MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 9. NÓVEMBER 1996 31 AÐSENDAR GREINAR Hólasandur og lúpína A ISLANDI eru tug- þúsundir ferkílómetra af gróðursnauðum eða gróðurlausum eyði- mörkum sem eru að verulegu leyti mann- gerðar - afleiðing of- beitar gegnum aldirn- ar. Þeir sem best vita telja að eyðimerkurnar fari stækkandi og að við séum enn á undan- haldi í gróðurmálum, þrátt fyrir ágæt störf landgræðslu- og skóg- ræktarmanna. Því hef- ur réttilega verið haldið fram að vegna kostnað- ar verði útilokað að stöðva eyðilegg- inguna og græða upp skemmda landið okkar eingöngu með opinberu fé, nema á mjög löngum tíma. Eina ráðið sé að allir landsmenn, sem vettlingi geti valdið, taki þátt í land- græðslunni. En friðun gegn beit er alger forsenda fyrir uppgræðslu við- Herdís Þorvaldsdóttir kvæmra svæða, og fyrr en þau mál eru í höfn kostum við milljörðum í alltof dýra og oft til- gangslausa upp- græðslu. Á Hólasandi í Suður- Þingeyjarsýslu er að gerast kraftaverk. Þar hafa menn tekið hönd- um saman um að stöðva frekari eyðingu og græða upp þúsundir ferkílómetra eyðimörk. Og árangurinn hefur ekki látið á sér standa því að þar má nú þegar sjá grænan gróður, m.a. lúpínu, þekja stór svæði, þar sem áður var svartur sandur. Það þurfti mikið átak og bjartsýni til að hrinda þessu verki af stað, en nú hafa „náttúruverndar- menn" lagt stein í götu þess. Og það er lúpínan sem hefur orðið þess valdandi. Ætlunin er að nota hana á Hólasand til að byggja upp aftur Er krakkabrauð eins hollt og grófu brauðin? HINN 26. október síðastliðinn birtist á neytendasíðu Morgun- blaðsins svar Laufeyjar Steingrímsdóttur, for- stöðumanns Manneldis- ráðs, við fyrirspurn neytenda um hollustu Krakkabrauðs í saman- burði við önnur gróf brauð. I svari sínu gengur Laufey út frá því að þau trefjaefni sem sett eru í brauðið séu vatnsleysanleg trefjaefni í stað vatns- óleysanlegra trefjaefna sem séu í heilhveiti og hafi þau því öðruvísi hollustugildi. Þessi afstaða Laufeyjar byggist á algerum misskilningi sem nú þegar hefur verið leiðréttur gagnvart henni. Þau náttúrulegu trefjaefni sem sett eru í Krakkabrauð eru ekki vatns- leysanleg eins og hún gerði ráð fyrir heldur vatnsóleysanleg og örva því meltinguna með sambærilegum hætti og óleysanlegu trefjaefnin í grófu brauði. Þannig er um samsvar- Krakkabrauð, segir Áslaug Högnadóttir, er gróft brauð. andi hollustu að ræða í Krakka- brauði og öðru grófu brauði hvað varðar trefjaefnin og í reynd er um heldur meira magn af trefjaefnum að ræða í Krakkabrauði en í grófu brauði almennt. Til frekari upplýsinga fyrir neyt- endur er rétt að geta þess að venju- leg gróf brauð innihalda bæði leys'- anleg og óleysanleg trefjaefni en ekki eingöngu óleysanleg eins og ætla mætti við lestur á svari Laufeyj- ar. Þannig eru þau Ieysanlegu rúmur þriðjungur af trefjunum í venjulegu grófu brauði. Báðar tegundirnar eru hins vegar hin ágætustu efni, eins og Laufey bendir réttilega á, þótt hollustan sé með ólíkum hætti. í Krakkabrauði er næringarefnum sem tapast við fínmölun kornsins aftur bætt út í brauðið. Þar er ekki einvörðungu verið að tala um trefjar heldur einnig kímið, sem er næring- Áslaug Högnadóttir arríkasti hluti hveiti- kornsins. Þar má sér- staklega nefna B-vít- amínin þíamín (Bl), ríb- óflavín (B2), níasín, pyridoxín (B6) og fólas- ín, E-vítamín, steinefn- in járn, fosfór, magn- íum og sink, sem öll eru í miklu magni í kíminu. I Krakkabrauði er hveitikím, sem er sér- unnið svo að næringar- efnin varðveitast, bætt í ríkum mæli út í hveit- ið fyrir bakstur. Auk þessara næringarefna inniheldur kímið ákveðna næringarþætti sem mikilvægir eru fyr- ir brauðbakstur svo og ferskleika og geymsluþol brauðsins. Kímið sem sett er út í Krakkabrauðið er það ríkt af þessum næringarþáttum að ekki þarf að setja út í það nein auk- efni eins og algengast er að gert sé hér á landi sem og erlendis til að ná fram fyrrnefndum eiginleikum. I máli Laufeyjar er því haldið fram að