44 FIMMTUDAGUR 23. APRÍL 1998 4" MORGUNBLAÐIÐ fNfa$mM$faib STOFNAÐ 1913 UTGEFANDI FRAMKVÆMDASTJÓRI RITSTJÓRAR Árvakur hf., Reykjavík. Hallgrímur B. Geirsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. HATIÐ BOKA í SUMARBYRJUN ALÞJÓÐADAGUR bókarinnar er haldinn hátíðlegur í þriðja sinn í dag, 23. apríl, á sumardaginn fyrsta, sem jafnframt er fæðingardagur nóbelsskáldsins okkar, Hall- dórs Kiljans Laxness. Dagur bókarinnar fer vel saman við hinn séríslenska og forna hátíðisdag, sumardaginn fyrsta. Spánverjar hafa haldið Dag bókarinnar hátíðlegan til fjölda ára en það var fyrir þremur árum sem UNESCO, menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna, ákvað að gera 23. apríl að alþjóðlegum baráttu- og hátíðisdegi bókarinnar og höfundarréttarmála. Á Spáni hefur það tíðkast á þessum degi að gefa ættingjum og vinum bók og rós að gjöf; er það fallegur siður sem íslendingar mættu taka upp á þessum boðunardegi birtu og yls, góð bók fær hug okkar og hjarta til að ljóma rétt eins og birta sumarsins. Segja má að sumardagurinn fyrsti sé rótfastur í ís- lenskri menningu. Hann ber upp á fyrsta fimmtudag eftir átjánda aprfl því að með honum hófst harpa, fyrsti sumar- mánuðurinn að fornu tímatali. Þjóð, sem þurfti að þreyja þorrann og góuna, oft við þröngan kost, langa, dimma og kalda vetur, fagnaði sól og sumri, vaknandi gróðri, kom- andi bjargræðistíma til sjávar og sveita sem afkoma henn- ar byggðist á. Heiti dagsins var bókfest þegar í Grágás og Jónsbók og fleiri fornum heimildum. I Sögu daganna eftir Árna Björnsson segir: „Þótt heimildir séu fámálar er lík- legt að íslendingar hafi alltaf haldið til dagsins í mat og drykk eftir efnum og ástæðum. Sumargjafir eru þekktar frá 16. öld og eru miklu eldri en jólagjafir. Ekki var unnið nema nauðsynjastörf eða táknræn sumarstörf, og hafa börn nýtt daginn til leikja." Það fer vel á því að halda tryggð við þennan séríslenska hátíðisdag og einmitt tileinka hann leik barnanna og sam- verustund með fjölskyldunni. Það fer líka vel á því að þennan dag skuli nú bera upp á Dag bókarinnar. Bók- menntirnar voru vorið í íslenskri menningarsögu, vor þjóð- arinnar - íslensk þjóð er reist á bókmenntunum. Þegar spurt er hvers vegna við höldum Dag bókarinnar hátíðleg- an má þannig svara með annarri spurningu: Hvað væri ís- lensk þjóð án bóka? En bókin er ekki aðeins grundvöllur- inn að þjóðmenningu okkar íslendinga heldur hefur hún einnig verið sá staður sem best og lengst hefur dugað til að safna á þekkingu og hugsunum mannkyns. Þrátt fyrir gríð- arlega mikla og merkilega þróun í tækni til að miðla upp- lýsingum, svo sem sjónvarpið og tölvan eru gott dæmi um, hefur enn ekki verið fundin betri leið til að miðla upplýs- ingum, hugmyndum og bókmenntum en bókin, hið prent- aða orð. Hin sterka staða bókarinnar birtist með skýrum hætti í íslenskri bókaútgáfu síðustu ár og áratugi. I nýrri rann- sókn Hildar G. Eyþórsdóttur á íslenskri bókaútgáfu sið- ustu þrjátíu ára, sem birtist í nýútkomnu hefti tímaritsins Ritmennt, kemur fram áð bókaútgáfa hefur aukist jafnt og þétt. Árið 1986 voru 1.282 bækur gefnar út hér á landi en tíu árum síðar, árið 1996, voru útgefnar bækur 1.543. Stíg- andin hefur verið nokkuð jöfn en þó má sjá sveiflur á milli ára, bókaútgáfan er til að mynda langmest á árinu 1992 eða 1.770 bækur. Rekur ef til vill marga minni til þess að einmitt á þessu tímabili var enginn virðisaukaskattur (áður söluskattur) á bókum en hann var settur aftur á eftir stutt hlé sumarið 1993. Það er kappsmál