Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						jí 46     FÖSTUDAGUR 2. JÚLÍ 1999
MORGUNBLAÐIÐ
Tilbúin plöntuvarnar-
efni - hvað er nú það?
GARÐEIGENDUR hafa ýmis ráð
til að verjast óboðnum gestum í
garða sína, hvort sem það eru
sveppir, illgresi eða ýmis smádýr.
Hægt er að kaupa svoköliuð plöntu-
varnarefni í sérverslun-
um fyrir garðyrkjufólk
og í vissum lyfjabúðum
úti á landi. Þessi efni
eru misjafnlega sterk
og eru flokkuð í hættu-
flokka eftir virkni
þeirra. Hættulegustu
efnin eru í X-flokki, síð-
an koma A-, B- og síð-
ast C-flokkur. Efni í
hættuflokkum X og A
eru talin eiturefni, en
efni í B- og C-hættu-
flokki eru hættuleg
efni. Til að mega kaupa
og nota efni í hættu-
flokkum X og A er
krafist sérstaks eitur-
efnaleyfis sem lög-
reglustjóri gefur út og handhafar
skulu ávallt bera á sér við störf sín.
Hollustuvernd ríkisins, Rannsókna-
stofnun landbúnaðarins og Vinnu-
eftirlit ríkisins halda í sameiningu
námskeið til eiturefnaréttinda á
hverju vori. Ekki er krafist eitur-
efnaleyfís til kaupa og notkunar á
efnum í hættuflokkum B og C.
Þeir eiginleikar sem efnafræði-
lega framleidd plöntuvarnarefni
verða að hafa eru að þau verða að
vera eitruð fyrir eitt eða fleiri lífs-
form. Þau verða þess vegna að vera
sem mest sérhæfð fyrir skað-
valdana sem þau eiga að vinna á og
hlífa þeim lífverum sem þau eiga að
vernda. Það mega ekki fínnast leif-
ar af efnunum í afurðunum sem þau
eru notuð á og geta verið hættuleg-
ar fyrir neytendurna. Auk þess
verða þau að brotna hratt niður svo
ekki verði leifar eftir þau í náttúr-
unni. Ennfremur verða efnin að
vera viðurkennd af opinberum aðil-
um skv. lögum og reglugerðum.
Efni þessa pistils er að upplýsa
garðeigendur um hvað það er sem
gerir að efnin verka á sumar lífverur
en aðrar ekki. Plöntuvarnarefnum
er skipt í skordýraeyða, illgres-
iseyða, sveppaeyða,
mauraeyða og lindýra-
eyða. Ekki er ætlunin
að fjalla um alla efna-
flokkana, heldur nefna
áhrif þeirra efna sem
algengust eru í notkun í
einkagörðum hérlendis.
Ef við skoðum ill-
gresiseyðana fyrst, þá
er mest notað af
glyfosati, selt undir
verslunarheitinu
Roundup. Það hermir
eftir aminósýrunni
glýsin og myndar pept-
íð (lítið prótein) með
öðrum amínósýrum
sem er óvirkt og hindr-
ar eðlilegan vöxt.
Glyfosat hindrar ensím sem er í öll-
um plöntum og flestum bakteríum
og leikur lykilhlutverk í myndun
hringtengdra kolefnissambanda og
finnst þar af leiðandi ekki í lífverum
sem eru háðar því að fá þau í gegn-
um fæðuna. Glýfosat er þess vegna
ekki eitrað fyrir dýr. Glyfosat
myndar auðveldlega torleysanleg
sölt með málmum og upptaka
plantnanna á því í gegnum ræturn-
ar er því í lágmarki. Þar sem
glyfosat er vatnsleysanlegt er það
ekki tekið upp af blöðum plantna
með þykkt vaxlag t.d. barrnálum.
Glyfosat er aðeins notað á vaxtar-
tíma illgresisins, þ.e. eftir að vaxt-
artíminn hefst á vorin, og er notað á
einært og fjölært illgresi. í jarðvegi
virkar glyfosat sem skordýraeitur
og drepur margar jarðvegslífverur.
