40 MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 9. DESEMBER 1993 Suður-Afríkumenn beina nú sjónum sínum að framtíðinni Leitin að þjóðartáknum hins nýja ríkis er hafin eftir Anthony Hazlett Heard SUÐUR-AFRÍKUMENN hafa gert hrakspárnar að engu og náð sögulegu samkomulagi um bráðabirgðastjórnarskrá en nú eru þeir að byrja að fást við annað verkefni sem einnig get- ur orðið snúið. Það hefur einn- ig vafist fyrir þjóðum sem eru einsleitari en þeir: Að samein- ast um þjóðartákn sem flestir landsmenn virðj. Þegar má sjá hvað einkum verður deilt um. Sú staðreynd að Suður-Afríka er hvorttveggja í senn, þriðja- heimsriki og iðnríki, vestræn og afrísk, rík og fátæk, verður til þess að umræðurnar verða öðruvísi en í flestum öðrum ríkjum. Samkomulagið sem 'náðist í fyrri viku milli mikilvægustu deiluaðila í stjórnmálum Suður- Afríku mun ryðja brautina fyrir kosningarnar 27. apríl á næsta ári og gefa landsmönnum kost á stöðugleika undir samsteypu- stjórn allra kynþátta næstu fimm árin. Nokkrir þátttakendur í valdabaráttunni standa utan við samkomulagið, meðal þeirra sam- tök yst til hægri og vinstri, einnig leiðtogi zúlumanna, Mangosuthu Buthelezi, sem er óánægður með sinn hlut og gæti orðið friðarspill- ir. En viðhorf mikils meirihluta landsmanna voru ráðandi við gerð samningsins. Kosningabaráttan mun hefjast fyrir alvöru þegar þingið staðfest- ir samkomulagið síðar í mánuðin- um. En mál sem lýsir vel landinu, fortíð þess og framtíð, er vaxandi umræður um táknin. Tökum tungumálið sem dæmi. Vissulega hefur tungan ekki að- eins táknrænt gildi, hún er auk þess einn af þeim voldugu þáttum sem geta sameinað eða, fari allt á versta veg, sundrað að verulegu leyti þeirri einingu sem náðst hef- ur. Fram til þessa hafa jafnt enska Herskáir Búar þramma um strætin með „sín" tákn hátt á lofti sem afrikaans, tunga sem að mestu leyti er afkomandi hol- Iensku, verið opinber mál í land- inu. Enska getur opnað lands- mönnum dyrnar að umheiminum. Þótt afrikaans sé nátengt upphafi apartheid, aðskilnaðarstefnunnar, eftir stríð (er Þjóðarflokkurinn, sem sótti aðallega fylgi til hvítra manna af hollenskum upptruna, náði völdum. — Innskot Morgun- blaðsins), er málið talað af fjölda Suður-Afríkumanna af öllum kyn- þáttum. Sennilega getur helming- ur þjóðarinnar bjargað sér í' mál- inu og því er eðlilegt að notendur þess vilji að það hljóti verðugan sess í framtíðarríki landsmanna. „Tunga kúgaranna" Það er kaldhæðnislegt að afr- ikaans var aldrei einkaeign hvítra þótt talsmenn apartheid gerðu það að sinni eign og þess má geta að sjálft orðið apartheid er ekki úr afrikaans. Fyrstur til að rita á afrikaans var ekki hvítur maður af hollenskum ættum í Höfðalandi heldur menntamaður af malaj- auppruna og brúnir forfeður hans höfðu verið fluttir til landsins frá Austur-Asíu sem þrælar. And- stæðingar apartheid sem hylla afrikaans vilja að tungan verið svipt ímyndinni sem „tunga kúg- aranna" pg ofangreindar stað- reyndir styrkja málstað þeirra. En það er fjöldi annarra tungu- mála í landi margra þjóða. Samn- ingamenn deiluaðila hafa tilgreint a.m.k. 11 tungur, meðal þeirra ensku og afrikaans, sem verði opinber mál samkvæmt lögum. Þetta merkir ekki að gert verði ráð fyrir að allir tali eða noti öll málin ellefu. Þing héraðanna munu ákveða með atkvæða- greiðslu hvaða tunga eða tungur verða opinberar. Þótt þessi