Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						26     FIMMTUDAGUR 4. MARZ 1999
MORGUNBLAÐIÐ
LISTIR
Að víkka út vitundina
Utisetur. Samband geðlækninga, bók-
mennta og siðmenningar nefnist bók sem
geymir ritdeilu frönsku heimspekinganna
Michels Foucault og Jacques Derrida um
gildi sturlunar í menningu Vesturlanda.
Matthías Viðar Sæmundsson er ritstjóri
verksins og skrifar ítarlegan eftirmála
þess. Þröstur Helgason bað hann að segja
frá þessari hnýsilegu bók.
RITIÐ Sturlun og óskynsemi.
Saga sturlunar á skynsemis-
öld, eftir franska heimspek-
inginn Michel Foueault, kom út árið
1961 en í því er rakin saga sturlunar
á Vesturlöndum frá tímum síðmið-
alda og endurreisnar til okkar daga.
Bókin hefur vakið þversagnakennd
viðbrögð allt frá upphafi. í
nýútkominni bók, Útisetur. Sam-
band geðlækninga, bókmennta og
siðmenningar, eru birtir þrír kaflar
úr bókinni og ritdeila sem spratt af
efni hennar milli höfundarins og
starfsbróður hans og landa, Jacques
Derrida, í íslenskri þýðingu Ólafar
Pétursdóttur og Garðars Baldvins-
sonar. Einnig eru í ritinu grein eftir
Shoshana Felman um deiluna og
kafii úr Hugleiðingunum eftir René
Descartes. Matthías Viðar Sæ-
mundsson, ritstjóri bókarinnar,
skrifar svo ítarlegan eftirmála þar
sem fjallað er um heimspeki
Foucaults í ljósi ritdeilunnar við
Derrida. Matthías hefur lengi glímt
við heimspeki Foucaults sem þykir
oft flókin og þversagnakennd. Sumir
spyrja kannski hvað það sé sem
heilli.
„Einkum tvennt," segir Matthías.
„í fyrsta lagi reynir hann stöðugt á
mörk í reynslu og hugsun, hann þor-
ir að vita og orða spurningar um efni
sem hafa oftsinnis verið kæfð eða
borin út. Rit Foueaults búa yfir
ástríðufullri þekkingarþrá sem hefur
farið fyrir brjóstið á mörgum í tím-
ans rás. Sjálfur lýsti hann því ágæt-
lega í viðtali um geðlækningar. ,Af
hverju skyldu læknar halda að ég sé
á móti geðlækningum?" sagði hann;
„það er af því að þeir geta ekki
horfst í augu við sögu eigin fræði-
greinar sem bendir auðvitað til að
geðlækningar séu gervivísindi; því
raunveruleg vísindi geta tekist á við
upptök sín hversu hraksmánarleg
sem þau eru." Þá er það stíllinn,
tungutak Foueaults, hvernig hann
sameinar í mögnuðum texta sagn-
fræðilega nákvæmni, skáldlega ljóð-
rænu og heimspekilegar rökfærsl-
ur."
Tær og dularfull tilvistarreynsla
Matthías segir að nafn bókarinnar
sé sótt í Jónsbók. „Þar er talað um
óbótamenn sem létu líf sitt „fyrir
fordæðu ok forneskjuskap ok spáfar-
ir allar ok útisetur at yekja tröll upp
eðr fremja heiðni". Útisetur munu
hafa farið fram á krossgötum að
næturlagi, á mörkum mannlegs sam-
félags, reynt var að víkka út vitund-
ina, virkja dulin sálarlífsöfl og sam-
eina þau öflum hins heimsins, vekja
tröll upp: máttarvöld óskynsemi og
náttúru. Þeir sem lesa ritið sjá fljótt
skyldleikann."
Af hverju er gerður greinarmunur
á sturlun og geðveiki í bókinni?
„Mig langar til að byrja á dálítilli
sögu sem margir kannast við en
sagt er að Einar skáld Benedikts-
son hafi verið myrkfælinn svo jaðr-
aði við geggjun. Kvöld eitt mun
hann hafa vafið rekkjuvoð um höfuð
sér svo hann líktist hálfdauðum
manni en sagði síðan við rekkjunaut
sinn: „Nú er mér sama þótt stofan
sé full af djöfium." Eftir það tók
hann að segja magnaðar draugasög-
ur, hverja af annarri, en þegar þeim
kraftmestu lauk sofnaði hann og
svaf vært til morguns. Þetta athæfi
kann að flokkast undir taugaveiklun
og afkáraleika, einhvers konar
brjálsemi eða draum, í augum
margra, en það má skoða það í öðru
samhengi.