fyrir íslenska bókaút- gáfu og íslenskar bókmenntir að leggja niður þennan skatt, sem er 14% af verði bóka, en það hefur sýnt sig að hann kemur harðast niður á bókum sem eru viðkvæmar í sölu, seljast hægt en örugglega, svo sem eins og ljóðabókum. Fréttir um stöðu bókarinnar hér á landi hafa annars ver- ið nokkuð misvísandi síðustu misseri. Annars vegar hefur könnun Þorbjörns Broddasonar, prófessors við Háskóla ís- lands, á lestri íslenskra barna og unglinga á aldrinum 10 til 15 ára sýnt að innan þessa aldurshóps eru sífellt fleiri sem aldrei líta í bók ótilneyddir. Hins vegar hafa almennings- bókasöfn hér á landi aldrei verið vinsælli en einmitt nú eins og fram kom í viðtali við Önnu Torfadóttur borgarbóka- vörð í Morgunblaðinu síðastliðinn sunnudag. Og þótt könn- un Þorbjarnar bendi til að umræddur aldurshópur barna hafi snúið sér í auknum mæli að tölvum og margmiðlun þá hefur sú tækni ekki slegið bókinni við í miðlun upplýsinga og hugmynda, eins og áður sagði, heldur frekar stutt við hana, komið upp að hlið hennar. I megindráttum er því vart ástæða til annars en að horfa bjartsýn og hugrökk til framtíðar hvað bókina varðar á þessum fyrsta degi sumars. IRABBI á vegum rannsóknar- stofu í kvennafræðum nýver- ið ræddu þau Elvira Scheich og Skúli Sigurðsson um hinar miklu breytingar sem orðið hafa á vísindum á síðustu áratugum með tilkomu „technoscience" eða „tæknivísmda". I hverju eru breyt- ingarnar fólgnar? Geta þær haft áhrif á hugmyndir okkar um lýð- ræði? I stuttu spjalli við Elviru og Skúla ræddu þau þessar spurning- ar. - Hvað er átt við með „technosci- ence" eða tæknivísindum? Elvira: Þetta hugtak er lykilhug- tak í rannsóknum á vísindum og stöðu þeirra í nútíma samfélagi. Hugtakið hefur verið notað af femínistum til að skýra hvernig vís- indin eru meðal annars hluti af valdauppbyggingu samfélagsins. Frá lokum seinna stríðs hefur orðið grundvallarbreyting á stöðu vís- inda. Umfang vísindarannsókna hefur aukist hröðum skrefum og það er mun erfiðara en áður að að- greina þau frá ríkisvaldinu eða stór- fyrirtækjum til dæmis á sviði eðlis- fræði og vopnasmíði eða fjarskipta- tækni, eða á sviði líffræði og erfða- tækni. Skúli: Það hefur líka orðið breyt- ing á stöðu vísindagreina innbyrðis. Auk þess er oft og tíðum erfitt að greina muninn á vísindum, tækni og læknisfræði. Ein leið til að skilja tæknivísindi er að líta á tæki eins og til dæmis röntgentæki. Þau eru notuð í læknisfræði og raunvísind- um, og teygja anga sína jafnvel enn víðar. Elvira: Þetta eru ekki bara tæki heldur vélar. Mjög flóknar vélar, smáar eins og tölvur eða risastórar eins og öreindahraðlar. Skúli: Þessar vélar og tæki eru knúðar raforku og tengdar saman á flókinn hátt í stórum tæknikerfum. Af þessu leiðir að skilningurinn á orsakasamhenginu sem þar ríkir getur orðið mjög spennandi. Það er ekki hægt að segja að A orsaki B með einföldum hætti heldur eru or- sakirnar margslungnar og ekki alltaf auðsæjar. Sérfræðingaveldið - Á sama tíma og tæknin er orðin flóknari eykst sérfræðimenntunin. Það er oft talað um að vísindamenn viti lítið um annað en sitt þrönga sérsvið. Elvira: Mér dettur í hug dæmi frá Frankfurt/Main og kjarneðlisfræð- ingum sem vinna þar. Þrátt fyrir að þeir séu sérfræðingar á þessu sviði geta þeir varla skQið til hlítar hvað gerist í kjarnorkuverum né hvaða líffræðilegu áhrif geislun getur baft. Það'vill oft brenna við að ólíkir sér- fræðihópar beri ekki nægilega sam- an bækur sínar né viðurkenni eðli- leg takmörk þekkingar sinnar. I