Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Noršanfari

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Noršanfari

						62 —

en margir gefa henni líka hið fyrnefnda og
það mun vera rjettara, því þær 3 iychnis
tegundir, sem við höfum eru svo líkar hver
annari, að það mun rjettast að láta þær
aliar hafa eitt kyns (genus) nafn, eu ekki
skipta þeim í 2. kyn: Lychnis og Viscaria
eins og sumir gjöra, enda hefir Oddur
Hjaltalín þær allar 3 Lychinis tegundir í
einu kyni.(genus)en ekki tveimur. En petta
latinska nafn gjörir minna til; en islenzka
nafnið sem hann gefur henni, er. hvorki
danska nje íslenzka, heldur hreín málleysa
óhafandi fyrir hreinleik tungu vorrar og
eins fyrir fegurð jurtarinnar. Hann kallar
hana "Hofmóð,,. Jeg veít ekki til að hún
hafi nokkurntíma haft þetta nafn og þó svo
væri, þá er pað óhæfa, enda hefir hún nóg
önnur betri nöfn.
Magnús Stephensen kallar hana A u g n-
fró, Kveisugras, Unun'arjurt
(kí. póst. 1820.125). Oddur Hjaltalín nefnir
hana F j a 11 a L j 6 s b e r i, Augnfræ,
Kveísugras. í Norvegi heitir hún:
F jæld Tjereblomst Jomfrublom.
í Danmörk, þar sem hún ekki grær, ætti
samkvæmt Rostrups „Danske Fiora" að
heita Bjerg Pra ktstjerne.
Grasafróðir menn geta sjálfir sjeð lýs-
ing hennar hjá Oddi Hialtalin bls. 202.
En fyrir þá sem ekki eru grasafróðir, vil
jeg geta þcss, að jurt þossi hefir græn og
mjó blöð, rauðleitan stöngul, rósrautt blóm,
sem situr í þjettum hnapp ekki ólikfc Gullin-
toppn eða Geidingahnapp, ea er samt auð-
þekkt frá honum á hennár sterka einkenni-
lega ilm. Hún grær helzt i deiglendum
melum og holtabörðum.
Jeg vil lika benda á, að það er ekki
fyrnefndura höfundi að kenna þó sum'af
öðrum jurtanöfnum hans sje miður falleg.
Af nafnlistum jurta er opt harla litið fagurt
að læra. það er eins og þeir sem hafa
gefið þeim nöfn hafi stundum ekki haft
neina verulega þekking á þeim, eða neina
tilfinning fyrir fegurð þeirra, heldur hafi
horft á þær eins og einhverja mislita anga,
sein stóðu upp úr jörðunni og dottið svo i
-hug, að þessir angar líktust einhverju^usli,
sem þeir höfðu í kringum sig 0g svo ljetu
þeir þær heita eptir því.
En því betur sem maður þekkír jurtir
og þvi íneir sem manni er aniit um þær,
þess meiri von er til að þær fái falleg og
hæiileg nöfn.
Guðmundur Hjaltason.
Jíolíkur orð uw samgfaigiír.
Af öllu því marga, sem aflaga gengur
hjá oss er þó ekkert, sem eins er ábótavant
og samgöngurnar. |>að er eitt af fyrstu skil-
yrðum fyrir því, að nokkur pjóð'geti þrrfist,
að hún hafi greiðar samgöngur, 0g því ætt-
um vjer að láta oss meira umhugað nm að
hrinda þessu velferðar máli þjóðarinnar í betra
lag, heldur en nokkru öðru máli, sem pað er
meira áríðandi að það ekki fari i ólagi. öll-
um mun kunnugt, hvernig aðalpóstgöngur
vorar hafa gengið á pessu ári.   Að sönnu má
nú, að nokkru leyti, kenna það árferðinu, sem
heíir verið óvenju slæmt, en það er engin af-
sökun meðan eigi er hafður nema einn póstur
milli Akureyrar og Eeykjavíkur.     þessi eini
póstur verður að hafa svo og svo marga hesta,
og eí vel ætti að  vera,  yrði  hann  að  geta
skipt um hesta í hverri sýslu á leiðinni.    Til
þessa heíir hann eigi nærri nóg laun,  hann
gjörir vel ef hann getur verið   skaðlaus  með
því að dragast allt af með 'sömu horbykkjurn-
ar ferð eptir ferð.     þingi voru er  víst  eigi
ljóst hve mikið það  kostar  að   komast  með
3V0 sem 10—12 hesta með áburði frá Akur-
eyri til Eeykjavíkur þegar allstaðar  er   hey-
skortur og hvergi fást hagar handa  hrossum.
