskum ættum, en hefur verið búsettur hér á landi síð- an 1983. Hann hefur verið mjög virkur í íslensku tónlistarlífi. Mart- ial hefur haldið fjölda tónleika hér- lendis og spilað einleikskonserta með Sinfóníuhljómsveit Islands. Nóg af því góða Bækur Pétur Pétursson Einar Ingvi Magnússon: Huliðsöflin allt um kring. Dulræn fyrirbrigði - staðreyndir daglegs lífs. Fjölvaútgáfa 1993, 208 bls. Höfundur þessarar bókar hefur gert út á dulrænar frásögur og birt- ir hér bæði sínar eigin og annarra frásögur að viðbættum hugleiðingum frá eigin bijósti um eilífðarmálin. Þetta er önnur bók höfundar i þess- um dúr. Eiríkur skipherra er einn þeirra sem hefur fengið hann í heim- sókn og tekið honum vel og látið margar frásagnir í safnið. Þær eru með þeim betri í bókinni. Ekki tóku allir jafn vel á móti skrásetjara. Þekkt dulræn kona skellti á hann hurðinni og hafði ekkert að færa honum nema slæma strauma. Söfnunargleði höfundar og áræði leynir sér ekki. Hann stoppar fyrir- varalaust á leið sinni norður í land í bíl því honum „datt í hug að koma einhvers staðar við á leiðinni og að- gæta hvort fólk hefði frá einhverju að segja sem flokka mætti undir dulræna reynslu". Og yiti mejin, hon- um tekst að kría út smá sögu sem þeim sem sagði fannst þó að ekki ætti neitt erindi í bók. Hér kennir margra grasa og sumt gæti allt eins verið hugrenningar og dagdraumar höfundar heldur en vitn- isburðir um dulræn fyrirbrigði. Hvað um söguna af hamingjusömu stúlk- unni í strætó á Háaleitisbraut sem settist fyrir framan höfundinn fyrri hluta vetrar árið 1984? Af þessu til- efni verður honum hugsað til karma- lögmálsins og sér hana fyrir sér í fyrra lífí sem fórnfúsa fátæka bónda- konu í Rússlandi á keisaratímanum. „Nú sat hún hér í nýju lífi í íslensk- um strætisvagni..." Til að bæta gráu ofan á svart er birt í bókinni mynd úr strætó þar sem sést aftan á nokkr- ar- kvenpersónur og viti menn: ein þeirra er greinilega ljóshærð. Maður spyr sig óhjákvæmilega hvort grunnt hafi verið á forðanum af ekta dul- rænum frásögnum. íslenskar bókmenntir eru auðugar af hvers kyns dulrænum frásögnum og greinilega er mikil eftirspurn eft- ir lesefni af þessu tagi. Sumt af þessu er athyglisvert og gefur innsýn í sálarlíf fólks, óskir og þrár. Þar er fjallað um drauma og óvenjulega reynslu sem eru hluti af mannlegri tilveru. Auðvitað eiga allar .þessar Martial Nardeau Örn Magnússon píanóleikari hefur komið víða fram sem einleikari, bæði hérlendis og erlendis. Nýjar bækur Þerna á gömlu veitingahúsi Ljóðabók eftir Kristínu Omarsdóttur ÚT er komin ljóðabókin Þerna á göinhi veitingahúsi eftir Kristínu Omarsdóttur. í kynningu útgefanda segir: „Kristín hefur í fyrri verkum sínum (ljóðum, leikritum, smásögum og skáldsögu) vakið athygli bók- menntaunnenda fyrir óvenju fersk- an skáldskap og sérstakan tón sem ekki líkist neinum öðrum. I þessari nýju ljóðabók nýtur sín sem fyrr næmt eyra hennar fyrir því skrýtna í tungumálinu, dirfska hennar og tilfinning fyrir blæbrigðum ástar- innar." Útgefandi er Mál og menning. Bókin er 43 bls., unnin í G. Ben. prentstofu hf. Kápuna gerði Jök- ull Tómasson. Verð 1.690 krónur. Kristin Ómarsdóttir r Einar Ingvi Magnússon sögur rétt á sér því að þær tengjast á einn eða annan hátt lífi og reynslu viðkomandi. En mér,er spurn hvaða erindi á allt það á prent sem nú er verið að gefa út? Varla er það beinlín- is liður í því að skapa betri veröld og nýjan heim þar sem ævarandi réttlæti ríkir eins og höfundur talar um í inngangi bókar sinnar. Því miður virðist allur þessi sægur af sögum um dulræn fyrirbrigði ekki skerpa gæðamat útgefenda eða les- enda. En hér vantar ekkert á það að pappír, bókband og bókarkápa séu af bestu gerð. STEINAR WAAGE SKÓVERSLUN Jólagjöfin hennar Verð frá 2.495,- Stæröir. 36-41 Litun Vínrauður, blár og svartur Njit greiðslu- kortatímabil PÓSTSENDUM SAMDÆGURS • 5% STAÐGREIÐSLUAFSLÁTTUR Tökum við notaðum skðm tll hanúa bágstðdáum Domus Medico, Kringlunni, Egilsgötu 3, Kringlunni 8-12, 18519 sími 689212 simi Toppskorinn Veltusundi, sími 21212
Beinir tenglar