sjónvarpsauglýsingar fyrir krakkabrauð miðist við að hvetja börn til að taka með sér fínt brauð í skólann í stað grófa brauðsins, sem sé viðtekin venja. Hér er um algera rangtúlkun að ræða. Hvergi kemur slík hvatning fram í auglýsingunni. Þvert á móti er eingöngu verið að ræða um hollt, bætiefnaríkt og gróft brauð sem tilvalið sé fyrir börn að taka með sér sem nesti í skólann, enda væri til lítils að vera að tala um alla þessa hollustu ef venjulegt fínt brauð mætti koma í staðinn. Allir verða að gera sér grein fyrir því og þá ekki síst Manneldisráð að hollusta einstakrar matvöru verður hvorki stöðluð né skilgreind út frá fyrirfram gefnu útliti, bragði, eða áferð heldur þeirri samsetningu og þeim næringarefnum sem eru í mat- vörunni. Krakkabrauð er gróft brauð sem hefur þá sérstöðu að bragð þess og útlit er öðruvísi en almennt ger- ist og er sem slíkt nýr valkostur fyrir þá sem vilja borða hollt, gróft brauð. Höfundur er ma.tvælafræðingur og starfar hjá SamsSlubakarii hf. W9Í ¦ .-¦¦.¦ ¦ m&&8&&z£:*>s:ý Ekkert hefur breytt ásýnd landsins, segir Herdís Þorvaldsdótt- ir, meir en búfjárbeitin. frjósemi jarðvegsins, sandsins, sem er orðinn gjörsnauður af næringar- efnum. Engin önnur planta sem við höfum í landinu er færari um að gera þetta en lúpínan, sem Hákon sálugi Bjarnason, fyrrverandi skóg- ræktarstjóri, flutti til landsins frá Alaska fyrir mörgum áratugum. Þetta er kraftaverkaplanta en ein- mitt skortur á slíkum plöntum hefur staðið uppgræðslu fyrir þrifum. Nú hefur skipulagsstjóri ríkisins sett ýmis óaðgengileg skilyrði fyrir notkun lúpínunnar, að því er manni skilst, til þess að hún dreifist ekki stjórnlaust um nágrennið og breyti ekki ásýnd landsins. Ekkert hefur breytt meira ásýnd þess en búfjár- beit, en hvaða boð og bönn setur skipulagsstjóri um hana? Ég hef enn ekki séð þau. Kolagrafir, sem hann vill að séu varðveittar á sandinum, ef þær finnast, segja alla söguna um það að Hólasandssvæðið hafi verið skógi vaxið áður en það varð örfoka. Eitthvað var nú ásýnd lands- ins önnur þá, og hvílík fírra er það að ætla að viðhalda núverandi ástandi þess! Á auðnin að vera ís- lenskt fyrirbæri og einkenni? Þegar náttúruverndarmenn tala um „náttúrulegan gróður" hvað er þá verið að miða við; gróður á land- námsöld, árið 1500, 1700 eða í dag? íslenska flóran er mjög tegunda- snauð miðað við önnur lönd, og ýmsar tegundir hafa verið að hverfa vegna beitar og uppblásturs. En sem betur fer hafa nokkrar bæst við, einkum á síðustu áratugum. Er það ekki af því góða? Ekkert ætti að vekja meiri gleði náttúruverndarsinna en það að fólk- ið sjálft taki höndum saman og hafi frumkvæði að því að reyna að hefta uppblástur og græða upp land- ið sitt. Það er hins vegar óbætanleg- ur skaði fyrir framtíðina ef reynt er að leggja stein í götu slíkra sjálf- boðaliða með smámunasemi og drepa niður framkvæmdavilja og gleði þeirra. Auðvitað þarf að fylgj- ast með aðgerðum og benda á það sem betur mætti fara, og lúpínu á sjálfsagt ekki að nota alls staðar. En stífni og opinbert þras með ásök- unum um óvandað hugarfar að baki framkvæmdanna er aðeins til ills fyrir alla aðila. Miklu nær væri okk- ur að nota orkuna til sameiginlegra átaka og taka höndum saman við að græða landið. Höfundur er formaður gróður- verndar Lífs og lands. ISLENSKT MAL ÖRNÓLFUR Thorlacius fræðir okkur enn, og birtist með þökk- um bréf hans ítarlegt í tveimur hlutum. Hér er fyrri parturinn: „Kæri Gísli! Mig langar að nefna við þig nokkur fremur fágæt nöfn á plöntum og dýrum, ef hugsast gæti að einhverjir lesendur þess- ara þátta hefðu gagn og gaman af. Samkennari minn fyrir fjölda ára, íslenskukennari við Menntaskólann í Reykjavík, síð- ar prófessor við Háskóla íslands og höfundur frægrar kenningar um náttúrunöfn, bar upp við mig erindi erlends norrænufræð- ings sem rekist hafði í fornu riti á plöntuheitið hjálmhukur og vildi vita hvaða gras það væri. Ég stakk upp á plöntu sem á ensku kallast hemlock og á síð- ari tíma íslensku