18 MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 9. DESEMBER 1993 - Frjálst og fullvalda Bækur Björn Bjamason Island frjálst og fullvalda ríki. Matthías Bjarnason safnaði og bjó til prentunar. Útgefandi: Bókaút- gáfan Skjaldborg hf. 1993. 80 bls., ljósmyndir og ljósprentun skjala. Hinn 1. desember síðastliðinn, þegar þess var minnst að 75 ár voru liðin frá gildistöku dansk-íslensku sambandslaganna, kynnti Matthías Bjarnason, aldursforseti Alþingis og fyrrverandi ráðherra, bók sína Island frjálst og fullvalda ríki. í bókinni er því lýst með skýrum og einföldum hætti sem gerðist þeg- ar Danir og íslendingar hittust á fundum í Reykjavík spmarið 1918 og sömdu um fullveldi íslands í kon- ungssambandi við Danmörku. Sagt er frá Kristjáni konungi X. Texti sambandslaganna er birtur ásamt frumvarpinu til laganna með at- hugasemdum. Forsætisráðherra Dana og ráðherrar í ríkisstjórn ís- lands árið 1918 eru kynntir. Sagt er frá gangi samningaviðræðnanna og birt æviágrip samninganefndar- mannanna. Fjallað er um skipan Alþingis 1918 og greint frá auka- þingum Alþingis vor og haust 1918. Skýrt er frá lyktum málsins og at- höfninni við Stjórnarráðshúsið 1. desember 1918, þegar íslenski fáninn var dreginn að hún. Síðan eru fundargerðir sambandslaga- nefndarinnar birtar á dönsku og ís- lensku og að lokum eru birtar fund- argerðir íslenska hluta samband- slaganefndarinnar. Myndir eru birt- ar af þeim einstaklingum, sem sér- staklega eru kynntir. Matthías Bjarnason lýsir í formála þeirri von, að skólar landsins, bóka- söfn og allar aðrar stofnanir, sem standa að menntun og menningu, sjái sér hag í því að kynna þetta mikilsverða efni fyrir nemendum sín- um og öllum þeim sem auka vilja umfjöllun um tilurð sjálfstæðis' ís- lensku þjóðarinnar og standa trúan vörð um það á ókomnum tímum. Þessi snotra bók er einskonar minnisvarði um þennan einstaka at- burð í sögu landsins. Efnistökin í henni leyfa ekki að setja sambands- lögin í stærra samhengi og greina tengslþeirra við stöðulögin frá 1871, sem íslendingar mótmæltu ávallt, af því að með þeim hefðu Danir með einhliða hætti skipað íslandi órétt- mætan sess í danska ríkinu. Kon- ungur hefði við afsal einveldisins 1848_ komið með öðrum hætti fram við ísleridinga en Dani. Fyrirheit konungs um jafnrétti á við Dani hefði fyrst verið svikið á þjóðfundin- um 1851. í dönsk-íslensku sam- bandslögunum er niðurstaðan þessi: „Sambandsákvæði þau, er hjer grein- ir, verða til fyrir samkomulag, þar sem tveir jafnréttháir aðiljar semja um ákveðið samband sín á meðal og báðir binda sig aðeins samkvæmt sjálfs sín vilja og eru að engu öðru valdi til þess knúnir," eins og segir í athugasemdum íslensku fulltrúanna í sambandslaganefndinni við frum- varpið til sambandslaga. Með sambandslögunum viður- kenndu Danir, að Island væri ekki lengur óaðskiljanlegur hluti Dana- veldis. Landið varð í framkvæmd laust úr ríkisheild Danmerkur, en íslendingar höfðu aldrei viljað viður- kenna að land þeirra hefði að réttum lögum nokkru sinni orðið hluti dönsku ríkisheildarinnar. Breyting varð á viðhorfinu til sjálfsákvörðun- arréttar og frjálsræðis smáþjóða í fyrri heimsstyrjöldinni. Þess nutu íslendingar eins og ýmsar aðrar smáþjóðir, sem börðust fyrir frelsi og fullveldi. Matthías rekur þráðinn í sjálf- stæðisbaráttunni með því að beina athygiinni að fánamálinu. Kröfum Alþingis um fánann svöruðu dönsk íslenski fáninn dreginn að húni við Stjórnarráðshúsið 1. desem- ber 1918. stjórnvöld í nóvember 1917 með því að leggja til almennar samningaum- leitanir um samband íslands og Danmerkur. íslendingar vildu fá að nota sinn eigin fána á skipum utan íslenskrar landhelgi, en 1913 heimil- aði konungur, að hinn sérstaka ís- lenska fána mætti draga við hún hvarvetna _á íslandi og í íslenskri landhelgi. Á stjórnarráðinu var skylt að draga upp hinn klofna dannebrogsfána á ekki óveglegri stað né rýrari að stærð en íslenska fánann. Þess vegna hafði það meira en táknrænt gildi, þegar íslenski fáninn var í fyrsta sinn festur einn við hún á Stjórnarráðshúsinu 1. des- ember 1918. . Danir áttu frumkvæði að viðræð- unum sumarið 19.18. íslensku samn- ingamennirnir héldu fast á sínum málstað. Aðeins tveir alþingismenn lögðust gegn því að sambandslögin hlytu samþykki. Var sérstaklega varað við ákvæðunum um hinn sam- eiginlega þegnrétt, það er að enginn munur væri á borgararéttindum Dana og íslendinga á íslandi. Menn hefur löngum greint