Af  þessu  leiðir,  að   til  þess   að  geta alltaf
haldið sömu hestunum,  verður pósturínn að
hafa styttri dagleiðir en honum eru nú ætl-
aðar, því annars dræpust hestarnir af þreytu
og hungri.   Ætli eigi væri nú betra að  hafa
sýslupósta,   sem tæki við einn af öðrum með
óþreytta hesta? það kann að kosta meira, en
hvað gjðrir það til*,   það hjálpar ekki að  sjá
í kostnaðinn og hvort sem er, verður að láta
sunnanpóstinn (norðanpóstinn) hafa meiri laun
af hann á að geta fylgt  áætluninni,   og  það
þarf hann  að  geta,  nógu  vondar  eru  sam-
göngur vorar fyrir því.    Jeg þykist nú hafa
sýnt að hægt sje að gjöra við því að   póstar
vorir komi svo löngu á eptir áætluninni, með
því, annaðhvort að taka upp  sýslupósta,   sem
sjálfsagt væri bezt eða pá með pví,  að  auka
svo laun aðalpóstanna,   að  peir  gæti  staðist
kostnað pann, sem leiðir af hestaskiptum og
hestamissi.    En nú kem jeg að allfc öðru at-
riði í samgönguniáli voru'og pað er áætlunin,
eða rjettara tilhógunin á póstferðum og póst-
stöðvum.     það mun nú pykja sjálfsagt,  að
miðdepill allra samganga sje í Reykjavík, par
eð hún er höfuðstaður landsins,  en  jeg  sje
enga ástæðu til,  að aðskilja og fjarlægja ísa-
fjörð og Akureyri eins mjög og gjört er með
áætluninni.    Eins og nú stendur á, er ómögu-
legt, að fá svar upp á brjef,  sem  skrifað er
frá Akureyri til ísafjarðar,  fyr en með ann-
ari póstferð.    petta er mjög óþægilegt, ekki
sízt nú, pegar bæði er kominn hjer á Norður-
landi opinber skóli,  sem sóttur er úr  Sllum
fjórðungum landins, og par eð búast má við,
að aukist viðskipti  milli  ísafjarðar  og Eyja-
fjarðar við pað, að síldarveiðin, sem stunduð
er á báðum stððunum eykst og verður smátt og
smátt innlendari.   Mundi eigi hafa komið sjer
vel í sumar, þegar ísinn hefir alltaf legið hjer
fyrir Nbrðurlandi, hefði fljótar og greinilegar
frjettir getað fengist frá ísafirði. Jegvilsegja,
að líklega hefðu þeir, sem enn þá eiga vörur
sínar á ísafirði verið búnir að fá þær til sín
nú,  ef samgöngur hefði   verið   milli  þessara
*) Til gamans ætla jeg að setja hjer saman-
j burð á tveim útgjaldagreinum landssjóðs
til allra póstferða Veitti þingið 1881,
36,200 kr. fyrir fjárhags tímabilið, en
tii eptirlauna 50,000. Hjer eru að eins
veittar 36,200 kr. til einhvers þess þarf-
asta á landiuu, en 50,000 til þess, er
engan eyrir ætti að veita til.