Rit Foucaults snýst um „folie"
sem þýða má með orðinu sturlun en
bæði þessi hugtök eiga við geðræna
reynslu sem flokkast yfirleitt undir
geggjun eða geðveiki, kjörlendi
læknisvísinda og lyfjafyrirtækja nú á
dögum. Þegar að er gætt kemur hins
vegar í ljós margræð og mótsagna-
kennd saga því sjúkdómstengslin
eru óljós og ný af nálinni. Sturlun
merkir þannig í gömlum heimildum
að rugla, trufla, koma á ringulreið,
enda er það tengt nafnorðinu styr
sem merkt gat ófrið, bardaga, há-
vaða og ólæti. Orðið býr því yfir söng
og styrjöld í óeiginlegum skilningi,
líkt og franska orðið folie, en upp-
runaleg merking þeirra virðist vera
skortur á skynsemi, öfgar, hófleysi,
rugl og ofgnótt. Þessi merking hefur
haldist við í mæltu máli og er senni-
lega reist á eldgamalli reynslu, frá-
vikum sem geðlæknisfræði nútímans
DARAFLEYIÐ eftir Bosch. Skip hinna vitfirrtu
er tákn sturlunarinnar sem fór allt í einu að
ásækja evrópska menningu undir Iok miðalda,
að mati Foucaults.
hefur tengt sjúklegu atferli, en voru
kannski hluti af eðlilegu mannlífi
fyrr á tímum. Sturlunarlýsing
Foucaults er á þessu reist því folie er
fyrst og fremst tær og dularfull til-
vistarreynsla í augum hans, reynsla
sem getur grafið undan, vefengt og
kollvarpað skilningi okkar á veröld-
inni."
Agreiningur Foucaults
og Derrida
I stuttum formála að bókinni seg-
ir Matthías að á yfirborðinu hafi
deila þeirra Foucaults og Derrida
snúist um læriföður vestrænnar
rökhyggju, René Descartes, en í
raun og veru hafi verið tekist á um
„eðli" vestrænnar hugsunar. „Þessi
ágreiningur kann að þykja óljós og
flókinn en í raun er hann ofurein-
faldur," segir Matthías. „Foucault
hafði tvennt í huga þegar hann rit-
aði þessa bók: að „segja sturlunina
sjálfa", eins og það er orðað, og að
rekja sögu niðurþöggunar og sam-
ræðuslita. Hann hafði í huga rit sem
sameinaði eðliskosti fræða og skáld-
skapar, rit sem tjáði reynslu hinna
sturluðu, „öll þessi orð svipt máli",
upphaflegt eða ósnortið sálarástand
sem ekki hefur ver-
ið skilgreint og fært
í fræðilegan búning.
Hann vildi sem sagt
komast undan máli
og hugtökum heim-
spekinnar, sálar-
fræðinnar og sagn-
fræðinnar: tungu-
taki sem hefur að
dómi hans útilokað
og hlutgert reynslu
brjálaðs fólks frá
sautjándu öld til
okkar tíma.
En að tjá sturlun-
ina sjálfa! Þessi
ásetningur gerir rit
Foueaults áræðið,
heillandi og spenn-
andi að mati
margra, en jafn-
framt hljóta ýmsar
efasemdir að vakna:
Geta æði og tungu-
mál hugsanlega átt
samleið, er hægt að
tjá sturlun með því
að tala um hana eða
er             verkefnið
kannski brjálæðis-
legt í sjálfu sér?
Getur         Foueault
komist framhjá rök-
víslegu tungutaki
sem hefur fangað og
lamað sturlunina,
tungutaki sem mót-
ar heimssýn okkar
og sjálfsmynd að
mestu eða öllu leyti?
Svo er alls ekki að
dómi Derrida, mál-
svara skynsemi og
raunsæis, við getum
ekki fangað sturlað geð með orðfæri
okkar fremur en unglingur fær end-
urheimt sakleysi æskunnar. Astæð-
an er einfaldlega sú að tungumálið er
gegnsýrt hugsunum sem við
komumst ekki undan, skynsemi sem
hefur mótað málið á öllum stigum
þess, hvort sem um er að ræða
myndun og tengsl orða, setningar
eða merkingarrík hugtök. Réttar-
hald Foucaults yfir vestrænni skyn-
semi er því fáránlegt, taldi Derrida,
hann ræðst gegn meintum glæp, úti-
lokun sturlunar, en staðfestir glæp-
inn um leið með því að taka til máls
og lýsa honum, eða með öðru móti
sagt: sturlunin hverfur jafnóðum og
byrjað er að tala um hana rétt eins
og draughræðsla Einars Benedikts-
sonar; skáldið kjaftaði frá sér órök-
víslegan óttann við myrkrið eins og
landar hans hafa kannski gert um
aldaraðir.