Það er hvorki hættulegt fyrir fugla
né spendýr. Einstöku bakteríur
hafa ensím sem geta brotið niður
glyfosat og með hjálp erfðatækni
eru slík ensím flutt í nytjajurtirnar
(t.d. sojabaunir) svo þær verði
ónæmar fyrir áhrifum glyfosats.
Glyfosat er mest notaði illgres-
iseyðir í heimi.
Annar illgresiseyðir sem mikið er
notaður hér á landi er diclobenil,
sem hér gengur undir verslunar-
heitinu Casoron. Það er notað sem
fyrirbyggjandi lyf og kemur í veg
fyrir að fræ sem eru í jarðveginum
spíri. Efnið er lengi að brotna niður
í jarðveginum og má ekki nota í
nýplöntuð svæði. Þetta efni er ekki
lengur á skrá í Danmörku vegna
hættu á að það skolist niður í
grunnvatnið og mengi það.
Aðrir illgresiseyðar hindra
ljóstillífun plantnanna (t.d. atrazin
og simazin), sumir eru vaxtarhorm-
ón (t.d. 2,4-D og dikloprop), nokkrir
mynda stoðeindir (free radicals)
(t.d. paraquat og diquat) og ein-
hverjir eyðileggja frumuhimnur
(t.d. TCA).
Skordýraeyðarnir eru flokkaðir
eftir efnafræðilegri uppbyggingu
þeirra í fosfórefnin, karbamöt, líf-
ræn klórsambönd og pýretrin. Fos-
fórefnin eru aðallega notuð á skor-
dýr, þar sem virkni þeirra á plöntur
er afar lítil. Það er vegna þess að
fosfórefnin verka truflandi á tauga-
boðefnið acetylkólín og koma í veg
fyrir að ensím sem binst viðtökun-
um á taugaendunum verki. Þetta
veldur því að boðefnin hlaðast upp
og valda truflun á taugaboðum. Lít-
ill munur er á virkni þessara efna á
spendýr og skordýr. Algeng fosfór-
efni eru parathion, malathion og
diklorvos. Karbamöt virka svipað
og fosfórefnin á taugaboðefni og
trufla jónapumpur í frumuhimnum.
Lífræn klórsambönd eru efni eins
og DDT, Aldrin og Dieldrin sem
bæði eru bónnuð hérlendis og í
Evrópusambandinu, en leyfð í þró-
unarlöndunum.         Pýretrin-efnin
(meðal þeirra er t.d. permasect) eru
náttúruleg eiturefni sem finnast í
plöntum af körfublómaætt og voru
MAÐKURINN, ógn garðeigandans.
unnin úr plöntunni Chrysanthem-
um cinerariaefolium þegar á fyrstu
öld eftir Krist. Skordýr og dýr með
kalt blóð (fískar) hafa lítið af ensím-
um til að brjóta þau niður en dýr
með heitt blóð geta það. Þessi efni
trufla eðlilegt flæði natríumjóna í
taugafrumum skordýra og hafa
skaðleg áhrif á önnur líffæri þeirra
og valda dauða þeirra. Permasect
er einn mest notaði skordýraeyðir-
inn í garðaúðun hér á landi. Fosfór-
efnin og karbamötin eru baneitruð
og stórhættuleg öllum lífverum í
mjög litlum skömmtum, lífrænu
klórsamböndin hlaðast upp í efri
hluta fæðukeðjunnar (valda líf-
fræðilegri mögnun), en pýretrínefn-
in eru mun hættuminni vegna ens-
ímvirkni dýra með heitt blóð til að
brjóta þau niður.
Sveppaeyðar, þ.e.a.s. efni sem
notuð eru til að eyða sveppum á
plöntum, innihéldu flestallir áður
fyrr einhver málmsambönd. Þessi
málmsambönd eru meðal annars
kvikasilfurssambönd og koparsam-
bönd (captan). Þessi efni hindra
ensímvirkni með því að bindast við
járnið í ensíminu cytokrom P450. I
dag eru þessi efni ekki lengur notuð
en  önnur  hættuminni  án  málma
notuð í staðinn. Sveppir eru merki-
legar lífverur sem eiga margt sam-
eiginlegt með dýrum. Þess vegna
eru mörg efni sem notuð eru gegn
sveppum hættuleg spendýrum,
fískum og fuglum.