staða í greiðu lagi. það er heldur ekki
neitt þægilegt fyrir skólapilta af Vesturlandi
(einkum ur ísafjarðarsýslu), sem ganga á
Möðruvallaskólann, að geta eigi greiðara komið
brjefum sinum en nú er. Jeg ætla nú að
sýna hverja leið brjefin fara frá Akureyri og
til ísafjarðar. Pósturinn tekur þau nú, eins
og lög gjöra ráð fyrir á Akureyri, og fer með
þau að Stað í Hrútafirði, þar tekur Dala-
sýslupóstur þau og fer með þau að Hjarð-
arhoiti í Dölum og þar tekur pósturinn,
sem fer á milli Eeykjavíkur og ísafjarðar
þau á vesturleið sinni og fer með þau til
ísafjarðar. Brjef, sem skrifað var á Ak-
ureyri og sent samstundis með norðanpósti
8. júní 1882 kom þannig á ísafjörð 5. júlí,
eða einum degi áður en norðanpóstur, sem
tók brjefið 8. júní kom til Akureyrar apt-
ur að sunnan. Svar upp á þetta brjef var
dagsett á ísafirði 15. júlí sem var næsti far-
dagur póstsins á eptir, en kom ekki til Ak-
ureyrar fyrr en 11. ágúst. það hafa því, frá
því að fyrra brjefið var skrifað og þangað til
svarið kom aptur liðið 64 dagar, sem sje 22
dagar af júní, allur júlí 31 dagur og 11 dag-
ar af ágúst). í stað þessa ætla jeg nú að
betra væri, að senda póst frá Stað í Hrúta-
íirði beina leið á ísafjörð og skyldi hann kom-
inn aptur þegar norðanpóstur kæmi að Stað
í Hrútafirði á norðurleið sinni, og, væri það
nokkur raunur. pað er annars vonandi, sje
pað satt, sem sagt er, að ísfirðingar ætli að
setja upp hjá sjer prentsmiðju og gefa út
blað, að peir pá geti fengið ráðna bót á pessu
samgöngu meini milli ísafjarðar og Akureyrar.
M.  Ó.
í 72. blaði Próða er grein eptir Jón Ól-
afsson nm kvennaskólann á Laugalandi; vil
jeg leyfa mjer að minnast lítið eitt á grein
pessa, og jafnframt benda peim, sem kynna
vilja sjer fyrirkomulag skólans og kennslu-
tilhögun, á að lesa hana.
Höfundurinn telur upp allar kennslu-
greinir á skólanum, 10 bóklegar og 5 verkl.
auk enskunnar, sem stúlkum peim, erveleru
að sjer í öðrum námsgreinum, er gefinn kost-
ur á að læra; segir höf. petta að vísu nokkuð
margt, en virðist pó ekki ástæða til að sleppa
neinni kennslugrein, nema ef vera skyldi
grasafræði og heilbrigðisfræði*. Jeg er nú
einn af peim, sem álít kennslugreinir of marg-
ar, og álít pví hætt við, að námsmeyjarnar
geti ekki numið pær allar, svo nokkurt gagn
sje að, sízt pær, sem ekki eru tvo vetur á skól-
anum, virðist mjer pví eins og höf. skaðlaust,
að, sleppa grasafræðinni, en hvað heilbrigðis-
fræðina snertir, er jeg alveg á gagnstæðri
skoðun pví hana álít jeg mjög hauðsynlega
og ætti að kcnna hana meir eður minna i
öllum skólum hjer á landi, en pó einkanlega
*) Yjer vitum eigi til að nökkurntíma hafi
heilbrigðisfræði og grasafræði verið kennd
á kvennaskólanum, svo eigi getur komið
til mála að fækka peim kennslugreinum,
er aldrei hafa kenndar verið.
