MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 9. DESEMBER 1993 47* Við rætur Vatnajökuls eftir Harald Sigurðsson Við rætur Vatnajökuls er sextug- asti og sjötti árgangur Árbókar Ferðafélags íslands og fjallar hann eins og heiti bendir til að nokkru leyti um Austur-Skaftafellssýslu eða svæðið frá Lómagnúpi að Lóns- heiði og Hvalneshorni. Eftir stutt yfirlit um landslag og jarðsögu héraðsins víkur höfundur- inn, Hjörleifur Guttormsson, að búnaðarháttum, sem að ýmsu leyti mörkuðust af einangrun héraðsins, innilokuðu af sandauðnum og ill- færum jökulfljótum. Þangað má ugglaust rekja margt af því sem skapar þeim sérstöðu meðal ann- arra landsmanna og mótaði búskap- arhætti þeirra, verklega og andlega menningu og hugarheim. Kafli þessi er glöggur svo langt sem hann nær, en helsti þykir mér hann ágripskenndur, miðað við annað efni bókarinnar. Landlýsingin hefst raunar við Lómagnúp og segir þar frá Núps- starðaskógi, Eystra- og Grænafjalli og Grænalóni. Síðan er haldið aust- ur Skeiðarársand uns komið er í Skaftafell og Öræfi, Litlahérað eða Hérað milli sanda eins og sveitin nefndist áður. En eldgos í Öræfa- jökli árið 1362 lagði byggðina í eyði um stundarsakir og mótaðir ðrlög hennar að verulegu leyti til núverandi horfs. Breytti heiti henn- ar í Öræfí. Frá umferðarmiðstöðinni á Skaftafelli, þar sem höfundurinn hefur lengsta viðstöðu, fer hann með lesandann inn í Bæjarstaðar- skóg og um Skaftárfjöll, niður í Kjós og Morsárdal að jökli, um Miðfell, Þumal og Skaftafellsheiði alla leið að Skaftafellsjökli. Er þar „Þó að Austur-Skafta- fellssýsla sé ef til vill nokkuð hrjúf á brún og hrikaleg, á hún þó sína mjúklátu unaðsreiti í skjóli við kalda jökul- kinnina." og. í allri bókinni margan fróðleik að finna um skipan jarðlaga, aldur þeirra og ummyndanir á liðnum hundrað þúsundum og milljónum ára, um gagnverkanir endursmíðis og rofs af völdum eldgosa vatns og vinda, um framsókn og hop skriðjökla o.s.frv. Þannig víkur bókinni fram uns komið er á leiðarenda við Hvalnes- horn. Landslagi er lýst og örnefni rakin, svo að allt stendur glöggt fyrir augum lesandans og þess sem síðar kynni að fara hér um. Þannig eru dregnar á kort helstu og heppi- legustu leiðir ef ganga skal á Or- æfajökul. Þar má segja, að höfund- urinn haldi í hönd með þeim sem freista uppgöngu. Margar eru hætt- urnar ef óvarlega er farið, geigvæn- legar jökulsprungur undir þunnri snjóhulu, hætta á hrapi í glerhálum frerugum klettum. Það er ekki langt síðan þýskur jarðfræðinemi hvarf einhvers staðar í grennd við Hrúts- fjall og veit enginn með hvaða hætti það slys varð. A\lt er þetta mikill fróðleikur þeim sem hahn vilja þekkja og studdur ágætum uppdráttum ekki færri en 16, og eru þeir beinlínis gerðir vegna útgáfu bókarinnar. Er að þeim góður fengur, ekki síst vegna þess að eldri uppdrættir eru í frumgerð frá árunum kringum síðustu aldamót, þó að lausleg end- urskoðun hafi verið gerð á þeim síðar. Með skiptingu þess á nokkur blöð var unnt að hafa kortið í svo stórum mælikvarða að glöggt má lesa, jafnvel á hraðferð í bíl. Þó að Austur-Skaftafellssýsla sé ef til vill nokkuð