Það er rétt að benda á þá sjálf-
sögðu reglu að geyma plöntuvarnar-
efnin þar sem börn ná ekki til þeirra
og fara með gömul efni í spilliefna-
móttöku Sorpu, en þeim er fargað
þar einstaklingum að kostnaðar-
lausu. Sömuleiðis á aldrei að hella af-
göngum af plöntuvarnarefnum í nið-
urfóll. Reyndar á aldrei að blanda
meira en nota á hverju sinni og klára
úr úðadælunni á það sem á að úða,
svo efnin geti brotnað niður í stað
þess að valda mengun á umhverfinu.
Samantekt: Heiðrún Guðmunds-
dóttir líffræðingur.
Heimildir: Stenersen, Jörgen 1998.455
spörsmál i toksikologi og ökotoksikologi.
Biologisk institutt, Universitetet i Oslo. Yr-
keslitteratur as 1998. Alloway, B.J. and
Ayres, D.C. 1997. Chemical principles of
environmental poilution. 2nd edition.
Blackie Academic & Professional, Chapman
& Hall 1997. Casarett and Doull's Tox-
icology. The Basic Science of Poisons, 4th
edition. MacGraw-Hill International
Editions, Pergamon Press 1992. Reglugerð
nr. 50/1984 um notkun eiturefna og hættu-
legra efna í landbúnaði og garðyrkju og til
útrymmgar meindýra. www.hollver.is
ifHoujson
Hvernig gengur að beita
hugsun tækni og
raunvísinda 1 skáldskap?

GREG NORMAN
COLLECTION
FráUrt verð á golfoórum
Fatnaðurjrd Greg Norman - Galvin Green - Hippo - Adidas - Nike
1/2 golfeett frá kr. 12.500, stgr. kr. 11.875
1/1 golfsett frá kr. 19.900, stgr. kr. 18.905
m/poka+kerru kr. 29.900, stgr. kr. 28.405
Unglingasett m/poka frá kr. 13.900
Golfþokar frá kr. 3.500
Stand pokar frá kr. 8.900
Golfkerrur frá kr. 4.400
Rafmagnskerrur frá kr. 49.900
Tilboð á goifskóm og golfkúlum
Ein stærsta sportvöruverslun lands,
Stakar kylfur frá kr. 2.090
Stök tré frá kr. 2.900
Pátterar frá kr. 1.480
5% staðgrafiláttur
Ármúla 40
Símar: 553 5320
568 8860
Untlan
skilningstrjenu
UT FRÁ þeim rökum að hugsun
tækni og raunvísinda hafi bjargað
heiminum (fyrir utan að hafa nærri
tortímt honum líka) má leita fyrir
sér um hvernig gangi að beita þeirri
hugsun t.d. í Ijóðagerð. Greiningar-
aðferðin er samkvæmt ofangreindu
- altæk. Beitum henni á tiltölulega
óátækt hugtak sem er Huldur, sú
sem tvö íslensk Ijóðskáld, Grímur
Thomsen og Hannes Pétursson,
hafa ort um. Huldur er ekki aðeins
illátæk, heldur er fátt sameiginlegt í
útgáfu Gríms annars vegar og
Hannesar Péturssonar hins vegar,
nema ef til vill vætan. Hjá Grími er
hún sjóvættur á hafsbotni, hjá
Hannesi landvættur í fossúða, lfk-
lega einhvers staðar frammi á Ey-
vindarstaðaheiði. Lítum fyrst allná-
kvæmlega á gerð Gríms.