á kvennaskólunum,   því sjerhverri góðri hús-
móður er mjög áríðandi,   að  vera  sem  bezt
heima í þeirri fræðigrein; það hvetti hanatil
þess, að stunda sem bezt  hún  gæti  þrifnað
og hreinlæti,   og mundi hún með  því  geta
komið í veg fyrir marga sjúkdóma og kvilla
á heimili sínu;   þykir mjer miklu heppilegar
að sleppa sðgunni og  þó  einkum dönskunni,
þó þessar námsgreinir geti alls   ekki  óþarfar
kallast; það er líka ekki rjett, sem, höf. segir,
að engin hentug bók sje til  í  þeirri  fræði-
grein, því vjer eigum ágæta bók um það efni,
sem sje «Um eðli og heilbrigði mannlegslík-
ama» eptir Jónas Jónassen lækni.   Hvað hið
verklega snertir,   virðist mjer ekki eins áríð-
andi fyrir námsmeyjarnar  að læra   «breyttar
hannyrðir*   og  hinum  heiðraða  höf.;   hygg
jeg nægilegt, að fáeinum stúlkum væri gefinn
kostur á, að læra þær á skólanum, gætu þær
þá gefið sig  mestmegnis  við  þeim,  og  því
orðið svo færarí þeirri grein,  að þær  gætu
haft atvinnu af þeim starfa eptirleiðis, én að
hver ein stúlka, sem koma vill sjer upp hin-
um íslenzka skautbúningi, kosti til þess ærn-
um  tima  og  fje,   að  læra  að búa  til einn
klæðnað utan á sig,  virðist mjer hin  mesta
heimska,   enda  getur  búningurinn  naumast
orðið eins vel gjörður hjá þeim, er lítið hafa
æft þann starfa, og þeim,   sem gefa sig ein-
göngu við því að  búa  hann  til; það  getur
líka naumast verið rjett hermt, er höf. segir,
að til þessa  lærdóms   sje heldur  ekki  varið
miklum tíma frá öðru námi, því þó jegkunni
ekki að baldíra, skattera o. s.  frv.,  veit  jeg
að  þetta  er  mjðg  séinunnið  og  hið  mesta
vandaverk ef vel  er  af  hendi  leyst.     Höf.
getur þess, að þó  söngkennsla  sje  ekki   til-
greind í reglugjörð skólans, hafi þó frú Val-
gerður (skólasfjórinn)   eingöngu  af sínu   fje
kostað tímakennslu í sðng á skólanum 2 hina
síðustu vetur;   er þetta Ijós vottur  um   það,
hve annt frú Valg. er um menntun og fram-
farir námsmeyjanna, og á hún sannlega mikl-
ar þakkir skiíið fyrir það.   Mjer finnst nauð-
synlegt að kenna söng á öllum  skólum,   því
ílestum mun ljóst   hve   bkaniint  yjer íslend-
ingar erum á veg komnir  i sönglegu  tilliti,
og þó margur kunni  að  segja,   að  ekki  sje
nauðsynlegt að  læra  söng  á  kvennaskólum,
námsmeyjarnar  verði  hvorki  betri   búkonur
nje vinnukonur þ<5 þær kunni að syngja, vita
allir,  sem nokkurt söngeyra hafa,  hve  helg-
andi áhrif fagur söngur hefir á mannleg hjðrtu,
og get jeg ekki skilið að nokkur sje svo grænn
í því tilliti að hann finni ekki hvílíkur fjarska
munur er á fögrum samræmdum söng og því
ómyndar orgi, sem enn á sjer víða stað, bæði
í kirkjum og heimahúsum; er því engu síður
þörf að kenna söng á kvennaskólum en  öðr-
um skólum, en mjer finnst pað vera til mink-
unar fyrir pá, er skólann kosta, að láta frú V.
borga fyrir söngkennslu  úr  sínum  vasa,- p\í
kaup kennslukvenna er  vissulega ekki heldur
en annara kvenna hjer á   landi,  svo   mikið,
að fært sje af að taka,  sýiiist mjer pví sjálf
sagt að taka söng inn í reglugjörð skólans.
í upphafi  greinarinnar  segir  höfundur-
/
Skélameistaratal
k fíólum í Hjaltadal.
(Pramhald, sjá Nf. nr. 25—26}.
4. Kristin.
Sólveigu naissti síra Arngrímur 22. júním.
1627. — Síðan átti hann Sigriði dóttur síra
Bjarna Gamalielssonar á Grenjaðaratað,
sem áður er getið (6) Börn peirra Arn-
gríms og Sigríðar voru:
1.    pórkelJ, prestur í Görðum k Álftanesi
(1658 til 1677),íaðir mælskusnillingsins mikla
Mag. Jóna byskups Vídaiíns í Skálholti,
2.   pórlákur, prestur á Staðarbakka i
Miðfirði (1655 til 1673).