Foucault gerði sér grein fyrir
vandanum sem sjá má af því að hann
tengir sturlun margsinnis við þögn.
En hvers konar þögn er átt við,
spurði Derrida, ef ekki mælsku-
þrungna þögn, talandi þögn, og
hvernig fáum við vitað að þögn hins
sturlaða sé merkingarrík hafi full-
komin samræðuslit átt sér stað eins
og gert er ráð fyrir? Þögnin hlýtur að
eiga sér farvegi, hafi Foucault lög að
mæla, hún hlýtur að birtast okkur, til
dæmis í hljóðum eða myndum sem
lesa má merkingu úr, sem hægt er að
breyta í rókvíslega orðræðu jafnóð-
um. Og sé sú raunin þá eru fullyrð-
ingar um útilokandi mótsögn skyn-
semi og sturlunar rangar; öll merk-
ingarrík boðskipti hljóta eðli málsins
samkvæmt að vera skynsamleg.
Derrida hafnar af þessum sökum
hugmyndum um stórfelld umskipti
hugarfarsins á sautjándu öld, að
skynsemisöldin hafi rekið önnur
skilningsform út í ystu myrkur, að
virk og lifandi samræða ólíkra
reynsluheima hafi slitnacf í tvö eintöl
þar sem hvorugur skildi eða heyrði
annan. Enda er skynsemin óhjá-
kvæmilegt skilyrði allrar merkingar-
sköpunar að hans dómi. Niðurrif
skynseminnar getur því ekki birst
með öðru móti en sem ólga eða rask
innan marka hennar því það að hugsa
og tala óskynsamlega er í sjálfu sér
útilokað. Hugsunin getur kannski
skírskotað til sturlunar á máli skáld-
skapar, með líkingum eða geðríki,
paþosi, en slíkt er samt tvíbent því sá
sem talar/skrifar verst raunverulegri
sturlun með skrafi sínu eða skáld-
skap, hann býr til fjarlægð, býr um
sig í skjóli, reisir virkisgarða, jafnvel
þótt hann lofsyngi og vilji tjá frelsi
eða andríki hinna brjáluðu."
Snertir grundvallar-
viðhorf okkar
En hver er skoðun þín sjálfs?
.Andmæli Derrida kunna að
þykja óljósen þau spegla að mínum
dómi reynslu fjölda fólks, skrifta-
hefðir, sálgreiningu og meðferðar-
tækni nútímans þar sem fólk talar
burt sturlun sína (djöfulinn, synd-
ina, fíknina eða sýkina), þar sem
ekkert stendur á milli nema áhrifa-
máttur orðanna, gegnsætt skæni
tungumálsins. Tungumálið er í ljósi
þessa „rof' gegn sturlun, gegn
óskynsemi fíkna og freistinga -
tjáningin sem slík heldur hættunni í
skefjum: eftir því sem lýsing þín
fyllist og verður mælskari þeim
mun fjarlægari verður háskinn eins
og í dæmi Einars Benediktssonar;
hann hratt slæðingnum frá sér með
draugasögum. Sé þetta haft í huga
er erfitt að hafna röksemdum
Derrida."
Hvaða gildi hafa þessar rökræður
spekinganna tveggja?
„Rökræða heimspekinganna er
kannski fáfengileg í augum þeirra
sem vanist hafa hversdagslegri
átakamálum en hún snertir samt
grundvallarviðhorf okkar og ákvarð-
anir frá degi til dags: hvað okkur
þykir rökrétt, heilbrigt og skynsam-
legt, stöðu innsæis, tilfinninga og
listar, hvernig og hvers vegna við
mótum líf okkar og samfélag á einn
veg en ekki annan. Hér er tO dæmis
reynt að skilgreina hugtök sem fólk
notar oft efasemdalaust eins og um
sjálfgefin sannindi sé að ræða en eru
í raun merkingarþrungin og stórpóli-
tísk, orð eins og skynsemi, vit, til-
finningar, óskynsemi, óvit og brjál-
semi eða sturlun."
I
i
Pegar kvölda tekur er notale
Á stíkum stundum er brýnt að teid sé ekki einungis Ijúffengt og hollt
heldur þarf það  lika ad  hafa róandi  áhrif.
Cefestial Seasonings hefur fengi sérhæft sig i tegundum tes
sem inhihatda engtn örvandi efni, svo sem koffin.
Slíkt te frá CelestÍáÍ Seasonings er tilvalid rétt fyrír svefninn og lika fyrir þá
sem starfa f streltuvaldandí umhverfí,
Njóttu ve.l - f róleghe
xtí>
JJandu það naðuqt
(ELESTIAL
§EASONING§
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72