Grímur: Huldur í samnefndu ljóði
knýr langspil á hafsbotni og magnar
með því öldurót uppi á yfirborði
sjávar. Dýpið er eins og flest annað
afar óljóst, en með alllangri rök-
spc
Lferslunin
1—*ÆÆÆT%
WfM W B^iBm
PCI lím og fúguefiii
H
m
Stórhö^a 17, við Gullinbrú,
stmi 567 4844
semdafærslu, eftir nokkra útreikn-
inga sem ekki verða tilfærðir hér,
má teija það um 200 m. Orkufræði
þanins strengs í sveiflu voru þekkt
fyrir daga Gríms, svo að hann hitti
raunvísindin vel fyrir. Strengur
langspilsins helst ekki í sveiflu sem
veldur hafróti nema með orkuað-
streymi upp á um 600 megavött.
Orkan kemur frá Huldi. Hvernig
væri að Landvirkjun fengi einka-
leyfi á að nýta hana? Hún mætti bet-
ur knýja rafala en magna öldurót
sæfarendum til grands. Með nútíma
staðsetningartækni mætti að stað-
setningu lokinni stífla staðbundna
stíflu í kringum Huldi, sem er að lík-
indum botnföst. Stíflan yrði á hæð
við Kárahjúkastífluna í Dimmu-
gijúfrum, en orkan frá henni ekki
yrði ekki ósvipuð og sú sem fengist
úr Jöklu á Brú og nöfnu hennar í
Fljótsdal með að sökkva Eyjabökk-
um og ræsa Dimmugljúfur fram
okkur öllum til gagns og ánægju. En
löngu er tími til kominn að nýta
landvætti vora til einhvers gagnlegs
í stað þess að kenna einungis um þá
grunnskólabörnum í skólaljóðum.
Er ekki þarna á vísa orkulind að
róa? En mættum við þá heldur biðja
um hagfræðilegri skáldskap Hann-
esar Hafstein, sem yrkir um „skín-
andi vélar, starfsmenn glaða og
prúða," og enn frekar: „stjórnfrjálsa
þjóð með verslun eigin búða". Petta
skáld vort verður ei oflofað fyrir að
sameina skáldlega og framvirka
þjóðhagslega tæknihugsun. Enda er
skáldskap þess nokkuð haldið á lofti
nú er fer að líða að næstu aldamót-
um eftir þau þegar þetta var ort.
Hjá Hannesi Péturssyni hins veg-
ar er landvætturin Huldur enn út-
frymiskenndari en hjá Grími í Ijóð-
inu Huldur. I ljóðinu: „Bláir eru dal-
ir þínir" saumar hún sólargull í silf-
urfestar regndropanna. Fyrir utan
fánýti þessa athæfis þjóðhagfræði-
lega séð og atvinnulega séð er það
enn vanviskukenndara séð með
fræðilegum hætti. Ekki verður bet-
ur séð en rauðgular ljóseindir frá
sólinni séu fangaðar í einhvers kon-
ar optískri gildru úr samvaxinni
runu vatnsdropa. Og: Sé þarna eftir
orku að slægjast, er mér spurn: Hv-
ar er þessi foss? Er hann virkjanleg-
ur með sjálfbærum hætti? Fyrir nú
utan það að Ijósfræðilega eðhsfræði-
ferlið sem er lýst hér að framan er
ekki skýranlegt nema fyrir tilkomu
sterkra kjarnakrafta. Er einhver
vetnissamruni hugsanlegur í þessu
samhengi? Eðlisfræðilega er líkanið
of óskýrt til að hægt sé að sjá að svo
sé. Enn ríður á undir þessi komandi
aldamót að horskir menn ríði á vaðið
með skýrum hætti varðandi land-
töku á þessum orku- og velferðar-
málum þjóðarheildarinnar og varpi
ljósi á hvort vinna megi þjóðargull
úr þessu sólargulli, e.t.v. með
kjarnasamrunalíkön að leiðarljósi.
Yrði ekki Villinganesvirkjun í
Skagafirði þarna rétt hjá fossgljúfri
Hannesar eins og malandi mélkisa
ef gerður er orkulegur samanburður
við orkuframleiðslu sem gæti farið
fram í þessum silfurfestum rétt
beisluðum, í orkuvinnslustöð, ekki í
hendingum Ijóðs?
Egill Egilsson
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68