3.   Bjarni, fyrst skólakennari á Hólum og
siðan prestur á Höskuldsstöðum (1664 tíl
1690).
4.   Guðbrandur, sýslumaður í Húnaþingi,
átti Ragnheiði Jónsdóttur, Egilssonar.
5.   Sólveig, giptist Jóni Jónssyni frá Narf-
eyri, Árnasoiiar silfursmiðs.
6.   Ingibjörg, giptist Gísla eldra Jónssyni
frá Frððá, Halldórssonar.
7.   Hildur, giptist Jóni í Viðidalstungu
þórlákssyni, Pálssonar, Guðbrandarsonar
byskups; voru peirra börn: Páll lögmaður
Vídalin, og Kristín, kona >Tóns Magnúsar-
sonar, fyrst prests og síðan sýslumanns (dó
1V3ö), og Bigríður kona Magnúsar prófasts
í Hvammi (d. 1728) Magnúsarsonar. Voru
peir Jón sýslumaður og Magnús prófastur
albræður Árna assessors og prófessors í
Kaupmannahöfn (d. 1730).
9. Jón Eiiíarsson.
Hanu var sonur Einars Eiríkssonar
á Hvanneyri og Bergijótar Hallsdóttur.
Jón kvæntist (1594) Sólvöru Stefándóttur,
prests i Odda, Gíslasonav SkáDioltsbyskups
Jónssonar. Húu lifði Jón og giptist síðan
Erlendi lögrjettúmanni á Stórólfshvoli Ás-
ínuijdarsyuí, þá er Arngrimur lærði sigldi
með mál Guðbrandar byskups (sumar'i
1592)   var  Jón   skólameistari   fyrir   hans , '¦
h'ónd einn vetur (1592 til 1593).  Hannvar
og tvisvar skólameistari í Skálholti.
10. Ólafur Jónsson.
Faðir hans var síra Jón siðamaður
Bjarnarson, prestur fyrst á Bergstöðum
(1563) og síðau í Grimstungu (1568); enn
kona hans og móðir Ólaf's var Filippía
Sigurðardóttir. Hann var skólameistari á
Hólum einn vetur (1594 til 1595). Hann
var vígður til prests árið 1600, og varð
dórokirkjuprestur á Hólum, Og var pað um
20 ár. Siðan gjörðist bann pi estur að Mikla-
bæ í Blönduhlíð (1636), enn prófastur í
Hegranespingi varð haun (1639), og var
pað um 10 ár. Hanu dó 88 ára garaall
(1658) og hafði pá prestur verið í 58 ár.
Kona síra Ólafs var Guðrún pórðardóttir
frá Marðarnúpi, bróður Guðbrandar bysk-
ups, pórlákssonar. Börn peirra síra Ólafs
og Guðrúnar voru:
1.   Hallgrímur, prestur á Munkapverá.
2.   þórlákur,   prestur    í  Miklabæ    eptir
föður sinn
3.   Gunnhildur, síðari kona Jóns í Sæl-
ingsdalstungu Arngrimssonar lærða Jóns-
sonar (8).
4.   Vigdís, giptist Halldóri lögrjettumanni
launsyni pórbergs sýslumanns  Hrólfssonar.
5.   Hákon.
11.  Guðmundur Einarsson.
Faðir hans var sira Einar á Útskál-
um (1581 til 1605), Hallgrímsson. Var
sira Einar bróðir peirra síra pórláks föður
Guðhrandar byskups og síra Gamalíels
föður síra Bjarna á Grenjaðarstað (6).
Kona sira Einars og móðir Guðmundar var
póra Eyvindardóttir. Fæddust þeir sama
árið (1568) Arngrímur lærði, og Guðmundur
og dóu sama úrið (1648), áttræðir að aldri.
Guðmundur las í 2 ár við Kaupmannahafn-
arháskóla enn gjörðist því næst skólameist-
ari á Hólum, og var þar tíl þess súmarið
1630, er hann sigldí, og fjekk siðan Stað á
Ölduhrygg (Staðarstað). Var hann þar prest-
ur í 43 vetur (1605 til 1648), og prófastur
í Snæföllsnespróíastsdæmi varð  hahn  1624,
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64