raun eru sérfræðingar á hverju strái. I kjölfar Chernobyl-slyssins í Sovétrfkjunum árið 1986 jókst and- staðan við notkun kjarnorkunnar í Vestur-Þýskalandi og mikil um- ræða varð um hættuna af kjarn- orkuverum. Margar mæður voru mjóg áhyggjufullar vegna velferðar barna sinna og kynntu sér itarlega þessa ógn. Mæðurnar urðu því sér- fræðingar á þessu sviði og vissu í raun meira hvað leitt gat af notkun kjarnorkuvera heldur en________ margir kjarneðlisfræð- ingar. Skúli: Það er mjög mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að enginn getur vitað allt um jafngríð- arlega flókin fyrirbæri og kjarn- orkuver. Þegar kjarnorkuver eða risavaxin efnaverksmiðja er byggð þarf að hafa gífurlegt eftirlit með því að rétt sé að verki staðið. Afraksturinn eru gagna- og skjala- haugar sem krefjast stórtækrar skjalavörslu og skipulagningar til þess að unnt sé að finna nauðsynleg gögn fari eitthvað úrskeiðis. Þetta leiðir hugann að því að skipulag og meðferð gagna í tröllauknum gagnagrunnum er mjög mikilvægt SKODANASKIPTI Tækni- vísindi og lýðræði Hvað eru tæknivísindi? Hverjir hafa vit á vísindum? Hvert er samband vísinda og lýð- ræðis? Þessar spurningar bar á góma í sam- tali sem Salvör Nordal átti við þau Elviru Scheich, eðlis- og stjórnmálafræðing og Skúla Sigurðsson, vísindasagnfræðing. Morgunblaðið/Ásdís ELVIRA Scheich, eðlis- og stjórnmálafræðingur og Skúli Sigurðsson, vísindasagnfræðingur. einkenni tæknivísinda. Elvira: Með tæknivísindum eins og kjarnorkunni, hafa ný vandamál skotið upp kollinum. Eitt þeirra varðar þá sérfræðiþekkingu sem hefur orðið tii og unnt er að nota á skelfilegan hátt. Þegar Sovétríkin liðuðust í sundur í upphafi þessa ára- tugar vaknaði sú spurning hvað ætti að gera við fólkið sem var sérfræð- ingar í kjarnorkumálum. Það var til dæmis óttast að þeir seldu þekkingu sína til Saddam Hussein í írak. _______________ Þetta sýnir hvað sam- Mæðurnar ^and stjórnmála, hern- urðu ^31" °S tæknivísinda er sérfræðingar flókið. Annað vandamál varðar þann úrgang sem þessari starfsemi fylgir. Urgangur- inn er stórhættulegur og það er Ijóst að við verðum að hafa auga með honum og þessum kjarnorku- verum um ókomin ár, hvort sem þau verða starfrækt áfram eða ekki. Og við þurfum að þjálfa starfsmenn til þess að vakta þessi ver, en er víst að þeir verði tiltækir? Ogn við lýðræðis- lega umræðu - En hvernig er hægt að hafa al- menna umræðu um tæknivísindi, sem eru jafnflókin og raun ber vitni og fáir hafa þekkingu á? Skúli: Ef við viljum hafa lýðræð- islega og upplýsta umræðu þá er mikilvægt að allir beri skynbragð á þessi mál. Sérfræðinga á sviði kjarnorku skortir oft nægilega þekkingu á mannlegu samfélagi og aðrir þekkja lítið til kjarnorku. Ef við teljum að gagnrýn umræða og hugsun sé af hinu góða og það sé æskilegt að hafa ólíkar skoðanir þá er nauðsynlegt að grundvöllur sé til fyrir heilbrigð skoðana- _______ skipti um vísindi og tækni. Því er nauðsynlegt að sem flestir hafi lág- marksþekkingu á þessum sviðum svo upplýst og gagnrýnin umræða geti átt sér stað. Sérfræðingar skirrast stundum við að fylgja lýðræðislegum leik- reglum á sviði tæknivísinda og um- ræðan einkennist ekki af gagnrýni og umburðarlyndi heldur af ein- strengingslegum hugsunarhætti: annað hvort ertu með eða á móti. Þetta hefur einkennt umræðuna um notkun kjarnorkunnar og brennur við í umræðu um erfðatækni. Þá er ekki óalgengt að sérfræðingar á ákveðnu sviði tali valdsmannslega um álitamál sem eru utan þeirra Þurfum < rýna og lýsta um 4
Beinir tenglar