á um sambandslögin. Þannig sagði til dæmis í Morgunblaðsgrein 17. júní 1944: „Hinu verður ekki neitað, að fullveldisviðurkenningin [í sam- bandslögunum] var dýru verði keypt. Þrátt fyrir orðanna hljóðan varð frelsið frekar í orði en á borði. Islend- ingar urðu að viðurkenna skipti dan- skra stjórnvalda af málefnum ís- lands og yfirráð þeirra um þau, slík, er þeir aldrei áður höfðu undir geng- ist, heldur þvert á móti andmælt, er ástæða gafst til." Þessi orð minna á, hve misvísandi getur verið að nota sambandslögin sem æskilega viðmiðun, þegar flutt eru andmæli gegn þátttöku íslands í alþjóðlegu samstarfi nú á tímum. Hugmynda- fræði í alþjóðasamstarfi er ekki hin sama nú og 1918, þjóðríkin eru þó enn þungamiðja samstarfsins. Það takmarkar hins vegar ekki frekar fullveldi nú en þá, að ein fullvalda þjóð veiti annarri réttindi hjá sér gegn sömu réttindum frá hinni þjóð- inni. Árið 1918 voru íslendingar að ýmsu leyti meiri alþjóðasinnar í at- vinnu- og fjármálum en nú og sam- bandslögin staðfestu aðild Islands að myntsambandi Norðurlanda, þótt þau bönnuðu ekki innlenda peninga- sláttu. Hátíðarútgáfa Matthíasar Bjarna- sonar á sambandslögunum verður vonandi fleirum en þeim, sem þessa umsögn ritar, hvatning til umhugs- uriar um stöðu íslands 1918. Á næsta ári minnumst við 50 ára af- mælis lýðveldis á íslandi. Það sjálf- stæðisskref hefði aldrei verið stigið á árinu 1944 nema vegna ákvæð- anna í sambandslögunum frá 19Í8. Einmitt vegna þess er samnings- gerðin 1918 meðal merkustu at- burða í íslandssögunni. Ymir og ,japönsku" verkin IIT er kominn hljómdiskur sem I íslensk tónverkamiðstöð gefur út í samvinnu við Ríkisútvarpið og F með stuðningi frá japanska ís- I landsvininum Michio Nakajima. Á þessum diski leikur kammerhóp- urinn Ýmir fimm íslensk kammer- verk eftir jafnmörg tónskáld. Nakajima pantaði þessi verk 1992 hjá tónskáldum sem hann hafði val- ið, m.a. með hliðsjón af tengslum þeirra við Japan. Verkin á þessum diski eru: Renku eftir Karólínu Ei- ríksdóttur, Snjór eftir Áskel Más- son, Sónata XXI eftir Jónas Tómas- son, Musubi eftir Atla Ingólfsson og Þrír staðir í Japan eftir Hilmar Þórðarson. ÖU þessi verk tengjast Japan með einum eða öðrum hætti. Sækja þau m.a. efnivið og innblástur í japanskt ljóðform, japanska. þjóðtrú og reynslu af ferðalagi til Japans. Nakajima valdi einnig hljóðfæra- samsetninguna sem skrifað var fyr- ir. í framhaldi af því var kammer- hópurinn Ýmir settur á laggirnar. I honum eru: Auður Hafsteinsdóttir fiðluleikari, Bryndís Halla Gylfadótt- ir sellóleikari, Einar Jóhannesson klarinettuleikari, Einar Jónsson trompetleikari, Maarten van der Valk slagverksleikari og Örn Magn- ússon píanóleikari. Verkin á þessum hljómdiski voru öll frumflutt á tón- listarhátíðinni Myrkum músíkdögum í febrúar 1993 og vöktu bæðiverkin og flutningur á þeim athygli. í fram- haldi af þeirri vinnu og gerð þessa hljómdisks ákváðu félagarnir í Ými að halda áfram samstarfi. Bæklingur á þremur tungumálum fylgir disknum, en Sigfríður Björns- dóttir skrifaði textann. ÓVENJULEG VIÐTALSBÓK JÓNÍNU MICHAELSDÓTTUR ^ Fólkið hjá Eimskip Bókin Milli sterkra stafha - fólkið hjá Eimskip styður þau algildu sannindi að þegar grannt er skoðað er fyrirtæki ekki skip, bókhaldsgögn eða húseignir, heldur fólkið sem vinnur þar. í bókinni segja sögu sína á lifandi og skemmtilegan hátt tólf manns úr mismunandi starfsgreinum, meðal annarra bílstjóri, bókari, bryti, skipstjóri, verkstjóri og vélstjóri. Tveir útlendingar sem verið hafa í samstarfi við Eimskip áratugum saman segja tæpitungulaust frá viðskiptum sínum við íslendinga og skoðun sína á landi og þjóð. Fjallað er um ástina og gleðina, sorg og sigra. Sögusviðið er meðal annars menningarpláss vestur á fjörðum á öndverðri öldinni, Esbjerg í Danmörku á tímumj þýskrar hersetu og danskrar andspyrnuhreyflngar, London á stríðsárunum, farþegaskipið Gullfoss og ævintýrin þar, Palestína meðan Suezdeilan stóð sem hæstj Kaupmannahöfh í stríði og friði og Reykjavík frá aldamótum til dagsins í dag. Flestir sem segja sögu sína í þessari bók hafa starfað með þremur forstjórum á starfsævi sinni og þeir greina frá því hvernig persónuleiki þeirra hvers um sig hafði og hefur enn áhrif á starfsemina og andann í þessu stóra fyrirtæki. Afar skemmtileg og óvenjuleg viðtalsbók - prýdd fjölda Ijósmynda. 3.650 ií «***» **4*á '*l%/ w. JAirí 'i \ ^•** ALMENNA BÓKAFÉLAGIÐ HF - góð bók umjólin V
Beinir tenglar