eitursveipur eða óðurt, Conium maeulatum. Þetta er bráðeitruð jurt af sveip- jurtaætt. I lyfjafræðibók sem ég las ungur var hún sögð „ríkiseit- ur Aþenu", þar sem Aþeningar unnu úr henni eitur til aftöku brotamanna, og mun Sókrates þeirra þekktastur. Skemmst er frá því að segja að útlendingurinn féllst á túlkun mína og fyrir vikið var mín í fyrsta og síðasta sinn getið í fræðiriti sem heimildarmanns um norræn málvísindi. Nú ætla ég að láta af sjálfs- hóli um sinn. í Hulduljóðum leggur Jónas Hallgrímsson Eggerti Ólafssyni þessi orð í munn: „brekkusóley! vér mættum margt muna hvurt öðru' að segja frá." Þótt þetta sé oft sungið - unglingakór, alinn upp í skóla sem ég stýrði, flytur það til dæmis af list - vita víst fáir hvaða planta brekkusóley er. Það mun vera þrílita fjólan eða þrenningarfjólan, Viola trícolor, algeng jurt í íslenskri náttúru, auk þess sem ræktuð afbrigði hennar, stjúpurnar, prýða víða garða og leiði. Framar í sama ljóðabálki Umsjónarmaður Gísli Jónsson 874. þáttur stendur - í erindi sem sjaldan er sungið: „þar sem að bárur brjóta hval á sandi í brekku þar sem fjalíaljósið grær." Ekki trúi ég menn séu sáttir um það hvernig bárurnar brjóta hval á sandi en fjallaljós er al- geng íslensk blómplanta, ljós- beri, Lychnis alpina. Önnur nöfn, sem Agúst H. Bjarnason til- greinir í íslenskrí flóru með lit- myndum, eru ilmjurt, ununar- jurt, píknajurt og þúsund- dyggðajurt. Vallhumall „þykir ein besta lækningajurtin og er sagður styrkjandi, mýkjandi, saman- dragandi, uppleysandi, blóð- hreinsandi, bæta sinateygjur og stirðleika". Hér vitna ég aftur í Flóru Ágústs H. Bjarnasonar. „Fræðiheiti þessarar jurtar af körfublómaætt er Achillea mille- folium, en síðara heitið, viður- nafnið, merkir þúsundblöðóttur. íslenskt alþýðuheiti er mellifólía eða mellufólía. Þykir mér ótrú- legt að það sé sótt beint í latín- una. Gæti verið að nafnið sé fengið frá frönskum sjómönn- um, afbökun úr millefeuiIeV' L Afdráttarháttur (seinni hlut- inn kemur sjálfkrafa, ef numinn er einn stafur framan af hverju orði): Sveinar krjúpa, svellur móður, svanir fljúga. Eftir ósk frá Þorsteini Þor- steinssyni avíólóg og veðurspá- manni: Mikið víf er hún Valgríður Eina, á vöxt eins og dónaleg kleina, átaksgóð, brellin, hnittin og hnellin, sem sagt hreint ekki mösulbeina. • Kjartan Ragnars lögfr. (eldri) í Reykjavík er óánægður með orðin Sauðkrækingur og Sauð- kræklingur, telur þau bæði ,jafn fráleit, enda svo óhrjáleg að naumast eru nothæf." Hann bætir við: „Skárra væri að segja bara „þeir á Króknum", þótt sjálfsagt þyki ekki til fyrirmyndar. En hvað segir þú um Kræklingahlíð sem kennd mun við Krók nokk- urn sem fyrstur manna settist þar að líklega á landsnámsöld? Ég held þar í sveit þætti mönnum alger ósvinna að segja eða skrifa Krækingahlíð. Bestu kveðjur". Umsjónarmaður þakkar Kjartani Ragnars langa og dygga liðveislu. En nú verður hann ekki að öllu á einu máli og bréfritari. Um íbúa Sauðár- króks vísast til þess sem fyrir mjög skömmu var sagt í svari til Björns S. Stefánssonar. Hitt er auðvitað fjarri öllu lagt að breyta orðinu Krækl- ingahlíð sem tíðkast hefur frá landnámsöld. Umsjónarmaður heldur að það sé dregið af kráka fremur en krókur, og má þó litlu skipta, því að orðin eru skyld. Svo sel ég ekki dýrara en ég keypti eftirfarandi frásögn Landnámu: „Áttu þeir bræður alla hlíðina, og var af því kölluð Kræklinga- hlíð, að þeir váru synir Öndótts kráku." í fornu letri má sjá á mismun- andi æ-hljóðum hvort þau voru dregin með hljóðvarpi af ó eða á. Úr fornenskri bæn (særingu), svokallaðri Akurbót. Lagað að íslensku lagi, og þurfti ekki mik- illa breytinga: Jörðu eg bið og upphimin og hina sælu Sankti Maríu... Heil vert því fold, fira móðir, ver þú gróandi í goðs faðmi fóðri of fyllt, firum til nytja. Áuk þess kristmennska (Spo- onerism) frá Baldri Hafstað: Steinn Þ. Steinsson dýralæknir ætlaði að fá samband við Úlfar bónda á IngvekJarstöðum, en bað um Ingvar á Ulfaldastöðum.
Beinir tenglar