hrjúf á brún og hrikaleg, á hún þó sína mjúklátu unaðsreiti í skjóli við kalda jökul- kinnina. Og höfundurinn gleymir ekki að benda lesandanum á „smá- vinina fögru" foldarskart eins og klettafrú og glitrós.svo að nefnd séu aðeins tvö af einkennisblómum héraðsins. Sagt er að hin síðar- nefnda vaxi aðeins á takmörkuðu svæði í Kvískerjum. Hún er alfriðuð og nýtur verndar heimilismanna og gróðurinn heldur áfram að nema land, sem kemur undan jökli eða aurflaumi jökulvatnanna, sem kasta sér austur og vestur sandana eftir sínum eigin lögmálum. Sagt er frá fjölskrúðugu fuglalífi, sem á sér fáa líka, því að hvergi er meira um farand- eða flökkufugla frá ná- grannalöndunum en einmitt hér. Frá fólkinu er færra sagt en ég hafði vænst. Þó er drepið á allt hið markverðasta og sem helst ein- kenndi viðfangsefni þess nú og fyrr- um, baráttu þess á liðnum öldum við erfiðar aðstæður og ómilda ein- angrun, ekki síður en sókn þess til framkvæmda og framfara, þegar um hægðist og einangruninni létti. Lesandanum er lofað að skyggnast inn í hugmyndaheim þess, sam- hjálp, félagslyndi, hjátrú og sér- stætt málfar. í bókinni eru um það bil 80 ljós- myndir, allar prentaðar í litum nema ein. Margar þeirra eru prýðis- fallegar og prentun þeirra eins og allrar bókarinnar í besta lagi. Bók- inni lýkur á rekilegri heimildaskrá og registri staðanafna á 25 síðum, Haraldur Sigurðsson svo auðsætt er, að höfundur hefur komið víða við á leið sinni. Hjörleifur hefur áður ritað tvær bækur á vegum Ferðafélags ís- lands: Austfjarðafjöll (1974) og Norðausturland, hálendi og eyði- byggðir (1987). Heyrt hef ég að hann hafi fjórðu bókina í smíðum og eigi hún að fjalla um byggir Austfjarða. Þegar því verki er lok- ið, leysir það af hólmi hinar eldri og nokkuð ósamstæðu lýsingar Austurlands, þó sumar þeirra væru gott framlag síns tíma. Höfundur er fyrrverandi bókavörður. Dúnúlpu Hú kr. 6.990,- Áourkr. 9.900,- Litir: Dökkblátt, grænt og Ijósblátt. StæröirrS-XL Barnadúnúípur Tílboðsverð nú kr. 4.490.- Nýtt kortatímabil. Sendum f póstkröíu. »hufninél^ SPORTBÚÖIN Ármúla 40 ¦ Símar 813555 og 813655 HJA ANDRESI Skólavörðustíg 22A - sími 18250 - póstkröfuþjónusta. Stakir jakkar nýkomnir á kr. 11.700. Jakkaföt frá kr. 5.500 til 14.900. Danskar buxur nýkomnar í miklu úrvali. Stakar buxur frá kr. 1.000-6.700. UMBOÐSMENN OKKAR ERU: Akranes: Rafþjónusta Slgurdórs • Borgarnes: Glimir • Borgarfjöröur: Rafstofan Hvitárskála • Hellissandur: Blómsturvelllr • Grundarfjörðun Guðni Hallgrfmsson • Stykkisholmur. Skipavlk Búðardalur: Ásubúð • kafjörðun Póllinn • Btönduós: Hjörleifur JúHusson • Sauðárkrókur: Rafsjá • Siglufjöröun Torgið • Akunsyri: Ljósgjafinn Húsavík: öryggi • ÞórshÖfn: Noröurraf • Neskaupstaðun Rafalda • Reyðarfjöröur: Rafvélaverkstæði Áma E. • Egtlsstaðír Sveinn Guðmundsson • Breiödalsvflc: Stefán N. Stefánsson Höfn f Hornaftrði: Kristall • Vestmartnaeyjan Tréverk • Hvolsvöllur: Kaupfélag Rangæinga • Serfoss: Árvirkinn • Garöun Raftaekjaverslun Sig. Ingvarssonar • Keflavfk: Ljósboginn VUjir þú endingu og gœði - velur þú SIEMENS SMITH & NORLAND NÓATÚNI 4 • SíMI 628300
Beinir tenglar