stefna geti við fyrstu sýn virst bera með sér hættuna á tungumálaglund- roða mun hún vernda fjölbreyti- leikann en jafnframt koma á sam- ræmi ef almenningur æskir þess. I reynd er enskan svo sterk að fáir efast um að hún muni verða helsta opinbera tungan í landinu en önnur, öflug mál eins og afrika- ans, zúlú og xhosa sem einkum eru töluð í austurhluta landsins muni einnig gegna mikilvægu hlutverki. Það er mjög rifist um þjóðlegt tákn í íþróttum. Meðan hvítir réðu öllu í þessum rnálum var venjan sú að stökkhjörturinn (springbok), tígulegastur allar antílópa, var tákn landsins og hann var einnig tákn herliðsins sem Suður-Afríkumenn sendu á vígstöðvarnar í síðari heimsstyrj- öld og Kóreustríðinu. En fjöl- margir svertingjar eru á móti hirt- inum, líta á hann sem tákn fortíð- arinnar og apartheid. Það er eng- inn hægðarleikur að finna nýtt tákn. Protea-blómið, sem er upp- runnið í Höfðalandi, er talið hafa góða möguleika og fleiri blóm og dýr hafa verið nefnd. Klettamálverk búskmanna Fyrir Ólympíuleika er venjulega notað sérstakt merki sem haft er til að efla liðsanda íþróttafólksins en einnig til að laða að kostun. Ólympíunefnd Suður-Afríku tók þá undarlegu ákvörðun sem samt er við hæfi að velja Undrahellinn, sem er um 40 metra undir yfir- borði jarðar skammt frá Jóhann- esarborg, sem vettvang til að kynna merkið sem suður-afrískir íþróttamenn munu keppa undir í Átlanta árið 1996. Það sýnir fimm mjög stílfærðar, hoppandi verur. Hugmyndin var fengin frá æva- fornu klettamálverki sem Búsk- menn hafa gert og á að minna á að íþróttir og búseta manna í Suður-Afríku eiga sér afar djúpar rætur. Niðurstaðan í Atlanta mun gefa vísbendingar um það hver framtíðin verður. Þjóðsöngurinn er einnig deilu- efni. Undanfarin ár hefur verið notast við lagið „Die Stem van Suid-Afrika" („Rödd Suður-Afr- íku"). Mörgum finnst hins vegar að söngurinn sé einvörðungu fag- ur þegar sungið er á afrikaans og hann hefur aldrei náð hylli meðal þeirra sem nota aðrar tung- ur. Augljós kostur virðist vera ein- staklega tilfinningaþrunginn söngur, „Guð blessi Afríku", sem frelsishreyfing Afríska þjóðar- ráðsins hefur notað. En sumir hvítir S-Afríkumenn Iíta svo á að hann túlki ekki vonir þeirra um framtíðina. Hart er deilt um framtíðarhöf- uðstað landsins. Tvær borgir gegndu þessu hlutverki meðan hvítir réðu öllu, annars vegar sat þingið í Pretoríu en framkvæmda- valdið hafði aðsetur í Höfðaborg. Þetta merkir að embættismenn verða stöðugt að flakka milli borg- anna. Verði annar staðurinn svipt- ur heiðrinum mun það valda harðri andspyrnu. Álíka harðar deilur eru um þjóðfánann. Sá sem nú er í gildi var á sínum tíma málamiðlun milli tveggja aðalfylkinganna meðal hvítra. Tilraunir nefndar, er að undanförnu hefur lagt fram tillögur sem að sönnu eru „afrísk- ari" þótt þær séu ekki mikilfeng- legar á alþjóðamælikvarða, hafa runnið út í sandinn. Þessar deilur munu halda áfram jafnframt því sem hin nýja Suður-Afríka kemur fram á sjónarsviðið. Þannig gengur þetta. Sú stað- reynd að menn beina nú sjónum sínum að þjóðartáknum er uppör- vandi. Fólk er beðið um að láta hfið fyrir þjóðartákn svo að þau eru mikilvæg. Vonandi er nýtt þjóðerni í burðarliðnum. Höfundur er fyrrverandi ritetjóri The Cape Times í Suður-Afríku. Ég heiti Snœfinnur snjókarl og ég er ^ sparíbaukur Búnaðarbankans jt NADARBANKI Vö/ÍSÍANDS
Beinir tenglar
